Adhyaya 97
शैनेयचरितम् (The Exploits of Śaineya/Sātyaki amid Encirclement)
Upa-parva: Sātyaki–Śaineya-vikrama (Strategic Engagement of Sātyaki against Kaurava contingents)
Dhṛtarāṣṭra interrogates Saṃjaya regarding the conduct of his sons and their forces when Śaineya (Sātyaki/Yuyudhāna) advanced after pressing through major opposition, expressing astonishment at one warrior meeting many mahārathas. Saṃjaya responds by attributing the unfolding crisis to defective counsel and Duryodhana’s agency, then describes a renewed Kaurava attempt to confront Śaineya with large, diverse contingents—chariots, elephants, cavalry, and infantry—drawn from multiple regions. Duḥśāsana is shown coordinating the encirclement and urging the troops to strike. The narrative emphasizes Śaineya’s composure and effectiveness: he breaks formations, destroys vehicles and mounts, and produces battlefield debris imagery (broken wheels, axles, standards, armor, ornaments). A specialized stone-throwing assault by mountain fighters is introduced; Śaineya counters by rapid archery, shattering the incoming barrage. The resulting panic and rout among the Kaurava elements creates a loud disturbance that reaches Droṇa; Droṇa orders his charioteer toward the tumult, while the charioteer reports broader operational pressure from Pāñcāla-Pāṇḍava forces and notes that Śaineya has moved far ahead. The chapter closes with Kaurava units abandoning the immediate engagement and fleeing toward Droṇa’s position, indicating a localized collapse with command-level implications.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि व्यूह-द्वार पर श्रीकृष्ण-सहित अर्जुन के प्रविष्ट होते ही पाण्डव और सोमक-सेना महाशब्द के साथ द्रोण पर टूट पड़ी—और उसी क्षण युद्ध का रूप ‘संकुल’ हो उठा। → द्रोणाचार्य पर्वत-सा अडिग होकर क्रुद्ध पाण्डवों, पाञ्चालों और कैकेयों की धारा रोकते हैं; पर धृष्टद्युम्न बार-बार सामने आकर द्रोण की सेना को चीरता है, और दोनों पक्षों के प्रमुख वीर परस्पर गुँथकर ऐसे भिड़ते हैं कि कोई भी भय से युद्ध से हट नहीं पाता। → धृष्टद्युम्न द्रोण के निकट पहुँचकर प्रचण्ड वेग से आक्रमण करता है और द्रोण की व्यवस्था को त्रिधा कर देता है—व्यूह-द्वार पर यह टक्कर पूरे रण का केन्द्र बन जाती है, जहाँ रोकने और तोड़ने की शक्ति का सीधा संघर्ष होता है। → कौरव-पक्ष अपने-अपने रक्षकों और महाधनुर्धरों को आगे कर (पीठ-रक्षा और मोर्चा-सम्हाल) धृष्टद्युम्न तथा अन्य अग्रणी पाण्डव-वीरों को रोकने का प्रयत्न करता है; युद्ध किसी एक निर्णायक परिणाम पर नहीं ठहरता, बल्कि घोर संकुलता में फैलता जाता है। → व्यूह-द्वार पर द्रोण की अडिग रोक और धृष्टद्युम्न की बार-बार की सेंध—इन दोनों में किसका पलड़ा अगले क्षण भारी होगा, यह अनिर्णीत रहकर अध्याय को आगे की उग्रता पर छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
व बछ। जि पञ्चनवतितमो< ध्याय: द्रोण और धृष्टद्युम्नका भीषण संग्राम तथा उभय पक्षके प्रमुख वीरोंका परस्पर संकुल युद्ध संजय उवाच प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवाष्णेययो रणे । दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे
సంజయుడు చెప్పెను—మహారాజా! యుద్ధరంగంలో పార్థుడు (అర్జునుడు) మరియు వాస్నేయుడు (కృష్ణుడు) శత్రుసేనలో లోతుగా ప్రవేశించగా, పురుషశ్రేష్ఠుడు దుర్యోధనుడు వారి వెనుకాడుతూ తరుముకుంటూ ముందుకు సాగినప్పుడు, సంగ్రామం మరింత భీకరమైంది. ఇరుపక్షాల ప్రధాన వీరులు పరస్పరం గాఢంగా కలసి ఘనమైన మేళీలో ఢీకొనసాగారు.
