Shloka 37
Āśrama-dharma: Duties of the Four Life-Stages (आश्रमधर्मः)
न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो हि सः । उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्तस्य च भारत । स्वाहाकारवषट्कारीौ मन्त्र: शूद्रे न विद्यते,शूद्रका अपना कोई धन नहीं होता। उसके सारे धनपर उसके स्वामीका ही अधिकार होता है। भरतनन्दन! यज्ञका अनुष्ठान तीनों वर्णों तथा शूद्रके लिये भी आवश्यक बताया गया है। शूद्रके यज्ञमें स््वाहाकार, वषट्कार तथा वैदिक मन्त्रोंका प्रयोग नहीं होता है
bhīṣma uvāca |
na hi svam asti śūdrasya bhartṛhāryadhano hi saḥ |
uktas trayāṇāṁ varṇānāṁ yajñas tasya ca bhārata |
svāhākāravaṣaṭkārau mantro śūdre na vidyate |
భీష్ముడు పలికెను—శూద్రునికి స్వంతంగా స్వతంత్ర ధనం లేదు; అతని ధనం స్వామి హక్కులోనిదిగా చెప్పబడింది. ఓ భారత! యజ్ఞం మూడు వర్ణాలకు విధించబడినదని చెప్పబడింది, అతనికీ చెప్పబడింది; అయితే శూద్రుని కర్మలో వైదిక మంత్రాలు లేవు, ‘స్వాహా’ ‘వషట్’ అనే ఉచ్చారణలూ లేవు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma distinguishes between the general obligation of yajña as a dharmic practice and the specific Vedic form of yajña that requires mantras and the exclamations svāhā/vaṣaṭ; he states that the Śūdra’s rite is not performed with those Vedic elements, reflecting a varṇa-based differentiation of ritual procedure.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on dharma after the war. Here he addresses social and ritual norms, explaining how sacrificial duties and their authorized liturgical components differ across varṇas.