Adhyaya 2
ब्राह्मणानुयात्रा—शौनकोपदेशः (Brāhmaṇas Follow into Exile and Śaunaka’s Instruction)
Upa-parva: Āraṇyaka-parva: Brāhmaṇa-Anuyāna and Śaunaka-Upadeśa (Forest Departure Discourse)
Vaiśaṃpāyana describes dawn preparations for forest departure, with brāhmaṇas preceding the party. Yudhiṣṭhira states their dispossession and the dangers of the wilderness, urging the brāhmaṇas to return to avoid hardship. The brāhmaṇas refuse, pledging loyalty and self-sufficiency; they offer spiritual support through japa, contemplation, and consoling narratives. Yudhiṣṭhira expresses shame at their potential suffering and condemns the agents of the kingdom’s seizure, yet clarifies that any desire for resources would be solely to maintain dependents. Śaunaka then delivers a systematic upadeśa: grief and fear overwhelm the unwise, not the discerning; mental suffering aggravates bodily suffering; attachment (sneha) is identified as the root of mental distress, generating desire, craving (tṛṣṇā), and the cycle of anxiety. Wealth is analyzed as a persistent source of fear and suffering through acquisition, protection, loss, and expenditure; contentment is framed as the highest ease. The discourse outlines an eightfold dharma path (ijyā, adhyayana, dāna, tapas, satya, kṣamā, dama, alobha), distinguishes orientations (pitṛyāna/devayāna), and recommends disciplined practice, culminating in counsel that Yudhiṣṭhira seek siddhi through tapas for sustaining the brāhmaṇas.
Chapter Arc: पुरवासियों के लौट जाने के बाद वन-प्रवेश की दहलीज़ पर खड़े पाण्डवों के सामने ब्राह्मणों का समूह आता है—और युधिष्ठिर पहली बार निर्वासन को केवल राजनैतिक हार नहीं, आत्म-शिक्षा का अवसर बनाकर बोलते हैं। → युधिष्ठिर अपने हृत-राज्य, हृत-श्री और हृत-सर्वस्व की स्थिति बताते हुए वन के भय—व्याल, सरीसृप, दोष-बहुलता—का स्मरण करते हैं; साथ ही मनुष्य के भीतर प्रतिदिन उगते शोक-भय के असंख्य ‘स्थान’ दिखाकर बताते हैं कि बाहरी वन से अधिक कठिन भीतर का वन है। → वैराग्य-उपदेश का शिखर: ‘मन के दुःख का मूल स्नेह (आसक्ति) है’—और संचय/धन-संग्रह को उपद्रव का कारण बताकर त्याग की घोषणा; फिर तप, शम और योग-सिद्धि की ओर निर्णायक मोड़—‘तपसा सिद्धिमन्विच्छ’—द्विजों के भरण-पोषण और आत्म-मनोरथ की सिद्धि हेतु। → युधिष्ठिर का निष्कर्ष स्थिर होता है: दुःख का उपचार बाह्य साधनों में नहीं, मन-निग्रह, आसक्ति-क्षय, और तप-योग में है; धर्मशील पुरुष के लिए ‘अनिहार्य’ (अनावश्यक) संचय त्याज्य है, और ब्राह्मण-सेवा/भरण का संकल्प तप के साथ जुड़ता है। → वन-जीवन की वास्तविक परीक्षा अभी शेष है—क्या यह वैराग्य-प्रतिज्ञा आने वाले संकटों, याचकों और वन के प्रलोभनों/भयों के बीच अक्षुण्ण रह पाएगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें पुरवासियोंके लौटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला पहला अध्याय पूरा हुआ
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! రాత్రి గడచి ప్రభాతం ఉదయించినప్పుడు, అలసటలేని పరాక్రమశాలులైన పాండవులు అరణ్యానికి బయలుదేరుటకు సిద్ధమయ్యారు. అప్పుడు భిక్షాజీవి బ్రాహ్మణులు వారి ముందర నిలిచి, తోడుగా వెళ్లుటకు సిద్ధపడ్డారు.
Verse 2
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रिय:
అప్పుడు కుంతీపుత్రుడైన రాజు యుధిష్ఠిరుడు వారితో ఇలా అన్నాడు—“బ్రాహ్మణులారా! మా సర్వస్వం హరించబడింది; రాజ్యం పోయింది; రాజలక్ష్మి కూడా చేజారింది. ఫలమూలాలు, సాధారణ ధాన్యమే ఆహారంగా నిర్ణయించుకొని దుఃఖంతో అరణ్యానికి వెళ్తున్నాం. అరణ్యం అనేక దోషాలతో నిండింది; అక్కడ సర్పాలు, వృశ్చికాలు మొదలైన అనేక భయంకర జీవులు ఉన్నారు.”
Verse 3
फलमूलाशनाहारा वनं गच्छाम दु:ःखिता: । वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसूपम्
“ఫలమూలాలే ఆహారంగా చేసుకొని మేము దుఃఖంతో అరణ్యానికి వెళ్తున్నాం. ఆ అరణ్యం అనేక దోషాలతో నిండి, ఎన్నో క్రూర మృగాలు మరియు సర్పాదిసరీసృపాలతో కిటకిటలాడుతోంది.”
Verse 4
परिक्लेशश्व वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति । ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् । कि पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टत:
“మీరు అక్కడికి వెళ్తే తప్పక గొప్ప కష్టాన్ని ఎదుర్కొంటారని నేను నమ్ముతున్నాను. బ్రాహ్మణులకు కలిగించిన బాధ దేవతలనూ కూల్చగలదు—అయితే నన్ను వంటి వాడి సంగతి ఏమని చెప్పాలి! కాబట్టి, హే విప్రులారా, ఇక్కడి నుంచే తిరిగి వెళ్లండి; మీకు ఇష్టమైన చోటికి వెళ్లండి.”