Verse 2
जवेनाभ्यद्रवन् द्रोणं महता नि:स्वनेन च । पाण्डवा: सोमकै: सार्ध ततो युद्धमवर्तत
అప్పుడు పాండవులు సోమకులతో కలిసి మహా గర్జనతో వేగంగా ద్రోణాచార్యునిపై దూసుకెళ్లారు. ఆ క్షణం నుంచే అక్కడ భీకర యుద్ధం ఉప్పొంగింది.
Verse 3
तद् युद्धमभवत् तीव्र तुमुलं लोमहर्षणम् । कुरूणां पाण्डवानां च व्यूहस्य पुरतो5द्भधुतम्
వ్యూహద్వారము ఎదుట కౌరవులకూ పాండవులకూ మధ్య జరిగిన ఆ యుద్ధం అత్యంత తీవ్రం, తుములం, రోమాంచకరం—అద्भుతముగా నిలిచింది. దానిని చూచి వీక్షకుల రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనెను.
Verse 4
राजन् कदाचित्नास्माभिद्दष्ट तादूडू न च श्रुतम् । यादृड मध्यगते सूर्य युद्धमासीद् विशाम्पते,राजन! प्रजानाथ! वहाँ मध्याह्नकालमें जैसा वह युद्ध हुआ था, वैसा न तो मैंने कभी देखा था और न सुना ही था
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! సూర్యుడు మధ్యాహ్నంలో నిలిచిన వేళ జరిగిన యుద్ధంలాంటిది మేము ఎప్పుడూ చూడలేదు, వినలేదు కూడా. ప్రజానాథా! దినమధ్యంలోనే అటువంటి ఘోరమైన, అపూర్వమైన సమరం చెలరేగింది; యుద్ధక్రోధం చేత జగద్ధర్మవ్యవస్థే పరీక్షింపబడుతున్నట్లు అనిపించింది।
Verse 5
धृष्टद्युम्नमुखा: पार्था व्यूढानीका: प्रहारिण: । द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन्
సంజయుడు అన్నాడు—ధృష్టద్యుమ్నుని నాయకత్వంలో, వ్యూహబద్ధంగా నిలిచి, ప్రహారనిపుణులైన పృథాపుత్రులు అందరూ కలిసి ద్రోణుని సేనపై బాణవర్షం కురిపించారు।
Verse 6
वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम् । पार्षतप्रमुखान् पार्थनिभ्यवर्षाम सायकै:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ సమయంలో మేము సమస్త శస్త్రధారుల్లో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుని ముందుంచి, ధృష్టద్యుమ్న మొదలైన పాండవ సైన్యంపై బాణవర్షం కురిపించాము।
Verse 7
महामेघाविवोदीर्णों मिश्रवातौ हिमात्यये । सेनाग्रे प्रचकाशेते रुचिरे रथभूषिते
సంజయుడు అన్నాడు—సేన ముందుభాగంలో రథాలతో అలంకరించబడిన ఆ రెండు ప్రధానమైన, సుందరమైన సేనలు, శిశిరాంతంలో కలిసిన గాలులతో ఎగసిన రెండు మహామేఘాల వలె ప్రకాశించాయి।
Verse 8
समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम् । जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावषीवोल्बणोदके
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ రెండు మహాసేనలు పరస్పరం ఢీకొని, విజయార్థం మహావేగంతో ముందుకు దూసుకెళ్లాయి; వర్షాకాలంలో ఉప్పొంగిన జలంతో గంగ, యమున నదులు వేగంగా కలిసే విధంగా।
Verse 9
नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतः । गदाविद्युन्महारौद्र: संग्रामजलदो महान्
