Shloka 21
Draupadī’s Rebuke of Jayadratha and Dhaumya’s Admonition (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 252)
मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिःक्रिया: । धृतराष्ट्रपुत्र नृपश्रेष्ठ दुर्योधन अपने निश्चयपर अटल रहकर आचमन करके पवित्र हो पृथ्वीपप कुशका आसन बिछा कुश और वल्कलके वस्त्र धारण करके बैठा और स्वर्गप्राप्तिकी इच्छासे वाणीका संयम करके उपवासके उत्तम नियमोंका पालन करने लगा। उस समय उसने मनके द्वारा मरनेका ही निश्चय करके स्नान-भोजन आदि बाहा क्रियाओंको सर्वथा त्याग दिया था ।। १९-२० ई || अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवा:,दुर्योधनके इस निश्चयकों जानकर पातालवासी भयंकर दैत्यों और दानवोंने, जो पूर्वकालमें देवताओंसे पराजित हो चुके थे, मन-ही-मन विचार किया कि इस प्रकार दुर्योधनका प्राणान्त होनेसे तो हमारा पक्ष ही नष्ट हो जायगा; अतः उसे अपने पास बुलानेके लिये मन्त्रविद्यामें निपुण दैत्योंने उस समय बृहस्पति और शुक्राचार्यके द्वारा वर्णित तथा अथर्ववेदमें प्रतिपादित मन्त्रोंद्वारा अग्निविस्तार-साध्य यज्ञकर्मका अनुष्ठान आरम्भ किया और उपनिषद् (आरण्यक)-में जो मन्त्रजपसे युक्त हवनादि क्रियाएँ बतायी गयी हैं, उनका भी सम्पादन किया
vaiśaṃpāyana uvāca | manasopacitiṃ kṛtvā nirasyaca bahiḥkriyāḥ | dhṛtarāṣṭraputra nṛpaśreṣṭha duryodhanaḥ svaniścayapar aṭalaḥ san ācamya pavitraḥ pṛthivīpapa kuśakā āsanaṃ bicchāya kuśa-valkala-vastrāṇi dhṛtvā upaviśya svargaprāptikāmyaṃ vāgniyamaṃ kṛtvā upavāsasya uttamān niyamān anutiṣṭhati sma | tadā sa manasā maraṇaniścayaṃ kṛtvā snāna-bhojanādibāhyakriyāḥ sarvathā tyaktavān | atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ—pātālavāsinaḥ bhayaṅkarāḥ—ye pūrvakāle devaiḥ parājitāḥ, te manasā vicārayāmāsuḥ: “evaṃ duryodhanasya prāṇānte asmākaṃ pakṣa eva naśyet” iti | ataḥ taṃ svapārśvaṃ ānetuṃ mantravidyākuśalā daityāḥ tasmin kāle bṛhaspati-śukrācāryābhyāṃ varṇitān atharvavede pratipāditān mantrān āśritya agnivistārasādhyaṃ yajñakarma ārabdhavantaḥ, upaniṣatsu (āraṇyakeṣu) ca mantrajapayuktāḥ havanādikriyāḥ yāḥ proktāḥ tā api sampādayāmāsuḥ |
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—మనస్సును అంతర్ముఖ సమాధానంలో ఏకాగ్రం చేసి, బాహ్యక్రియలను విసర్జించి, ధృతరాష్ట్రపుత్రుడైన రాజశ్రేష్ఠుడు దుర్యోధనుడు తన నిశ్చయంపై అచలంగా నిలిచెను. ఆచమనం చేసి శుచిగా మారి, భూమిపై కుశాసనం పరచి, కుశము మరియు వల్కల వస్త్రాలు ధరించి కూర్చున్నాడు. స్వర్గప్రాప్తి కోరికతో వాక్సంయమం చేసి, ఉపవాసానికి సంబంధించిన ఉత్తమ నియమాలను ఆచరించసాగాడు. ఆ సమయంలో మనస్సులో మరణాన్నే నిర్ణయించుకొని, స్నానం-భోజనం మొదలైన బాహ్యాచారాలను పూర్తిగా త్యజించాడు. అతని ఈ సంకల్పాన్ని తెలిసికొన్న పాతాళవాసులైన భయంకర దైత్య-దానవులు—పూర్వకాలంలో దేవతల చేత పరాజితులైనవారు—మనసులో ఇలా ఆలోచించారు: “ఇలా దుర్యోధనుడి ప్రాణాంతం జరిగితే మా పక్షమే నశిస్తుంది.” అందుచేత అతన్ని తమ వద్దకు ఆహ్వానించుటకు, మంత్రవిద్యలో నిపుణులైన వారు బృహస్పతి మరియు శుక్రాచార్యులు బోధించిన, అలాగే అథర్వవేదంలో ప్రతిపాదితమైన మంత్రాలతో అగ్నివిస్తారసాధ్యమైన వైతాన యజ్ఞకర్మను ప్రారంభించారు; ఉపనిషత్/ఆరణ్యక సంప్రదాయంలో చెప్పబడిన మంత్రజపసహిత హోమ-హవనాది క్రియలనూ నిర్వహించారు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the moral ambiguity of austerity: intense self-discipline (fasting, silence, renunciation of comforts) can be directed toward a goal like ‘heaven,’ yet the ethical quality depends on intention and alignment with dharma. It also shows how powerful vows can attract external forces—here, demonic powers—seeking to exploit a person’s resolve for their own ends.
Duryodhana undertakes a severe fast with controlled speech and ascetic dress, having inwardly resolved even upon death, abandoning normal bodily routines. The Daityas and Dānavas, fearing that his death would destroy their faction’s prospects, perform Atharvavedic mantra-rites and fire-sacrifices (with traditions linked to Bṛhaspati and Śukra) to summon him to themselves.