Verse 5
ब्राह्मणा ऊचु गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यता: | ना्हस्यस्मान् परित्यक्तुं भक्तान् सद्धर्मदर्शिन:
బ్రాహ్మణులు పలికారు—“రాజా! మీకు ఏ గతి కలుగుతుందో, ఆ గమ్యానికి మేమూ వెళ్లుటకు సిద్ధంగా ఉన్నాం. మేము మీ భక్తులం, సద్ధర్మాన్ని దర్శించే వారము; కాబట్టి మమ్మల్ని విడిచిపెట్టకండి.”
Verse 6
अनुकम्पां हि भक्तेषु देवता हापि कुर्वते । विशेषतो ब्राह्म॒णेषु सदाचारावलम्बिषु,देवता भी अपने भक्तोंपर विशेषत: सदाचारपरायण ब्राह्मणोंपर तो अवश्य ही दया करते हैं
దేవతలు తమ భక్తులపై కరుణ చూపుతారు; ముఖ్యంగా సదాచారాన్ని ఆశ్రయించిన బ్రాహ్మణులపై వారు నిశ్చయంగా దయ ప్రసాదిస్తారు।
Verse 7
युधिछिर उवाच ममापि परमा भक्तित्रह्मणेषु सदा द्विजा: । सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఓ ద్విజులారా! బ్రాహ్మణుల పట్ల నాకూ సదా పరమ భక్తి ఉంది; కానీ సహాయక సాధనాలన్నీ క్షీణించి పోవడం—సహాయం, వనరులు కోల్పోవడం—నన్ను క్షీణింపజేసి దుఃఖంలో ముంచుతోంది।
Verse 8
आहरेयुरिमे येडषपि फलमूलमधूनि च । त इमे शोकजेैर्दु:खैर्भ्रातरो मे विमोहिता:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఫలాలు, మూలాలు, తేనె వంటి ఆహారాన్ని కూడా తెచ్చగలవారు, నా ఆ అన్నదమ్ములే శోకజనిత దుఃఖంతో మోహితులై అయోమయానికి లోనయ్యారు।
Verse 9
द्रौपद्या विप्रकर्षण राज्यापहरणेन च । दुःखार्दितानिमान् क्लेशैरनईहहं योक्तुमिहोत्सहे
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ద్రౌపదీ అవమానం మరియు రాజ్య అపహరణ కారణంగా వీరు ఇప్పటికే దుఃఖంతో బాధపడుతున్నారు; అందువల్ల నేను వీరిని ఇక్కడ మరింత కష్టాలకు బంధించదలచుకోను।
Verse 10
ब्राह्मणा ऊचु अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत् ते हृदि पार्थिव । स्वयमाह्त्य चान्नानि त्वानुयास्यथामहे वयम्
బ్రాహ్మణులు అన్నారు—ఓ పార్థివా! మా పోషణ గురించి మీ హృదయంలో చింత కలగనివ్వకండి. మేమే స్వయంగా అన్నాదులను సమకూర్చుకొని మీ వెంట వస్తాము।
Verse 11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्याम: शिवं तव । कथाभिश्चाभिरम्याभि: सह रंस्थामहे वयम्
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—నీ క్షేమాన్ని నిరంతరం ధ్యానిస్తూ, పవిత్ర జపంతో నీ మంగళాన్ని సాధిస్తాము. మధురమైన కథలు చెప్పుకుంటూ, ఆనందంగా, నీతో కలిసి అడవిలో సంచరిస్తాము.
Verse 12
युधिछिर उवाच एवमेतन्न संदेहो रमे5हं सतत द्विजै: । न्यूनभावात् तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मन:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఇది నిజమే; ఇందులో సందేహం లేదు. నేను ఎల్లప్పుడూ ద్విజుల (బ్రాహ్మణుల) సాంగత్యంలో ఆనందిస్తాను. కానీ ఇప్పుడు దారిద్ర్యస్థితి వల్ల, నా ఆత్మకే నింద పడుతున్నట్లుగా—అపకీర్తి ముద్రలాగా—నాకు కనిపిస్తోంది.
Verse 13
कथं द्रक्ष्यामि व: सर्वान् स््वयमाहृतभोजनान् । मद्धक्त्या क्लिश्यतो<नर्हान् धिक् पापान् धृतराष्ट्रजान्
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—మీరు అందరూ మీరే ఆహారం తెచ్చుకుని భోజనం చేయడం నేను ఎలా చూడగలను? మీరు కష్టాలు అనుభవించవలసినవారు కారు; అయినా నాపై ఉన్న స్నేహంతో ఇంత బాధను భరిస్తున్నారు. ధృతరాష్ట్రుని పాపపుత్రులకు ధిక్కారం!
Verse 14
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा स नृप: शोचन् निषसाद महीतले । तमध्यात्मरतो विद्वान् शौनको नाम वै द्विज:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—రాజా! అలా చెప్పి శోకంతో మునిగిన ఆ నరేశుడు యుధిష్ఠిరుడు మౌనంగా భూమిపై కూర్చున్నాడు. అప్పుడు అంతర్ముఖ ఆధ్యాత్మచింతనలో నిమగ్నుడై, కర్మయోగం మరియు సాంఖ్యయోగం—రెండింటి విచారంలో నిపుణుడైన శౌనకనామ బ్రాహ్మణుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు.
Verse 15
योगे सांख्ये च कुशलो राजानमिदमत्रवीत्
యోగం, సాంఖ్యము—రెండింటిలో నిపుణుడైన శౌనకనామ ద్విజుడు రాజుతో అన్నాడు—“రాజా! వినుము; యథార్థమేదో అదే నేను చెప్పుచున్నాను.”