సంజయుడు పలికెను—ఏనుగులు, గుఱ్ఱాలు, రథాలతో నిండిన మహాసేనాసమేతమైన ఆ యుద్ధభూమి యుద్ధమేఘంలా విస్తారంగా కనిపించింది. నానావిధ శస్త్రాలు పూర్వవాయువులా ముందుకు దూసుకెళ్లగా, గదలు మెరుపులా మెరుస్తున్నాయి. భయంకరమైన ఆ సంగ్రామమేఘాన్ని ద్రోణాచార్యుడు వాయువులా నడిపించెను; దానినుండి బాణరూప జలధారలు వేల వేలుగా పాండవసేనపై నాలుగు దిక్కుల నుండీ వర్షించాయి—అగ్నిలా ఉగ్రంగా మండుతూ।
Verse 10
भारद्वाजानिलोद्धूत: शरधारासहस्रवान् । अभ्यवर्षन्महासैन्य: पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम्
సంజయుడు పలికెను—భారద్వాజపుత్రుడైన ద్రోణుడనే వాయువు చేత నడిపింపబడిన ఆ మహాసేన, బాణధారల వేల ప్రవాహాలతో, అగ్నిలా ఉద్ధృతమైన పాండవసేనపై ఘోరంగా వర్షించింది।
Verse 11
समुद्रमिव घर्मान्ते विशन् घोरो महानिल: । व्यक्षो भयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तम:
గ్రీష్మాంతంలో లేచే భయంకరమైన ప్రబల వాయువు సముద్రంలో ప్రవేశించి దానిని కల్లోలపరచినట్లు, ద్విజోత్తముడైన ద్రోణాచార్యుడు పాండవుల సేనావ్యూహాలను తీవ్రంగా కుదిపివేశాడు।
Verse 12
तेडपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन् । बिभित्सन्तो महासेतु वार्योघा: प्रबला इव
వారూ సమస్త ప్రయత్నంతో ద్రోణుడినే లక్ష్యంగా చేసుకొని దూసుకెళ్లారు—మహాసేతువును పగలగొట్టాలని ఉద్ధృత జలప్రవాహాలు ఉబలాటపడినట్లుగా।
Verse 13
वारयामास तान् द्रोणो जलौघमचलो यथा । पाण्डवान् समरे क्रुद्धान् पज्चलांश्व सकेकयान्
ముందు నిలిచిన అచల పర్వతం ఉప్పొంగే జలప్రవాహాన్ని ఆపినట్లే, సమరంలో ద్రోణాచార్యుడు క్రోధంతో ఉన్న పాండవులను—పంచాలులు, కేకయులతో సహా—ఆపివేశాడు।
Verse 14
अथापरे च राजान: परिवृत्य समन्ततः । महाबला रणे शूरा: पञ्चालानन्ववारयन्,इसी प्रकार दूसरे महाबली शूरवीर नरेश भी उस युद्धस्थलमें सब ओरसे लौटकर पांचालोंका ही प्रतिरोध करने लगे
అప్పుడు ఇతర రాజులూ—మహాబలులు, యుద్ధశూరులు—అన్ని వైపులా తిరిగి పాంచాలులను చుట్టుముట్టి వారి ముందడుగును ఆపి ప్రతిఘటించసాగారు।
Verse 15
ततो रणे नरव्यात्र: पार्षत: पाण्डवै: सह । संजघानासकृद् द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम्
ఆపై యుద్ధరంగంలో పృషతపుత్రుడు, నరశ్రేష్ఠుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు పాండవులతో కలిసి శత్రుసేన వ్యూహాన్ని భేదించాలనే సంకల్పంతో ద్రోణాచార్యునిపై పదేపదే దాడి చేశాడు।
Verse 16
यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते । तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नो5प्यवर्षत,आचार्य द्रोण धृष्टद्युम्मपर जैसे बाणोंकी वर्षा करते थे, धृष्टद्युम्न भी द्रोणपर वैसे ही बाण बरसाते थे
ద్రోణుడు పృషతపుత్రునిపై ఎలా బాణవర్షం కురిపించాడో, అలాగే ధృష్టద్యుమ్నుడూ ద్రోణునిపై అదే విధంగా బాణవర్షం కురిపించాడు।
Verse 17
सनिस्त्रिंशपुरोवात: शक्तिप्रासर्डिसंवृत: । ज्याविद्युच्चापसंदह्वादो धृष्टदुम्नबलाहक:
