Adhyaya 32
Adhyāya 32: Rājasūya-Dīkṣā and Appointment of Court Offices (राजसूयदीक्षा तथा अधिकारविनियोगः)
Upa-parva: Rājasūya-Yajña (Consecration and Court Administration Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira, after respectfully approaching and saluting elders and teachers (including Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Aśvatthāman, and the Kaurava princes), requests their comprehensive support in the ongoing sacrifice. He declares his person and wealth as available for the ritual’s requirements and invites them to be satisfied according to their wish, without constraint, thereby framing the yajña as a collective institutional undertaking. Having been initiated (dīkṣita), he immediately assigns responsibilities: Duḥśāsana is placed over provisioning of foods and delicacies; Aśvatthāman is tasked with managing brāhmaṇa requisitions and allocations; Saṃjaya is appointed for receiving and honoring visiting kings; Bhīṣma and Droṇa are positioned to evaluate what has been done and what remains (kṛtākṛta-parijñāna), functioning as senior auditors and supervisors. Kṛpa is assigned oversight of gold, precious metals, gems, and the distribution of dakṣiṇā, while other ‘men of prowess’ are placed in further roles as needed. The narrative then describes the influx of rulers and populations eager to witness the sabhā and the Dharmarāja, the competitive gifting of jewels and wealth, and the construction of splendid residences and brāhmaṇa lodgings. The sacrifice is depicted as abundantly provisioned, ritually complete with homa offerings and mantra discipline, satisfying deities, sages, brāhmaṇas, and all social orders through food, gifts, and orderly hospitality.
Chapter Arc: खाण्डवप्रस्थ/इन्द्रप्रस्थ की राजसभा में युधिष्ठिर के राजसूय-यज्ञ हेतु दिग्विजय का संकल्प—और माद्रीपुत्र नकुल का पश्चिमाभिमुख प्रस्थान, विशाल सेना के साथ धरती को रथ-नेमि-निनाद और सिंहनाद से कंपाता हुआ। → नकुल की यात्रा ‘प्रतीची’ दिशा में दूर-दूर तक फैलती है—पञ्चनद, अमरपर्वत, उत्तरज्योतिष, दिव्यकट-पुर जैसे प्रदेशों का उल्लेख; फिर समुद्र-कुक्षि-स्थित द्वीपों के ‘म्लेच्छ’ समुदायों (पह्नव, बर्बर, किरात, यवन, शक) से सामना, जिनकी ‘परमदारुण’ प्रकृति विजय को कठिन बनाती है। → समुद्री द्वीपों के कठोर जनों पर नकुल का निर्णायक पराक्रम—उन्हें वश में कर रत्न-संपदा का संग्रह; आगे दशार्ण आदि जनपदों तथा ‘उत्सवसंकेत’ नामक गणों पर विजय, जिससे पश्चिम-दिग्विजय की धुरी स्थिर हो जाती है। → विजय-रत्नों सहित नकुल का इन्द्रप्रस्थ लौटना और युधिष्ठिर को धन-समर्पण; मार्ग में शल्य द्वारा नकुल का यथावत् सत्कार और भेंट-स्वरूप बहु-रत्न प्रदान—राजसूय के लिए आवश्यक वैभव का संचित होना। → राजसूय-यज्ञ की तैयारी अब निर्णायक चरण में—अन्य दिशाओं के विजयों और समर्पित धन-रत्नों के साथ सभा में बढ़ती प्रतिष्ठा आगे किसको असह्य होगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १०० श्लोक मिलाकर कुल १७८ श्लोक हैं) पम्प छा अड्-कााज - यह इक्ष्वाकुवंशीय दुर्जयका पुत्र था। इसका दूसरा नाम दुर्योधन था। यह राजा बड़ा धर्मात्मा था। इसकी कथा अनुशासनपर्वके दूसरे अध्यायमें आती है। > जो अपने कानोंसे ही शरीरको ढक लें उन्हें “कर्णप्रावरण' कहते हैं। प्राचीन कालमें ऐसी जातिके लोग थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనమేజయా! ఇప్పుడు నేను నకులుని కార్యములను, అతని విజయమును వివరిస్తాను. ప్రభువైన నకులుడు వాసుదేవుని అధికారంలో ఉన్న పశ్చిమ దిశను ఏ విధంగా జయించెనో వినుము।