Verse 16
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
శోకానికి వేల కారణాలు, భయానికి వంద కారణాలు ఉన్నాయి. అవి రోజురోజుకు మూర్ఖుణ్ణి పట్టిపీడిస్తాయి; కానీ పండితుణ్ణి జయించలేవు.
Verse 17
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु । श्रेयोधातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:,“अनेक दोषोंसे युक्त, ज्ञानविरुद्ध एवं कल्याणनाशक कर्मोमें आप-जैसे ज्ञानवान् पुरुष नहीं फँसते हैं
జ్ఞానానికి విరుద్ధమైన, అనేక దోషాలతో నిండిన, శ్రేయస్సును నాశనం చేసే కర్మలలో మీలాంటి బుద్ధిమంతులు చిక్కుకోరు.
Verse 18
अष्टाज्जां बुद्धिमाहुर्या सर्वाश्रेयोडभिघातिनीम् । श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन् सा त्वय्यवस्थिता
రాజా! యోగంలోని అష్టాంగాలతో యుక్తమై, సమస్త అశ్రేయస్సును సంహరించే, శ్రుతి-స్మృతుల అధ్యయనంతో బలపడిన ఆ ఉత్తమ బుద్ధి మీలోనే స్థితమై ఉంది.
Verse 19
अर्थकृच्छेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च । शारीरमानसैर्द:खैर्न सीदन्ति भवद्विधा:,“अर्थसंकट, दुस्तर दुःख तथा स्वजनोंपर आयी हुई विपत्तियोंमें आप-जैसे ज्ञानी शारीरिक और मानसिक दु:खोंसे पीडित नहीं होते
ధనసంకటాలలో, దాటలేని విపత్తులలో, స్వజనులకు కలిగిన ఆపదలలో—మీ వంటి జ్ఞానులు శారీరక, మానసిక దుఃఖాలకు కుంగిపోరు.
Verse 20
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा । आत्मव्यवस्थानकरा गीता: श्लोका महात्मना
వినండి; నేను వివరిస్తాను—పూర్వకాలంలో మహాత్ముడైన రాజా జనకుడు ఆత్మను స్థిరపరచే శ్లోకాలను ఎలా గానంచేశాడో. ఆ శ్లోకాలనే నేను చెప్పబోతున్నాను.
Verse 21
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् । तयोव्याससमासा भ्यां शमोपायमिमं शृणु,“सारा जगत् मानसिक और शारीरिक दु:खोंसे पीडित है। उन दोनों प्रकारके दुःखोंकी शान्तिका यह उपाय संक्षेप और विस्तारसे सुनिये
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఈ సమస్త జగత్తు రెండు విధాల దుఃఖాలతో పీడితమై ఉంది—మనస్సు నుండి పుట్టినవి, శరీరం నుండి పుట్టినవి. ఇప్పుడు వాటి శాంతికి ఈ ఉపాయాన్ని సంక్షేపంగా మరియు విస్తారంగా వినుము.
Verse 22
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छूमादिष्टविवर्जनात् । दुःखं चतुर्भि: शारीरं कारणै: सम्प्रवर्तते
వైశంపాయనుడు పలికెను— వ్యాధి, అనిష్టమైన వాటి స్పర్శ, అతిశ్రమం వల్ల కలిగే అలసట, మరియు ప్రియమైన వాటి వియోగం—ఈ నాలుగు కారణాల వల్ల శారీరక దుఃఖం ఉద్భవిస్తుంది.
Verse 23
तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् । आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्धयेन तु
వైశంపాయనుడు పలికెను— అప్పుడు ఆ కారణాలకు తగిన ప్రతికారాన్ని చేయడం, మరియు వాటిని ఎప్పటికీ మనసులో తలచుకోకపోవడం—ఈ రెండు క్రియాయోగాల ద్వారానే ఆది (మనోవ్యథ) మరియు వ్యాధి శమనం కలుగుతుంది.
Verse 24
मतिमन्तो हातो वैद्या: शमं प्रागेव कुर्वते । मानसस्य प्रियाख्यानै: सम्भोगोपनयैर्नणाम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— అందుచేత బుద్ధిమంతులైన, నిపుణులైన వైద్యులు ముందుగా శాంతిని కలిగిస్తారు. ప్రియమైన మాటలు, మనోహర కథనాలు, మరియు హితకరమైన భోగాలను సమకూర్చి మనుష్యుల మనోదుఃఖాన్ని మొదటనే తొలగిస్తారు.
Verse 25
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते । अय:पिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— మనస్సులో దుఃఖం కలిగితే శరీరమూ దానివల్ల తప్తమవుతుంది; వేడెక్కిన ఇనుప గుండ్రాన్ని కుండలో వేసినప్పుడు అందులోని నీరు వేడెక్కినట్లే.
Verse 26
मानसं शमयेत् तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना | प्रशान्ते मानसे हास्य शारीरमुपशाम्यति
కాబట్టి నీటితో అగ్ని శమింపజేసినట్లే, సత్యజ్ఞానంతో మనస్సును శాంతింపజేయాలి. మనస్సు ప్రశాంతమైతే శరీరంలో అనుభూతమయ్యే దుఃఖమూ ఉపశమిస్తుంది.
Verse 27
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते । स्नेहात् तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च
వైశంపాయనుడు పలికెను—మనస్సు దుఃఖానికి మూలం ‘స్నేహం’ అనగా ఆసక్తియే అని గ్రహించబడుతుంది. ఆ ఆసక్తివల్లనే జీవుడు అంటిపెట్టుకొని, దుఃఖసంయోగాన్ని పొందుతాడు.
Verse 28
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च । शोकहर्षो तथा55यास: सर्व स्नेहात् प्रवर्तते
వైశంపాయనుడు పలికెను—దుఃఖాలకు మూలం ఆసక్తి; భయమూ ఆసక్తి నుంచే పుడుతుంది. శోకం, హర్షం, అలాగే క్లేశం—ఇవన్నీ ఆసక్తి నుంచే ప్రవృత్తిస్తాయి.