ఆ సమయంలో ధృష్టద్యుమ్నుడు మహామేఘంలా కనిపించాడు. అతని ఖడ్గం పురవాయువులా దూసుకెళ్లింది; శక్తి, ప్రాస, ఋష్టి వంటి ఆయుధాలతో అతడు సన్నద్ధుడై ఉన్నాడు. అతని ధనుర్జ్యా మెరుపులా మెరిసింది; ధనుస్సు టంకారం మేఘగర్జనలాగా మ్రోగింది।
Verse 18
शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत् सर्वतो दिशम् | निघ्नन् रथवराश्वौघान् प्लावयामास वाहिनीम्
అతడు అన్ని దిశలలో బాణధారలను, రాళ్లవర్షంలాంటి దాడులను విసిరాడు. శ్రేష్ఠ రథయోధులూ, గుర్రపు దళాల గుంపులనూ కూల్చుతూ శత్రుసేనను వరదలా ముంచెత్తాడు।
Verse 19
यं यमार्च्छच्छरैद्रोण: पाण्डवानां रथव्रजम् । ततस्तत: शरैद्रोणमपाकर्षत पार्षत:
ద్రోణాచార్యుడు బాణాలతో పాండవుల రథసేనలో ఏ ఏ విభాగంపై దాడి చేసేవాడో, ఆ ఆ దిశ నుంచే పార్షతుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు వెంటనే బాణవర్షం కురిపించి ద్రోణుణ్ణి వెనక్కు నెట్టివేసేవాడు।
Verse 20
तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत । धृष्टद्युम्न॑ समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत,भारत! युद्धमें इस प्रकार विजयके लिये प्रयत्नशील हुए द्रोणाचार्यकी सेना धृष्टद्युम्नके पास पहुँचकर तीन भागोंमें बँट गयी
భారతా! యుద్ధంలో విజయార్థం ఈ విధంగా శ్రమిస్తున్న ద్రోణాచార్యుని సేన ధృష్టద్యుమ్నుని చేరగానే మూడు భాగాలుగా విడిపోయి దూసుకుపోయింది।
Verse 21
भोजमेके<भ्यवर्तन्त जलसंधं तथापरे । पाण्डवै्न्यमानाश्न द्रोणमेवापरे ययु:
పాండవ యోధుల దెబ్బలకు తట్టుకోలేక కొందరు భోజుని వైపు తిరిగారు, మరికొందరు జలసంధుని వద్దకు పారిపోయారు; మిగిలినవారు మాత్రం ద్రోణాచార్యునినే అనుసరించారు।
Verse 22
संघट्टयति सैन्यानि द्रोणस्तु रथिनां वर: । व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथ:
రథికుల్లో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుడు తన సేనలను మళ్లీ మళ్లీ క్రమబద్ధం చేసేవాడు; కానీ మహారథి ధృష్టద్యుమ్నుడు ఆ సేనలనే చెదరగొట్టి నాశనం చేసేవాడు।
Verse 23
धार्रराष्ट्रास्तथाभूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयै: । अगोपा: पशवो<रण्ये बहुभि: श्वापदैरिव
ఈ విధంగా ఉన్న ధార్తరాష్ట్ర సైనికులను పాండవులు, సృంజయులు అరణ్యంలో కాపరి లేని పశువులను అనేక క్రూర మృగాలు చంపినట్లే సంహరిస్తున్నారు।
Verse 24
काल: सम ग्रसते योधान् धृष्टद्युम्नेन मोहितान् | संग्रामे तुमुले तस्मिन्निति सम्मेनिरे जना:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ భయంకరమైన, కల్లోల యుద్ధంలో ధృష్టద్యుమ్నుని నిమిత్తంగా చేసుకొని కాలము (మృత్యువు) యోధులను మోహింపజేసి మింగివేస్తున్నదని జనులు భావించారు।
Verse 25
कुनृपस्य यथा राष्ट्र दुर्भिक्षव्याधितस्करै: । द्राव्यते तद्गधदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी
సంజయుడు అన్నాడు—దుష్టరాజ్యము క్షామం, వ్యాధులు, దొంగల దాడులతో పాడైపోవునట్లు, అలాగే విపత్తులో పడిన నీ సేన పాండవుల చేత అన్ని దిక్కులకూ తరిమివేయబడుతూ చెదరిపోతుండెను।