Verse 2
निर्याय खाण्डवप्रस्थात् प्रतीचीमभितोदिशम् । उद्दिश्य मतिमान् प्रायान्महत्या सेनया सह,बुद्धिमान माद्रीकुमारने विशाल सेनाके साथ खाण्डवप्रस्थसे निकलकर पश्चिम दिशामें जानेके लिये प्रस्थान किया
ఖాండవప్రస్థం నుండి బయలుదేరిన బుద్ధిమంతుడైన రాజకుమారుడు, మహాసేనతో కలిసి పశ్చిమ దిశను లక్ష్యంగా చేసుకొని నిశ్చయంతో ప్రయాణమయ్యాడు।
Verse 3
सिंहनादेन महता योधानां गर्जितिेन च । रथनेमिनिनादैश्व कम्पयन् वसुधामिमाम्,वे अपने सैनिकोंके महान् सिंहनाद, गर्जना तथा रथके पहियोंकी घर्घराहटकी तुमुल ध्वनिसे इस पृथ्वीको कम्पित करते हुए जा रहे थे
యోధుల మహాసింహనాదం, ఘోర గర్జనలు, రథచక్రాల గంభీర ఘర్ఘరధ్వనులతో వారు ఈ భూమిని కంపింపజేస్తూ ముందుకు సాగుతున్నారు।
Verse 4
ततो बहुधनं रम्यं गवाढ्यं धनधान्यवत् | कार्तिकेयस्य दयितं रोहीतकमुपाद्रवत्
ఆ తరువాత వారు అపార ధన-ధాన్యసంపదతో, గోవుల సమృద్ధితో నిండిన, దేవసేనాధిపతి కార్తికేయునికి ప్రియమైన రమణీయ రోహీతక దేశాన్ని చేరుకున్నారు।
Verse 5
तत्र युद्ध महच्चासीच्छूरैर्मत्तमयूरकै: । मरुभूमिं स कार्त्स्न्येन तथैव बहुधान्यकम्
అక్కడ ‘మత్తమయూర’ అనే శూర క్షత్రియులతో మహా యుద్ధం జరిగింది; అనంతరం ఆయన సమస్త మరుభూమి ప్రాంతాన్ని, అలాగే ‘బహుధాన్యక’ దేశాన్ని కూడా వశపరచుకున్నాడు।
Verse 6
शैरीषकं महोत्थं च वशे चक्रे महाद्युति: । आक्रोशं चैव राजर्षि तेन युद्धमभून्महत्
మహాతేజస్సుగల (నకులుడు) శైరీషక, మహోత్థ దేశాలను వశపరచుకున్నాడు; అలాగే రాజర్షి ఆక్రోశుని కూడా జయించాడు—అతనితో మహా యుద్ధం జరిగింది।
Verse 7
तान् दशार्णान् स जित्वा च प्रतस्थे पाण्डुनन्दन: । शिबींस्त्रिगर्तानम्बष्ठानू मालवान् पञज्चकर्पटान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—దశార్ణులను జయించిన పాండునందనుడు ముందుకు బయలుదేరి, క్రమంగా శిబులు, త్రిగర్తులు, అంబష్ఠులు, మాలవులు మరియు పంచకర్పటులను కూడా వశపరచుకొనెను।
Verse 8
पुनश्न परिवृत्याथ पुष्करारण्यवासिन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆపై వారు మరల తిరిగి మలచుకొని, పుష్కరారణ్యవాసులు ముందుకు సాగిరి।
Verse 9
सिन्धुकूलश्रिता ये च ग्रामणीया महाबला:
వైశంపాయనుడు పలికెను—సింధు తీరాన నివసించే గ్రామణీయ వంశజులైన మహాబల క్షత్రియాధిపతులు, సరస్వతీ తీరాన ఆశ్రయించిన శూద్ర ఆభీరగణాలు, మత్స్యజీవనంతో జీవించే ధీవరులు, అలాగే పర్వతాలలో నివసించే ఇతర జనసమూహాలు—ఇవన్నీ మహాబలుడు నకులుడు జయించి తన వశమునకు తెచ్చెను।
Verse 10
शूद्राभीरगणाश्रैव ये चाश्रित्य सरस्वतीम् । वर्तयन्ति च ये मत्स्यैयें च पर्वतवासिन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—సరస్వతీ తీరాన ఆశ్రయించిన శూద్రులు, ఆభీరగణాలు, మత్స్యజీవనంతో జీవించే వారు, అలాగే పర్వతవాసులు—ఇవన్నీ మహాబలుడు నకులుడు జయించి తన వశమునకు తెచ్చెను।
Verse 11
कृत्स्नं पज्चनदं चैव तथैवामरपर्वतम् | उत्तरज्योतिषं चैव तथा दिव्यकटं पुरम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—సంపూర్ణ పంచనద దేశము, అలాగే అమరపర్వతము; ఇంకా ఉత్తరజ్యోతిషము, అలాగే దివ్యకటమనే పురము—ఇవన్నీ కూడా (అతని) పరిధిలోకి వచ్చెను/పేర్కొనబడెను।
Verse 12
द्वारपालं च तरसा वशे चक्रे महाद्युति: । फिर सम्पूर्ण पंचनददेश (पंजाब), अमरपर्वत, उत्तरज्योतिष, दिव्यकट नगर और द्वारपालपुरको अत्यन्त कान्तिमान् नकुलने शीघ्र ही अपने अधिकारमें कर लिया ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహాతేజస్సుగల నకులుడు వేగంతో ద్వారపాలునికూడా వశపరచుకొనెను. అనంతరం పంచనదదేశం (పంజాబ్), అమరపర్వతం, ఉత్తరజ్యోతిషం, దివ్యకట నగరం మరియు ద్వారపాలపురాన్ని కూడా త్వరగా తన అధీనంలోకి తెచ్చుకొనెను.