Verse 29
स्नेहाद भावो<नुरागश्न प्रजज्ञे विषये तथा । अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरु: स्मृत:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆసక్తి వల్ల విషయాల పట్ల ‘భావం’ (స్థిరమైన వాలింపు) మరియు ‘అనురాగం’ (తీవ్ర మమకారం) పుడతాయి. ఇవి రెండూ శ్రేయస్సు నుండి దూరం చేస్తాయి; వీటిలో మొదటిది, అనగా విషయాల పట్ల స్థిర భావమే, మరింత భారమైన అనర్థకారణమని స్మరించబడింది.
Verse 30
कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् धर्मार्थो तु तथाल्पो5पि रागदोषो विनाशयेत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—చెట్టు కొట్టంలో అంటుకున్న అగ్ని వేర్లతో సహా సమస్త వృక్షాన్ని దహించి భస్మం చేసినట్లే, రాగదోషజన్యమైన స్వల్ప ఆసక్తి కూడా ధర్మమూ అర్థమూ—రెండింటినీ నాశనం చేస్తుంది.
Verse 31
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे । विरागं भजते जनन््तुर्निर्विरो निरवग्रह:
వైశంపాయనుడు పలికెను—విషయాలు లభించనప్పుడు వాటిని వదిలినవాడు నిజమైన త్యాగి కాడు; కానీ విషయాలు అందుబాటులో ఉన్నప్పటికీ వాటిలో దోషాలను చూచి ఆసక్తిని విడిచివేసినవాడే నిజమైన త్యాగి. అతడు వైరాగ్యాన్ని పొందుతాడు; ఎవరి పట్ల ద్వేషం లేక నిర్వైరుడై, గ్రహణబంధనాల నుండి విముక్తుడవుతాడు.
Verse 32
तस्मात् स्नेहं न लिप्सेत मित्रेभ्यो धनसंचयात् । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत्
కాబట్టి మిత్రులు గానీ ధనసంచయం గానీ కారణంగా ఆసక్తిని కోరకూడదు. అలాగే తన శరీరాభిమానంనుండి పుట్టే ఆసక్తిని వివేకజ్ఞానంతో వెనక్కి తిప్పి తొలగించాలి.
Verse 33
ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेह: पद्मपत्रेष्विवोदकम्
జ్ఞానసంపన్నులు, యోగనిష్ఠులు, శాస్త్రజ్ఞులు, ఆత్మసంయములు గలవారిలో ఆసక్తి అంటదు—కమలపత్రంపై నీరు నిలవనట్లే.
Verse 34
रागाभिभूत: पुरुष: कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते
రాగానికి లోనైన పురుషుణ్ని కామము తనవైపు లాగుతుంది. అప్పుడు అతనిలో భోగేచ్ఛ పుడుతుంది; ఆపై తృష్ణ మరింతగా పెరుగుతుంది.
Verse 35
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी स्मृता । अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी
తృష్ణనే సమస్త పాపాలలో అత్యంత పాపిష్ఠమని, నిత్యం కలత కలిగించేదని స్మరించబడింది. అది అధర్మాన్ని పెంచుతుంది; భయంకరమై పాపఫలబంధనంలో బంధిస్తుంది.
Verse 36
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्य॑ति जीर्यत: । योडसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजत: सुखम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— దుర్బుద్ధులకెంతో విడిచిపెట్టుట కఠినమైనది, శరీరం జీర్ణమైనా తానెప్పుడూ జీర్ణమగని, ప్రాణాంతక రోగమని చెప్పబడిన ఆ తృష్ణను ఎవడు త్యజించునో, వానికే సుఖము లభించును.
Verse 37
अनाइम्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानल:
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆ తృష్ణ మనుష్యుల దేహాంతరంలోనే నివసించినా, దానికి ఆది లేదు. యోని లేనిదిగా పుట్టిన అగ్నివలె అది ప్రాణులను దహించి వినాశమునకు నెడుతుంది.
Verse 38
यथैध: स्वसमुत्थेन वह्लिना नाशमृच्छति । तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति
కట్టె తనలోనుండే పుట్టిన అగ్నిచేత కాలిపోయి నశించునట్లు, ఆత్మనిగ్రహం లేనివాడు దేహంతోనే జన్మించిన సహజ లోభముచేత తానే నశించును.
Verse 39
राजत: सलिलादमन्नेश्षलोरत: स्वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्यो: प्राणभूतामिव,“धनवान् मनुष्योंको राजा, जल, अग्नि, चोर तथा स्वजनोंसे भी सदा उसी प्रकार भय बना रहता है, जैसे सब प्राणियोंको मृत्युसे
వైశంపాయనుడు పలికెను— ధనవంతులకు రాజునుండి, నీటినుండి, అగ్నినుండి, దొంగలనుండి, తమ స్వజనుల నుండికూడా నిత్యము భయమే; ప్రాణధారులకు మరణభయం ఎల్లప్పుడూ ఉన్నట్లే.
Verse 40
यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिश्रि: श्वापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान्
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఆకాశంలో పక్షులు, భూమిపై క్రూరమృగాలు, నీటిలో చేపలు మాంసఖండాన్ని లాక్కొని తినునట్లు, ధనవంతుని కూడా ఎక్కడైనా అందరూ చుట్టుముట్టి పీడిస్తారు.
Verse 41
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थ भजते नृणाम् | अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नर:
కొంతమంది మనుష్యులకు ధనమే అనర్థానికి కారణమవుతుంది; ఎందుకంటే ధనంతో సిద్ధమయ్యే భోగరూప శ్రేయస్సులో ఆసక్తుడైన మనిషి నిజమైన కల్యాణాన్ని పొందడు.