Verse 26
अर्करश्मिविभिश्रेषु शस्त्रेषु कवचेषु च । चक्षूंषि प्रत्यहन्यन्त सैन्येन रजसा तथा
సంజయుడు అన్నాడు—అస్త్రశస్త్రాలపై, కవచాలపై సూర్యకిరణాలు పడటంతో కళ్ళు పదేపదే మిరుమిట్లు గొలిపేవి; సేన లేపిన ధూళి అంతగా ఎగసి, అందరి కళ్ళూ మూసుకుపోయేవి।
Verse 27
त्रिधाभूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवै: । अमर्षितस्ततो द्रोण: पञ्चालान् व्यधमच्छरै:
సంజయుడు అన్నాడు—పాండవులు సంహరిస్తుండగా కౌరవసేన మూడు భాగాలుగా చీలినప్పుడు, ద్రోణుడు ఆగ్రహాన్ని అదుపు చేయలేక బాణవర్షంతో పాంచాలులను నాశనం చేయడం ప్రారంభించాడు।
Verse 28
मृद्नतस्तान्यनीकानि निध्नतश्चापि सायकै: । बभूव रूपं॑ द्रोणस्प कालाग्नेरिव दीप्यत:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ యుద్ధవ్యూహాలను తొక్కుతూ, బాణాలతో సంహరిస్తూ ఉన్న ద్రోణుని రూపం ప్రళయకాల అగ్నిలా జ్వలిస్తూ కనిపించింది।
Verse 29
रथं नागं हयं॑ चापि पत्तिनश्न विशाम्पते । एकैकेनेषुणा संख्ये निर्बिभेद महारथ:,प्रजानाथ! महारथी द्रोणने उस युद्धस्थलमें शत्रुसेनाके प्रत्येक रथ, हाथी, अश्व और पैदल सैनिकको एक-एक बाणसे घायल कर दिया
సంజయుడు పలికెను—ప్రజానాథా! విశాంపతే! ఆ మహాసమరంలో ఆ మహారథుడు శత్రుసేనలోని ప్రతి రథాన్ని, గజాన్ని, అశ్వాన్ని, పాదాతిని ఒక్కొక్క బాణంతోనే ఛేదించాడు.
Verse 30
पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित् स भारत । दधार यो रणे बाणान् द्रोणचापच्युतान् प्रभो
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! ప్రభో! ఆ సమయంలో పాండవుల సైన్యంలో ద్రోణాచార్యుని ధనుస్సు నుండి విడిచిన బాణాలను రణరంగంలో ధైర్యంగా తట్టుకొనగల వీరుడు ఎవడూ లేడు.
Verse 31
तत् पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम् | बश्राम पार्षत॑ सैन्यं तत्र तत्रैव भारत
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! సూర్యుని తాపంతో కాలిపోతున్నట్లుగా, ద్రోణుని బాణాల వేడితో దగ్ధమైన పృషతపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుని సైన్యం అక్కడక్కడా తికమకపడి తిరగసాగింది.
Verse 32
तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव । अभवत् सर्वतो दीप्तं शुष्क वनमिवाग्निना
సంజయుడు పలికెను—అదేవిధంగా పృషతపుత్రుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు తరిమివేస్తుండగా మీ సైన్యమూ అగ్నితో అంటుకున్న ఎండిన అడవిలా అన్ని వైపులా జ్వలించుచున్నట్లు కనిపించింది.
Verse 33
बाध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकै: । त्यक्त्वा प्राणान् परं शक््त्या युध्यन्ते सर्वतोमुखा:
సంజయుడు పలికెను—ద్రోణుడు మరియు పృషతపుత్రుని బాణాలతో సైన్యాలు నలిగిపోతున్నప్పటికీ, యోధులు ప్రాణాసక్తిని విడిచి, అన్ని దిశలకూ ముఖం తిప్పి, పరమశక్తితో యుద్ధం చేశారు.