Verse 13
तान् सर्वान् स वशे चक्रे शासनादेव पाण्डव: । तत्रस्थ: प्रेषयामास वासुदेवाय भारत
పాండవుడైన నకులుడు ఆజ్ఞామాత్రంతోనే వారందరినీ వశపరచుకొనెను. భారతా! అక్కడే నిలిచి వాసుదేవనందన శ్రీకృష్ణుని వద్దకు దూతను పంపెను.
Verse 14
स चास्य गतभी राजन् प्रतिजग्राह शासनम् | तत: शाकलमभ्येत्य मद्राणां पुटभेदनम्
రాజా! అతడు భయముక్తుడై నకులుని ఆజ్ఞను స్వీకరించెను. ఆపై శాకలాన్ని జయించి బలవంతుడైన నకులుడు మద్రుల రాజధాని పుటభేదనంలో ప్రవేశించి, అక్కడ తన మేనమామ శల్యుని కేవలం స్నేహబలంతోనే వశపరచుకొనెను.
Verse 15
स तेन सत्कृतो राज्ञा सत्काराहों विशाम्पते
విశాంపతే! సత్కారానికి అర్హుడైన నకులుని ఆ రాజు యథోచితంగా గౌరవించెను.
Verse 16
ततः सागरकुक्षिस्थान् म्लेच्छान्ू परमदारुणान्
అనంతరం సముద్రతీరాలు, దీవుల్లో నివసించే అత్యంత భయంకర మ్లేచ్ఛులను నకులుడు జయించెను. వారిచ్చిన రత్నోపహారాలను స్వీకరించి, విజయానికి విచిత్ర ఉపాయాలు తెలిసిన కురుశ్రేష్ఠుడు నకులుడు ఇంద్రప్రస్థం వైపు తిరిగివచ్చెను.
Verse 17
पह्ववान् बर्बरांश्नैव किरातान् यवनाञछ्छकान् । ततो रत्नान्युपादाय वशे कृत्वा च पार्थिवान् | न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठो नकुलश्रित्रमार्गवित्
వైశంపాయనుడు పలికెను— కురుశ్రేష్ఠుడైన, వివిధ విజయోపాయాలలో నిపుణుడైన నకులుడు సముద్రద్వీపాలలో నివసించే భయంకర మ్లేచ్ఛులు—పహ్లవులు, బర్బరులు, కిరాతులు, యవనులు, శకులు—వారిని జయించి వశపరచెను. అనంతరం ఆ రాజుల నుండి రత్నాల భేటీ స్వీకరించి ఇంద్రప్రస్థమునకు తిరిగి బయలుదేరెను.
Verse 18
करभाणां सहस्राणि कोशं तस्य महात्मन: । ऊहुर्दश महाराज कृच्छादिव महाधनम्,महाराज! उन महामना नकुलके बहुमूल्य खजानेका बोझ दस हजार हाथी बड़ी कठिनाईसे ढो रहे थे
వైశంపాయనుడు పలికెను— మహారాజా! ఆ మహాత్ముడు నకులుని ఖజానాను వేలాది ఒంటెలు మోసెను; పది వేల ఏనుగులు ఆ అపార ధనభారాన్ని ఎంతో కష్టంగా మోస్తున్నట్లుగా కనిపించెను.
