Adhyaya 229
द्वैतवन-सरः प्रवेशविघ्नः (Dvaītavana Lake: Obstructed Entry)
Upa-parva: Dvaītavana (Gandharva-Encounter) Episode
Vaiśaṃpāyana describes Duryodhana’s movement through forest settlements and the establishment of an encampment in a well-watered, verdant region. The Kaurava party organizes separate quarters for key figures (including Karṇa and Śakuni), surveys and marks large cattle herds and calves, and engages in recreation with townsfolk, soldiers, herdsmen, and ornamented maidens; gifts and provisions are distributed in festive mode. The group then ranges outward in hunting and capture activities and proceeds toward the auspicious Dvaītavana lake, portrayed as richly adorned by flowering woods and wildlife. In parallel, Yudhiṣṭhira is noted as performing a forest-based rājarṣi sacrifice by a ‘divine’ woodland procedure, with Draupadī present, establishing a contrasting ritual-ethical register. Duryodhana orders rapid preparation of play-residences near the lake; when the vanguard attempts entry, Gandharvas—already occupying the area with their king, attendants, and apsarases for recreation—block access. Messengers report back; Duryodhana responds by dispatching aggressive troops to expel them. The Gandharvas answer with derision and a harsh rebuke, rejecting subordination and ordering the envoys to depart, after which the Kaurava vanguard retreats in alarm, setting the stage for ensuing confrontation.
Chapter Arc: Markandeya begins a dread-laced catalogue of Skanda’s ghastly attendants—beings of astonishing forms whose very mention chills the listener. → The narration turns to the Kumaragrahas: cruel, powerful entities said to seize newborns and even harm those in the womb; their origins and temperaments are unfolded, and their connection to Skanda’s sphere of protection-and-terror is made explicit. → Skanda is approached by the newly arisen maidens/ मातृगण, who ask, “What shall we do?” and then plead for a boon: to be revered as foremost Mothers of the world by his grace—Skanda grants and ordains their distinct modes of worship and identity. → Markandeya clarifies Skanda’s multi-faced nature—especially the sixth, goat-faced aspect—and names the pre-eminence of one head (Bhadrashakha) linked with the creation of divine Shakti; the account is anchored to ritual time (notably Shukla Panchami and the fierce events associated with Shashthi), explaining why these forms are remembered and propitiated.
Shlokas
Verse 1
कह. “+ (9) #25:.# #2५.7 अष्टाविशर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: स्कन्दके पार्षदोंका वर्णन मार्कण्डेय उवाच स्कन्दपारिषदान् घोराज्शूणुष्वाद्भुतदर्शनान् | वज्प्रहारात् स्कन्दस्य जज्ञुस्तत्र कुमारका:
మార్కండేయుడు పలికెను—రాజా! ఇప్పుడు స్కందుని భయంకరమైన, ఆశ్చర్యకర దర్శనముగల పార్షదుల వర్ణన వినుము. వజ్రప్రహారం జరిగిన వెంటనే స్కందుని దేహమునుండి అక్కడ అనేక కుమారకులు (కుమారగ్రాహులు) జన్మించారు।
Verse 2
ये हरन्ति शिशूज्जातान् गर्भस्थांश्वैव दारुणा: । वज्प्रहारात् कन्याश्व जज्ञिरेडस्य महाबला:
ఆ దారుణ స్వభావముగల కుమారగ్రాహులు పుట్టిన శిశువులను, గర్భస్థ శిశువులను కూడా అపహరిస్తారు. వజ్రప్రహారం జరిగినప్పుడు స్కందుని దేహమునుండి అక్కడ మహాబలముగల కన్యలూ జన్మించాయి।
Verse 3
कुमारास्ते विशाखं च पितृत्वे समकल्पयन् | स भूत्वा भगवान् संख्ये रक्ष॑श्छागमुखस्तदा
ఆ కుమారులు విశాఖుని పితృస్థానంలో నియమించారు. అప్పుడు భగవాన్ (స్కందుడు) యుద్ధమధ్యంలో మేకముఖ రాక్షసరూపం ధరించి తగినట్లుగా కార్యం నిర్వహించాడు.
Verse 4
वृतः कन्यागणै: सर्वैरात्मीयै: सह पुत्रकै: । मात्णां प्रेक्षमाणानां भद्रशाखश्च॒ कौसल:
తన ఇంటివారి సమస్త కన్యాగణాలు, వారి కుమారులతో కలిసి, అతనిని చుట్టుముట్టగా—మాతృకలు చూస్తుండగా—కోసల యువరాజు భద్రశాఖ వారి మధ్య నిలిచాడు.