Verse 34
तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ । नासीत् कश्चिन्महाराज योज्त्याक्षीत् संयुगं भयात्
సంజయుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠ మహారాజా! మీవారూ శత్రువారూ యుద్ధంలో నిమగ్నులై ఉన్నా, భయంతో సంగ్రామాన్ని విడిచి వెళ్లిన వాడు ఒక్కడూ లేడు; అందరూ క్షాత్రధర్మబద్ధులై అచంచలంగా నిలిచిరి।
Verse 35
भीमसेन तु कौन्तेयं सोदर्या: पर्यवारयन् । विविंशतिकश्षित्रसेनो विकर्णश्ष् महारथ:,उस समय विविंशति, चित्रसेन तथा महारथी विकर्ण--इन तीनों भाइयोंने कुन्तीपुत्र भीमसेनको घेर लिया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు కుంతీపుత్రుడు భీమసేనుని అతని సహోదరులైన వివింశతి, చిత్రసేన, మహారథి వికర్ణుడు—ఈ ముగ్గురు యుద్ధంలో చుట్టుముట్టి అడ్డగించిరి।
Verse 36
विन्दानुविन्दावावन्त्यी क्षेमधूर्तिश्व वीर्यवान् । त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिन:
సంజయుడు పలికెను—అవంతీ రాజకుమారులైన విందుడు, అనువిందుడు మరియు పరాక్రమశాలీ క్షేమధూర్తి—ఈ ముగ్గురూ మీరు ముందుగా చెప్పిన ఆ ముగ్గురు కుమారులకే అనుయాయులు, సహాయకులు అయ్యిరి।
Verse 37
बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथ: । सहसेन: सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत्,उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए तेजस्वी महारथी बाह्लीकराजने सेना और मन्त्रियोंसहित जाकर द्रौपदी-पुत्रोंको रोका
సంజయుడు పలికెను—ఉత్తమ కులజుడైన తేజోవంత మహారథి బాహ్లీకరాజు సేనతోను మంత్రులతోను ముందుకు వెళ్లి ద్రౌపదేయులను అడ్డగించెను।
Verse 38
शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरै: । काश्यस्याभि भुव: पुत्र पराक्रान्तमवारयत्,शिबिदेशीय राजा गोवासनने कम-से-कम एक सहस्र योद्धा साथ लेकर काशिराज अभिभूके पराक्रमी पुत्रका सामना किया
సంజయుడు పలికెను—శిబిదేశ రాజు గోవాసనుడు వేలాది యోధులతో కలిసి కాశీదేశాధిపతి అభిభూ యొక్క పరాక్రమశాలీ కుమారుని ఎదుర్కొని అడ్డగించెను।
Verse 39
अजातशशत्रुं कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम् | मद्राणामी श्वर: शल्यो राजा राजानमावृणोत्,प्रजवलित अग्निके समान तेजस्वी अजातशशत्रु कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरका सामना मद्रदेशके स्वामी राजा शल्यने किया
సంజయుడు పలికెను—మద్రదేశాధిపతి రాజు శల్యుడు యుద్ధరంగంలో కుంతీపుత్రుడు అజాతశత్రువు అయిన రాజు యుధిష్ఠిరుని ఎదుర్కొన్నాడు; అతడు జ్వలించే అగ్నివలె ప్రకాశించెను।
Verse 40
दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षण: । सात्यकिं प्रत्ययौ क्रुद्ध: शूरो रथवरं युधि
తన సేనను క్రమబద్ధం చేసి, అశాంత స్వభావుడైన దుశ్శాసనుడు కోపంతో యుద్ధంలో రథవీరులలో శ్రేష్ఠుడైన సాత్యకిని ఎదుర్కొనుటకు దూసుకెళ్లెను।
Verse 41
अमर्षशील शूरवीर दुःशासनने अपनी भागती हुई सेनाको पुनः स्थिरतापूर्वक स्थापित करके कुपित हो युद्धस्थलमें रथियोंमें श्रेष्ठ सात्यकिपर आक्रमण किया ।।
నేను నా స్వసేనతో, కవచధారిగా సన్నద్ధుడనై, నాలుగు వందల మహాధనుర్ధరులతో కలిసి చేకితానుని ముందడుగును అడ్డుకున్నాను।
Verse 42
शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्रमवारयत् । गान्धारकै:ः सप्तशतैश्लापशक्त्यसिपाणिशभि:
