Shloka 45
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
धार्तराष्ट्रास्तत: सर्वे प्रायशो विमुखा भवन् । उस समय विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डवोंने बड़े जोरसे सिंहनाद किया। इससे आपके सभी सैनिक प्राय: युद्धसे विमुख हो गये ।। ४४ $ ।। तान् वै विमनसो दृष्ट्वा माद्रीपुत्र: प्रतापवान्
dhārtarāṣṭrās tataḥ sarve prāyaśo vimukhā abhavan | tān vai vimanaso dṛṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavān ||
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ధృతరాష్ట్రపక్షంలోని యోధులు దాదాపు అందరూ యుద్ధం నుండి ముఖం తిప్పారు. విజయోత్సాహంతో పాండవులు ఘోరంగా సింహనాదం చేశారు; దానితో మీ సైనికుల ధైర్యం మరింత క్షీణించి, వారు ఎక్కువగా రణం నుండి వెనుదిరిగారు. వారిని నిరుత్సాహంగా చూచి, ప్రతాపవంతుడైన మాద్రీపుత్రుడు (నకులుడు) వారి కుంగుతున్న సంకల్పాన్ని గమనించాడు।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how inner resolve (dhairya) is decisive in dharma-yuddha: when courage breaks, even a large force becomes ineffective. Ethical pressure and fear can cause a collective turning away from one’s chosen duty, revealing the fragility of adharma-driven motivation.
Sañjaya reports that the Kaurava side (Dhṛtarāṣṭra’s men) largely loses heart and turns away from fighting. The valiant Mādrī’s son, Nakula, observes their dejection, marking a moment where the Pandava momentum and Kaurava discouragement become visible on the battlefield.