Verse 5
पूर्वोक्त कुमार-ग्रहोंने विशाख (स्कन्द)-को अपना पिता माना। भगवान् स्कन्द बकरेके समान मुख धारण करके समस्त कन्यागणों और अपने पुत्रोंसे घिरकर मातृकाओंके देखते- देखते युद्धमें अपने पक्षकी रक्षा करते हैं। वे ही “भद्रशाख” तथा “कौसल' नामसे प्रसिद्ध हुए हैं ।।
అనంతరం భూమిపై ప్రజలు స్కందుడిని ‘కుమారుల తండ్రి’ అని పిలిచారు. అలాగే వివిధ ప్రాంతాలలో మహాబల దివ్యశక్తులైన రుద్రుడు, అగ్ని, ఉమా, స్వాహా—వారినీ పూజ్యులుగా గౌరవించారు.
Verse 6
यास्तास्त्वजनयत् कन्यास्तपो नाम हुताशन:
మార్కండేయుడు అన్నాడు: ‘తప’ అనే పేరుగల హుతాశనుడు—అగ్నిదేవుడు—ఆ కన్యలను జన్మింపజేశాడు.
Verse 7
कुमार्य ऊचु. भवेम सर्वलोकस्य मातरो वयमुत्तमा:
కన్యలు అన్నారు: “మేము ఉత్తములమై సమస్త లోకాలకూ మాతలమవుదాం.”
Verse 8
सो<ब्रवीद् बाढमित्येवं भविष्यध्वं पृथग्विधा:
మార్కండేయుడు పలికెను—అతడు అన్నాడు, “సరే.” “మీరు ప్రతివారూ వేర్వేరు రూప-కార్యాలతో ప్రత్యేకులై, విడివిడిగా పూజనీయ మాతలుగా గౌరవింపబడతారు. మీకు రెండు విభాగాలు ఉంటాయి—శివా మరియు అశివా.” ఆపై స్కందుని కుమారుడిగా స్వీకరించి మాతృకాగణము అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయింది.
Verse 9
शिवाश्रैवाशिवाश्वैव पुन: पुनरुदारधी: । ततः संकल्प्य पुत्रत्वे स्कन्दं मातृगणो5गमत्
మార్కండేయుడు పలికెను—ఉదారబుద్ధి స్కందుడు మళ్లీ మళ్లీ అన్నాడు, “సరే; మీరు ప్రతివారూ విడివిడిగా పూజనీయ మాతలుగా గౌరవింపబడతారు—రెండు రకాలుగా: శివా మరియు అశివా.” ఇలా స్కందుని కుమారుడిగా స్వీకరించుటకు సంకల్పించి మాతృగణము అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయింది.
Verse 10
काकी च हलिमा चैव मालिनी बृंहता तथा । आर्या पलाला वैमित्रा सप्तैता: शिशुमातर:,काकी, हलिमा, मालिनी, बृंहता, आर्या, पलाला और वैमित्रा--ये सातों शिशुकी माताएँ हैं
కాకీ, హలిమా, మాలినీ, అలాగే బృంహతా; ఇంకా ఆర్యా, పలాలా, వైమిత్రా—ఈ ఏడుగురు శిశువుకు మాతృకలు.
Verse 11
एतासां वीर्यसम्पन्न: शिशर्नामातिदारुण: । स्कन्दप्रसादज: पुत्रो लोहिताक्षो भयंकर:
వీరిలో నుండి స్కందుని ప్రసాదముచే ‘శిశు’ అనే కుమారుడు జన్మించాడు—మహావీర్యవంతుడు, అత్యంత దారుణుడు, భయంకరుడు; రక్తవర్ణ నేత్రాలు కలవాడు.
Verse 12
एष वीराष्टक: प्रोक्त: स्कन्दमातृगणोद्धव: । छागवकक््त्रेण सहितो नवक: परिकीर्त्यते
ఇది ‘వీరాష్టక’మని చెప్పబడింది—స్కంద-మాతృగణ సంబంధమునుండి ఉద్భవించిన ఎనిమిది వీరుల సమూహం. వీరితో పాటు మేకముఖ విశిష్టుడైన స్కందుని కూడా చేర్చినప్పుడు, అది ‘వీర-నవక’మని కీర్తింపబడుతుంది.