Verse 42
तस्मादर्थागमा: सर्वे मनोमोहविवर्धना: । कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च
అందుచేత ధనాన్ని పొందే అన్ని మార్గాలూ మనస్సులో మోహాన్ని పెంచుతాయి. కృపణత్వం, దర్పం మరియు అహంకారం, భయం, అలాగే ఉద్వేగం—ఇవి దేహధారులకు ధనజనిత దుఃఖాలని జ్ఞానులు చెబుతారు.
Verse 43
अर्थजानि विदु: प्राज्ञा: दुःखान्येतानि देहिनाम् । अर्थस्योत्पादने चैव पालने च तथा क्षये
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—జ్ఞానులు ఇవన్నీ దేహధారులకు ధనమునుండి పుట్టే దుఃఖాలుగా తెలుసుకొంటారు: ధనాన్ని సంపాదించడంలో, దాన్ని కాపాడడంలో, అలాగే దాని నాశంలో.
Verse 44
सहन्ति च महद् दु:खं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् । अर्था दु:खं परित्यक्तुं पालिताश्वैव शत्रव:
మనుష్యులు మహా దుఃఖాన్ని సహిస్తారు; ధన కారణంగా ఒకరినొకరు చంపుకొనుటకూ దిగుతారు. ధనాన్ని విడిచిపెట్టడమూ దుఃఖమే; దాన్ని కాపాడి పోషిస్తే అది శత్రువులా ప్రవర్తిస్తుంది.
Verse 45
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तस्मान्नाशं न चिन्तयेत् । असंतोषपरा मूढा: संतोष॑ यान्ति पण्डिता:
ధనం దుఃఖంతోనే లభిస్తుంది; అందుచేత దాని గురించి చింతించకూడదు, ఎందుకంటే ధనచింతనే తన నాశానికి కారణం. మూర్ఖులు ఎల్లప్పుడూ అసంతృప్తిలో ఉంటారు; పండితులు సంతృప్తిని పొందుతారు.
Verse 46
अन्तो नास्ति पिपासाया: संतोष: परमं सुखम् | तस्मात् संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डिता:,“धनकी प्यास कभी बुझती नहीं है; अतः संतोष ही परम सुख है। इसीलिये ज्ञानीजन संतोषको ही सबसे उत्तम समझते हैं
తృష్ణకు అంతం లేదు; సంతోషమే పరమ సుఖం. అందుచేత ఈ లోకంలో జ్ఞానులు సంతోషాన్నే పరమ శ్రేయస్సుగా భావిస్తారు.
Verse 47
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचय: । ऐश्वर्य प्रियसंवासो गृध्येत् तत्र न पण्डित:
యౌవనం, రూపం, జీవితం, రత్నసంచయం, ఐశ్వర్యం, ప్రియులతో కూడిన నివాసం—ఇవన్నీ అనిత్యమే. కనుక పండితుడు వాటిపై లోభంతో ఆశపడడు.
Verse 48
त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जान् क्लेशान् सहेत च | न हि संचयवान् कश्रिद् दृश्यते निरुपद्रव: । अतश्न धार्मिकै: पुंभिरनीहार्थ: प्रशस्पते
కాబట్టి ధనసంచయాన్ని విడిచిపెట్టాలి; దానివల్ల కలిగే కష్టాలను ధైర్యంగా భరించాలి. ఎందుకంటే నిల్వలు కూడబెట్టినవాడు ఉపద్రవరహితుడిగా ఎవరూ కనిపించరు. అందుచేత ధార్మికులు లోభం లేని—న్యాయంగా, దైవయోగంగా తానే లభించే జీవనోపాధినే ప్రశంసిస్తారు.
Verse 49
धर्मार्थ यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पंकस्य श्रेयो न स्पर्शन॑ नृणाम्
ధర్మార్థంగా ధనాన్ని కోరేవాడికైనా ధనాపేక్ష లేకుండానే ఉండటం మేలె. ఎందుకంటే మట్టికలుపు అంటించుకుని తర్వాత కడుక్కోవడం కంటే, దానిని తాకకపోవడమే మనుష్యులకు శ్రేయస్కరం.
Verse 50
युधिष्ठिरैवं सर्वेषु न स्पृहां कर्तुमरहसि । धर्मेण यदि ते कार्य विमुक्तेच्छो भवार्थत:
యుధిష్ఠిరా! ఈ విధంగా నీకు ఏ వస్తువుపైనా ఆశ పెట్టుకోవడం తగదు. నీ ప్రయోజనం నిజంగా ధర్మం ద్వారానే సిద్ధించాలంటే, అంతరంగంగా కోరికల నుండి విముక్తుడవు—ధనలాభాల తృష్ణను పూర్తిగా విడిచిపెట్టు.
Verse 51
युधिछिर उवाच नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम । भरणार्थ तु विप्राणां ब्रह्मन् काडक्षे न लोभत:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— ఓ బ్రాహ్మణా! భోగసుఖాలపై ఆశతో నాకు ధనాభిలాష లేదు. బ్రాహ్మణుల భరణపోషణార్థమే నేను సాధనాలను కోరుతున్నాను; లోభంతో కాదు.
Verse 52
कथं हा[स्मद्विधो ब्रह्मन् वर्तमानो गृहाश्रमे । भरणं पालन चापि न कुर्यादनुयायिनाम्,विप्रवर! गृहस्थ-आश्रममें रहनेवाला मेरे-जैसा पुरुष अपने अनुयायियोंका भरण- पोषण भी न करे, यह कैसे उचित हो सकता है?
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— ఓ విప్రవరా! గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్న నా వంటి వాడు తనను అనుసరించి ఆధారపడినవారికి భరణపోషణ, రక్షణ చేయకపోవడం ఎలా ధర్మసమ్మతం అవుతుంది?