Verse 19
इन्द्रप्रस्थगतं वीरमभ्येत्य स युधिष्ठटिरम् । ततो माद्रीसुत: श्रीमान् धनं तस्मै न््यवेदयेत्
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఇంద్రప్రస్థమున నివసించుచున్న వీరుడు యుధిష్ఠిరుని సమీపమునకు వెళ్లి, మాద్రీసుతుడైన శ్రీమంతుడు నకులుడు తాను సంపాదించిన ధనమంతటిని విధివిధానంగా ఆయనకు సమర్పించెను.
Verse 20
एवं विजित्य नकुलो दिशं वरुणपालिताम् | प्रतीचीं वासुदेवेन निर्जितां भरतर्षभ
వైశంపాయనుడు పలికెను— భరతవృషభా! ఈ విధంగా వరుణపాలితమైన పశ్చిమ దిశను—ఇది ముందే భగవాన్ వాసుదేవునిచే వశీకృతమైయుండగా—జయించి కురునందనుడు నకులుడు ఇంద్రప్రస్థమునకు తిరిగి వచ్చెను.
Verse 31
इस प्रकार श्रीमहाभारत यभापव॑के अन्तर्गत विग्विजयपर्वमें सहदेवके द्वारा दक्षिण दिशाकी विजयसे सम्बन्ध रखनेवाला इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతము సభాపర్వాంతర్గత దిగ్విజయపర్వములో సహదేవుని దక్షిణదిగ్విజయ విషయక ముప్పై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 32
इति श्रीमहाभारते सभापर्वणि दिग्विजयपर्वणि नकुलप्रतीचीविजये द्वात्रिंशो 5 ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత సభాపర్వంలోని దిగ్విజయపర్వంలో నకులుని పశ్చిమదిక్కు విజయం విషయమైన ముప్పై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 76
तथा माध्यमिकांश्चैव वाटधानान् द्विजानथ । तत्पश्चात् दशार्णदेशपर विजय प्राप्त करके पाण्डुनन्दन नकुलने शिबि
వైశంపాయనుడు పలికెను—అలాగే అతడు మాధ్యమికులను, ఆపై వాటధానులను కూడా వశపరచుకున్నాడు. తరువాత దశార్ణదేశంలో విజయం సాధించి పాండునందనుడు నకులుడు శిబి, త్రిగర్త, అంబష్ఠ, మాలవ, పంచకర్పట మరియు మాధ్యమిక దేశాలపై ప్రస్థానమై, వారందరినీ జయించి వాటధానదేశ క్షత్రియులను కూడా ఓడించాడు.
Verse 86
गणानुत्सवसंकेतान् व्यजयत् पुरुषर्षभ: । पुनः उधरसे लौटकर नरश्रेष्ठ नकुलने पुष्करारण्य-निवासी उत्सवसंकेत नामक गणोंको परास्त किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—పురుషర్షభుడు ‘ఉత్సవసంకేత’ అనే గణాలను జయించాడు. తరువాత మళ్లీ ఉధరసకు తిరిగి వచ్చి, నరశ్రేష్ఠుడు నకులుడు పుష్కరారణ్యంలో నివసించే ఆ ఉత్సవసంకేత గణాలను పరాజయం చేశాడు.
Verse 153
रत्नानि भूरीण्यादाय सम्प्रतस्थे युधाम्पति: । राजन! राजा शल्यने सत्कारके योग्य नकुलका यथावत् सत्कार किया। शल्यसे भेंटमें बहुत-से रत्न लेकर योद्धाओंके अधिपति माद्रीकुमार आगे बढ़ गये
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనేక రత్నాలను తీసుకొని యోధాధిపతి ముందుకు సాగాడు. రాజా, రాజు శల్యుడు సత్కారార్హుడైన నకులునికి యథావిధిగా ఆతిథ్యసత్కారం చేశాడు. ఆపై శల్యునికి భేటిగా అనేక రత్నాలను తీసుకొని మాద్రీసుతుడు, యోధులలో నాయకుడు, ముందుకు ప్రస్థానమయ్యాడు.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds ethical governance through delegation: authority is distributed to prevent disorder, bias, and waste, implying that ritual and public legitimacy depend on transparent roles and supervision rather than personal will alone.
Effective leadership is shown as the capacity to align respected elders, skilled agents, and clear procedures—provisioning, honoring guests, auditing progress, and regulating wealth—so that collective aims are achieved without coercive micromanagement.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative logic: orderly administration and principled giving are presented as the enabling conditions for ritual completion and broad social satisfaction.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.