Verse 13
षष्ठं छागमयं वक्त्रं स्कन्दस्यैवेति विद्धि तत् । षट्शिरो< भ्यन्तरं राजन् नित्यं मातृगणार्चितम्
మార్కండేయుడు పలికెను—యుధిష్ఠిరా, స్కందునకు ఆరవ ముఖము మేకరూపమై ఉన్నదని తెలుసుకొనుము. ఓ రాజా, అది అతని ఆరు శిరస్సుల మధ్యలో నిలిచి, మాతృగణములు నిత్యము దానిని ఆరాధించుచున్నారు.
Verse 14
षण्णां तु प्रवरं तस्य शीर्षाणामिह शब्द्यते । शक्ति येनासृजद् दिव्यां भद्रशाख इति सम ह
మార్కండేయుడు పలికెను—స్కందుని ఆరు శిరస్సులలో ఒకటి ఇక్కడ శ్రేష్ఠమని చెప్పబడుచున్నది. దివ్యశక్తిని సృష్టించిన/ప్రయోగించిన కారణముగా అతడు ‘భద్రశాఖ’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను.
Verse 15
इत्येतद् विविधाकाररं वृत्तं शुक्लस्य पठचमीम् | तत्र युद्ध महाघोरें वृत्तं षष्ठ्यां जनाधिप
మార్కండేయుడు పలికెను—ఇట్లు శుక్లపక్ష పంచమినాడు ఈ నానారూప ప్రాదుర్భావము కలిగెను. ఆపై, ఓ జనాధిపా, షష్ఠినాడు అక్కడ మహాఘోర యుద్ధము సంభవించెను.
Verse 53
यजन्ति पुत्रकामाश्च पुत्रिणश्व सदा जना: । इसीलिये भूतलके मनुष्य स्कन्दको कुमार-ग्रहोंका पिता कहते हैं। भिन्न-भिन्न स्थानोंमें पुत्रवान् तथा पुत्रकी इच्छा रखनेवाले मनुष्य अग्निस्वरूप रुद्र और स्वाहास्वरूपा महाबलवती उमाकी सदा आराधना करते हैं
మార్కండేయుడు పలికెను—పుత్రకాములు మరియు పుత్రవంతులు—ఇరు విధముల జనులు నిత్యము యజ్ఞారాధనలు చేయుచున్నారు. అందుచేత భూమిపై మనుష్యులు స్కందుని ‘కుమారగ్రహముల తండ్రి’ అని పలుకుదురు. ఇంకా అనేక దేశములలో జనులు అగ్నిరూప రుద్రుని, స్వాహారూపిణి మహాబలవతి ఉమను నిత్యము పూజించుచున్నారు.
Verse 66
कि करोमीति ता: स्कन्दं सम्प्राप्ता:समभाषयन् | तप नामक अग्निने जिन कन्याओंको जन्म दिया, वे सब स्कन्दके पास आयीं और पूछने लगीं--“हम कया करें?”
మార్కండేయుడు పలికెను—‘మేమేమి చేయుదుము?’ అని అడుగుచూ, ‘తప’ అనే అగ్నిచే జన్మించిన ఆ కన్యలన్నీ స్కందుని సన్నిధికి వచ్చి అతనితో పలికినవి.
Verse 73
प्रसादात् तव पूज्याश्व प्रियमेतत् कुरुष्व न: । कुमारियाँ बोलीं--हम सब लोग सम्पूर्ण जगतकी श्रेष्ठ माताएँ हों और आपकी कृपासे हम सदा पूजनीय मानी जायाँ, यही हमारा प्रिय मनोरथ है, आप इसे पूर्ण कीजिये
మార్కండేయుడు పలికెను— ఓ పూజ్యుడా! నీ ప్రసాదముచే మా ఈ ప్రియ కోరికను నెరవేర్చుము— మేము సమస్త జగత్తులో శ్రేష్ఠ మాతలమగుదుము గాక; నీ ఆశీర్వాదముచే మేము సదా పూజనీయులమని గణింపబడుదుము గాక।
Verse 228
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आड्िरसे कुमारोत्पत्तौ अष्टाविंशत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వమున, మార్కండేయ-సమాస్యాపర్వమున, ఆడిరస-ప్రసంగమున కుమార (స్కంద) ఉత్పత్తి విషయక రెండు వందల ఇరవై ఎనిమిదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
The tension lies between asserted royal entitlement to space and resources versus recognition of a guarded domain with its own authority; the episode problematizes coercive orders when legitimacy and jurisdiction are uncertain.
It models how unexamined pride and impulsive enforcement can convert leisure into conflict; measured assessment of context, stakeholders, and proportionality is portrayed as strategically and ethically superior.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter functions as narrative causation—establishing conditions and moral contrasts that contextualize subsequent events rather than concluding with a reward formula.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.