Verse 53
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते । तथैवापचमाने भ्य: प्रदेयं गृहमेधिना
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— పాకిన ఆహారంలో దేవతలు, పితృదేవతలు, మనుష్యులు మరియు సమస్త ప్రాణుల వాటా ఉన్నదని స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అందువల్ల గృహస్థుడు, తాము వండుకోని సన్యాసులు మొదలైన వారికి తప్పక వండిన అన్నం ఇవ్వాలి.
Verse 54
तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनूता । सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन,आसनके लिये तृण (कुश), बैठनेके लिये स्थान, जल और चौथी मधुर वाणी, सत्पुरुषोंके घरमें इन चार वस्तुओंका अभाव कभी नहीं होता
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— కూర్చోవడానికి తృణం (కుశ), కూర్చునే స్థలం, నీరు, నాలుగవది—మధురమైన సత్యవాక్యం; సత్పురుషుల గృహాలలో ఇవి ఎప్పుడూ కొరతపడవు.
Verse 55
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् | तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम्
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— బాధలో ఉన్నవానికి శయనం, నిలబడి అలసినవానికి ఆసనం, దాహార్తుడికి నీరు, ఆకలిగొన్నవానికి భోజనం ఇవ్వాలి. ఇదే కరుణారూప ధర్మానికి ప్రత్యక్ష కర్తవ్యం.
Verse 56
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्यात् सुभाषिताम् । उत्थाय चासन दद्यादेष धर्म: सनातन: । प्रत्युत्थायाभिगमन कुर्यानन््यायेन चार्चनम्
అతిథి ఇంటికి వచ్చినప్పుడు అతనిని స్నేహభరిత దృష్టితో చూడాలి, మనసులో అతనిపట్ల శుభభావం ఉంచాలి, మృదువుగా సుభాషిత వాక్యాలు పలకాలి, అలాగే లేచి అతనికి ఆసనం ఇవ్వాలి—ఇదే గృహస్థుని సనాతన ధర్మం. కాబట్టి అతిథి రాగానే లేచి స్వాగతించి, న్యాయసమ్మతంగా యథోచితంగా అతని సత్కారం చేయాలి.
Verse 57
अग्निहोत्रमनड्वांश्व॒ ज्ञातयो5तिथिबान्धवा: । पुत्रा दाराश्च भृत्याश्व निर्दहेयुरपूजिता:
గృహస్థుడు అగ్నిహోత్రాన్ని, ఎద్దులను, బంధువులను, అతిథి-అభ్యాగతులను, స్నేహిత-సంబంధులను, కుమారులను, భార్యను, సేవకులను యథోచితంగా గౌరవించకపోతే—అవమానితులై వారు తమ క్రోధాగ్నితో అతనిని దహించగలరు.
Verse 58
आत्मार्थ पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत् पशून् । न च तत् स्वयमश्रीयाद् विधिवद् यन्न निर्वपेत्
కేవలం తన కోసమే అన్నం వండకూడదు; వ్యర్థంగా జంతువులను హింసించకూడదు; అలాగే విధిపూర్వకంగా దేవతలకూ ఇతర హక్కుదారులకూ అర్పించని దానిని తానే తినకూడదు.
Verse 59
श्वभ्यश्न श्वपचेभ्यश्व वयोभ्यश्वावपेद् भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातश्न॒ दीयते
కుక్కలకూ, శ్వపచులకూ (చండాళులకూ), పక్షులకూ భూమిపై అన్నం వేయాలి. ఇదే ‘వైశ్వదేవ’ అనే మహాయజ్ఞం; ఇది ప్రాతఃకాలంలోనూ సాయంకాలంలోనూ అర్పించబడుతుంది.
Verse 60
विघसाशी भवेत् तस्मान्नित्यं चामृतभोजन: । विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्
కాబట్టి గృహస్థుడు నిత్యం ‘విఘసాశి’గాను, ‘అమృతభోజన’గాను ఉండాలి. ఇంటివారు అందరూ భుజించిన తరువాత మిగిలిన అన్నమే ‘విఘస’; బలి-వైశ్వదేవాది యజ్ఞకర్మల తరువాత మిగిలినదే ‘అమృత’ అని చెప్పబడుతుంది.
Verse 61
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद् वाचं दद्याच्च सूनृताम् । अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञ: पठचदक्षिण:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—అతిథికి కన్నుల దానం ఇవ్వాలి (ప్రేమతో, గౌరవంతో చూడాలి), మనస్సు దానం ఇవ్వాలి (హితచింతనతో శ్రద్ధ పెట్టాలి), అలాగే సూనృతమైన వాక్కును ఇవ్వాలి—అది సత్యమై, మధురమై, హితకరమై ఉండాలి. అతిథి బయలుదేరినప్పుడు కొంత దూరం వరకు వెంట వెళ్లాలి; అతడు ఇంటిలో ఉన్నంతకాలం అతని పక్కనే కూర్చొని సేవలో నిమగ్నుడై ఉండాలి. ఇవే ఐదు విధాల దక్షిణలతో కూడిన ‘అతిథి-యజ్ఞం’.
Verse 62
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते | भ्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्,जो गृहस्थ अपरिचित थके-माँदे पथिकको प्रसन्नतापूर्वक भोजन देता है, उसे महान् पुण्यफलकी प्राप्ति होती है
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ప్రయాణమార్గంలో ఉన్న గృహస్థుడు, అలసిపోయి దారి తప్పిన, తనకు తెలియని పథికుడికి అసహనం లేకుండా సంతోషంగా అన్నం ఇస్తే, అతనికి మహత్తర పుణ్యఫలం లభిస్తుంది.
Verse 63
एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे । तस्य धर्म परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—గృహస్థాశ్రమంలో ఉండి ఈ విధంగా ప్రవర్తిస్తూ ఇలాంటి జీవనవృత్తిని పాటించే వానికి ఇదే పరమధర్మమని వారు చెబుతారు. ఓ విప్రా, ఈ విషయమై మీ అభిప్రాయం ఏమిటి?
Verse 64
शौनक उवाच अहो बत महत् कष्ट विपरीतमिदं जगत् | येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति
శౌనకుడు అన్నాడు—అయ్యో! ఎంత మహా దుఃఖం; ఈ జగత్తు విపరీతంగా తిరిగినట్లుంది. ఏ కార్యం వల్ల సద్గుణులు సిగ్గుపడతారో, అదే కార్యం వల్ల దుష్టులు సంతృప్తి పొందుతారు.
Verse 65
शिक्षोदरकृते<प्राज्ञ: करोति विघसं बहु | मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुग:
మోహం, రాగం చేత ఆక్రమింపబడి, ఇంద్రియవిషయాల వశమై వాటి వెంట నడిచే అజ్ఞాని, తన ఇంద్రియాలూ కడుపూ తృప్తి చెందాలని అనేక భోగసామగ్రిని పోగుచేసి, దానిని యజ్ఞావశేషమైన ‘విఘస’ లాగా భావిస్తాడు.
Verse 66
हियते बुध्यमानो5पि नरो हारिभिरिन्द्रियै: । विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुदभ्रान्तैरिव सारथि:
వివేకవంతుడైన మనిషికూడా మనస్సును అపహరించే ఇంద్రియాల చేత విషయభోగాల వైపు లాగబడతాడు. ఆ వేళ అతని చైతన్యం మోహగ్రస్తమవుతుంది—వశంకాని దుష్టాశ్వాలు సారథిని సన్మార్గం నుండి లాగి కుమార్గంలోకి తీసుకెళ్లినట్లే. ఇంద్రియజయం లేనివాడి స్థితి ఇదే.
Verse 67
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा । तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसंकल्पजं मन:
మనస్సుతో కూడిన ఆరు ఇంద్రియాలు తమ తమ విషయాల వైపు ప్రవృత్తమయ్యే వేళ, పూర్వసంకల్పం నుండి పుట్టిన వాసనల ప్రకారం మనస్సు ఉప్పొంగి అశాంతమవుతుంది.
Verse 68
मनो यस्येन्द्रियस्पेह विषयान् याति सेवितुम् | तस्यौत्सुक्यं सम्भवति प्रवृत्तिश्नोपजायते
ఎవరి మనస్సు ఇంద్రియాసక్తితో విషయాలను సేవించడానికి వెళ్తుందో, అతనిలో ఆ విషయాల పట్ల ఉత్సుకత పుడుతుంది; తదనంతరం ఇంద్రియాలు వాటి భోగంలో ప్రవృత్తమవుతాయి.
Verse 69
ततः संकल्पबीजेन कामेन विषयेषुभि: । विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात् पतड़वत्
ఆపై సంకల్పమే బీజమైన కామం చేత, విషయరూప బాణాలతో గాయపడిన మనిషి లోభాగ్నిలో పడిపోతాడు—వెలుగు పట్ల ఆశతో చిమ్మట మంటలో దూకినట్లే.
Verse 70
ततो विहारैराहारैमोहितश्न यथेप्सया । महामोहे सुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते,इसके बाद इच्छानुसार आहार-विहारसे मोहित हो महामोहमय सुखमें निमग्न रहकर वह मनुष्य अपने आत्माके ज्ञानसे वंचित हो जाता है
ఆపై తన ఇష్టానుసారం ఆహార-విహారాలలో మునిగి మోహితుడవుతాడు; మహామోహజన్య సుఖంలో లీనమైన వాడు ఆత్మసత్యాన్ని గ్రహించడు.
Verse 71
एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु । अविद्याकर्मतृष्णाभि भ्राम्यमाणो5थ चक्रवत्,इस प्रकार अविद्या, कर्म और तृष्णाद्वारा चक्रकी भाँति भ्रमण करता हुआ मनुष्य संसारकी विभिन्न योनियोंमें गिरता है
ఇలా అవిద్య, కర్మ, తృష్ణలచేత చక్రంలా తిప్పబడుతూ మనిషి సంసారంలో వివిధ యోనులలో మళ్లీ మళ్లీ పడిపోతాడు.
Verse 72
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते । जले भुवि तथा55काशे जायमान: पुन: पुन:,फिर तो ब्रह्मासे लेकर तृणपर्यन्त सभी प्राणियोंमें तथा जल, भूमि और आकाशमें वह मनुष्य बारंबार जन्म लेकर चक्कर लगाता रहता है
అప్పుడు అతడు బ్రహ్మ నుండి తృణం వరకు సమస్త ప్రాణుల్లోను, అలాగే జలంలో, భూమిలో, ఆకాశంలోను మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తూ సంచరిస్తుంటాడు.
Verse 73
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु । ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जना:
ఇది అవివేకుల గతి; ఇప్పుడు వివేకుల గతినీ నన్ను విని తెలుసుకో—శ్రేయస్కరమైన ధర్మంలో నిమగ్నులై, మోక్షంపై నిరంతర ఆసక్తి కలవారు వారు.
Verse 74
तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । तस्माद् धर्मानिमान् सर्वान् नाभिमानात् समाचरेत्
ఇదే వేదవాక్యం—“కర్మ చేయి” అలాగే “కర్మను త్యజించు” కూడా; కాబట్టి ఇక చెప్పబడే ఈ సమస్త ధర్మాలను అహంకారరహితంగా ఆచరించాలి.
Verse 75
इज्याध्ययनदानानि तप: सत्यं क्षमा दम: । अलोभ इति मार्गो<यं धर्मस्याष्टविध: स्मृत:,यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, क्षमा, मन और इन्द्रियोंका संयम तथा लोभका परित्याग--ये धर्मके आठ मार्ग हैं
యజ్ఞం, అధ్యయనం, దానం, తపస్సు, సత్యం, క్షమ, దమం (మన-ఇంద్రియ నియంత్రణ), అలోభం—ఇవే ధర్మానికి అష్టవిధ మార్గమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 76
अत्र पूर्वक्षतुर्वर्ग: पितृयाणपथे स्थित: । कर्तव्यमिति यत् कार्य नाभिमानात् समाचरेत्
ఇక్కడ ముందుగా చెప్పబడిన నాలుగు ధర్మాల సమూహం పితృయాన మార్గంలో స్థితమై ఉంది; అనగా ఆ నాలుగింటిని ఫలాకాంక్షతో ఆచరిస్తే అవి పితృయాన పథాన్నే అనుసరింపజేస్తాయి. అయితే అగ్నిహోత్రం, సంధ్యోపాసన మొదలైన నిత్యకర్తవ్య కర్మలను కేవలం కర్తవ్యబుద్ధితోనే, అహంకారాన్ని విడిచి ఆచరించాలి.
Verse 77
उत्तरो देवयानस्तु सद्धिराचरित: सदा । अष्ट ड्रेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत्
ఉన్నతమైన మార్గం దేవయానము; సద్గుణులు దానినే నిత్యం ఆచరిస్తారు. అష్టాంగములతో కూడిన ఆ మార్గం ద్వారా అంతఃకరణాన్ని శుద్ధి చేసుకొని, కర్తృత్వాభిమానాన్ని విడిచి కర్తవ్యకర్మలను ఆచరించాలి.
Verse 78
सम्यक्संकल्पसंबन्धात् सम्यक् चेन्द्रियनिग्रहात् । सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक् च गुरुसेवनात्
సంకల్పాన్ని సమ్యకంగా ఒకే లక్ష్యంతో బంధించడం వల్ల, ఇంద్రియాలను సరిగా నియంత్రించడం వల్ల, అహింస మొదలైన ప్రత్యేక వ్రతాలను యథావిధిగా పాటించడం వల్ల, మరియు గురువును భక్తితో సేవించడం వల్ల—మనిషి పరమ కల్యాణాన్ని పొందుటకు అర్హుడగును.
Verse 79
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक् चाध्ययनागमात् | सम्यक्कर्मोपसंन्यासात् सम्यक् चित्तनिरोधनात्
యోగసాధనకు తగిన ఆహార-విహార నియమాన్ని సమ్యకంగా పాటించడం వల్ల, వేదాది శాస్త్రాలను యథావిధిగా అధ్యయనం చేసి ఆగమజ్ఞానాన్ని పొందడం వల్ల, కర్మాలను సమ్యకంగా ఉపసంన్యాసం చేయడం—అనగా భగవదర్పణభావంతో విడిచిపెట్టడం వల్ల—మరియు చిత్తాన్ని సమ్యకంగా నిరోధించడం వల్ల మనిషి పరమ కల్యాణాన్ని పొందుతాడు.
Verse 80
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषव: । रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्य देवता गता:
సంసారాన్ని జయించాలనుకునే జ్ఞానులు ఇలాగే రాగద్వేషాలను విడిచి కర్మలను ఆచరిస్తారు. ఈ నియమాలను అనుసరించడంవల్లనే దేవతలూ ఐశ్వర్యం మరియు దివ్య సమృద్ధిని పొందారు.
Verse 81
रुद्रा: साध्यास्तथा55दित्या वसवो5थ तथाश्रिनौ । योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमा:,रुद्र, साध्य, आदित्य, वसु तथा दोनों अश्विनीकुमार योगजनित ऐश्वर्यसे युक्त होकर इन प्रजाजनोंका धारण-पोषण करते हैं
రుద్రులు, సాధ్యులు, ఆదిత్యులు, వసువులు మరియు ఆ ఇద్దరు అశ్వినీకుమారులు—యోగజనిత ఐశ్వర్యంతో సంయుక్తులై—ఈ సమస్త ప్రజలను ధారించి పోషిస్తారు.
Verse 82
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् | तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत
హే కౌంతేయ! నీవు కూడా సమృద్ధమైన శమాన్ని (అంతఃశాంతిని) స్థిరంగా ఆశ్రయించి, తపస్సు ద్వారా సిద్ధిని, అలాగే యోగసిద్ధిని పొందుటకు ప్రయత్నించు, ఓ భారత।
Verse 83
पितृमातृमयी सिद्धि: प्राप्ता कर्ममयी च ते । तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै
కర్మమూలంగా లభించే, పితృ-మాతృమయమైన (ఇహ-పరలోక హితకరమైన) సిద్ధి నీకు ఇప్పటికే లభించింది. ఇప్పుడు తపస్సు ద్వారా, ద్విజుల (బ్రాహ్మణుల) భరణ-పోషణకు ఉపకరించే ఆ సిద్ధిని అన్వేషించు.
Verse 84
सिद्धा हि यद् यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात् तस्मात्तप: समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम्
సిద్ధులు తపస్సు అనుగ్రహబలంతో ఏది ఏది కోరుతారో, అది అది సాధిస్తారు. కాబట్టి తపస్సును ఆశ్రయించి నీ హృదయాభిలాషను నెరవేర్చు.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira faces a duty-conflict between accepting devoted brāhmaṇas as companions and preventing their foreseeable hardship in the wilderness, balancing compassion, responsibility for dependents, and the ethics of burdening others.
Sorrow is managed by diagnosing its cognitive root: attachment (sneha) generates desire and craving (tṛṣṇā), which amplify fear and suffering; knowledge, restraint, and contentment stabilize the mind, thereby easing both mental and bodily distress.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is prescriptive: it frames tapas and disciplined conduct as pragmatic and soteriologically aligned means to sustain dependents and to prevent grief from governing ethical judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.