శకుని తన సేనతో కలిసి మాద్రీపుత్రుడు (నకులుడు)ను అడ్డుకున్నాడు; అతనితో ధనుస్సు, శక్తి, ఖడ్గాలు ధరించిన గాంధారదేశీయ ఏడు వందల యోధులు ఉన్నారు।
Verse 43
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराट मत्स्यमार्च्छताम् । प्राणांस्त्यक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थे भ्युद्यतायुधौ
అవంతీ రాజకుమారులు విందుడు, అనువిందుడు మత్స్యరాజు విరాటుని మీదకు దూసుకొచ్చారు. ఆ ఇద్దరు మహాధనుర్ధరులు ప్రాణాల మమకారాన్ని విడిచి, మిత్రుడు దుర్యోధనుని కోసం ఆయుధాలు ఎత్తుకున్నారు।
Verse 44
शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानमपराजितम् । बाह्लीक: प्रतिसंयत्त: पराक्रान्तमवारयत्,किसीसे परास्त न होनेवाले पराक्रमी यज्ञसेन-कुमार शिखण्डीको, जो राह रोककर खड़ा था, बाह्लीकने पूर्ण प्रयत्नशील होकर रोका
సంజయుడు పలికెను—దారి అడ్డంగా నిలిచిన, సులభంగా జయించలేని పరాక్రమశాలి యాజ్ఞసేనిపుత్రుడు శిఖండిని బాహ్లీకుడు దృఢనిశ్చయంతో సమస్త ప్రయత్నం చేసి అడ్డగించాడు।
Verse 45
धृष्टय्युम्नं तु पाज्चाल्यं क्रूरै: सार्थ प्रभद्रकै: । आवन्त्य: सहसौवीरै: क्रुद्धसरूपमवारयत्
సంజయుడు పలికెను—పాంచాలకుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుని క్రూరమైన ప్రభద్రకులతో కలిసి, అవంతి మరియు సౌవీర దేశసైన్యాలు క్రోధభరిత సమూహంగా వచ్చి అడ్డగించాయి।
Verse 46
अवन्तीके एक दूसरे वीरने क्रूर स्वभाववाले प्रभद्रकों और सौवीरदेशीय सैनिकोंके साथ आकर क्रोधमें भरे हुए पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नको रोका ।।
సంజయుడు పలికెను—అవంతి దేశానికి చెందిన ఒక వీరుడు క్రూర ప్రభద్రకులు, సౌవీర సైన్యంతో కలిసి వచ్చి, క్రోధంతో ఉప్పొంగుతున్న పాంచాలరాజకుమారుడు ధృష్టద్యుమ్నుని అడ్డగించాడు। అదే వేళ యుద్ధానికి క్రోధంతో ముందుకు వస్తున్న క్రూరకర్ముడైన శూర రాక్షసుడు ఘటోత్కచునిపై అలాయుధుడు వేగంగా దూసుకెళ్లి దాడి చేశాడు।
Verse 47
अलम्बुषं राक्षसेन्द्रे कुन्तिभोजो महारथ: । सैन्येन महता युक्त: क्रुद्धसब्पमवारयत्,पाण्डवपक्षके महारथी राजा कुन्तिभोजने विशाल सेनाके साथ आकर कुपित हुए कौरवपक्षीय राक्षसराज अलम्बुषका सामना किया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు మహారథుడైన కుంతిభోజుడు విస్తార సైన్యంతో కలిసి వచ్చి, యుద్ధంలో రాక్షసరాజు అలంబుషుని క్రోధంతో ఎదుర్కొని అడ్డగించాడు।
Verse 48
सैन्धव: पृष्ठतस्त्वासीत् सर्वसैन्यस्य भारत । रक्षित: परमेष्वासै: कृपप्रभृतिभी रथै:
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! సైంధవుడు సమస్త సైన్యానికి వెనుక భాగంలో నిలిచెను; కృప మొదలైన పరమ ధనుర్ధర రథికులచే అతడు రక్షింపబడెను।
Verse 49
भरतनन्दन! उस समय सिंधुराज जयद्रथ सारी सेनाके पीछे महाधनुर्धर कृपाचार्य आदि रथियोंसे सुरक्षित था ।।
సంజయుడు పలికెను—భరతనందనా! ఆ సమయంలో సింధురాజు జయద్రథుడు సేన ప్రధాన భాగానికి వెనుక నిలిచి, కృపాచార్యుడు మొదలైన మహాధనుర్ధర రథవీరులచే చుట్టూరా ఘనంగా రక్షింపబడెను. జయద్రథుని రథచక్రాలకు ఇద్దరు మహారథులు కాపలాదారులుగా ఉండిరి—కుడి చక్రం వద్ద ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ, ఎడమ చక్రం వద్ద సూతపుత్రుడు కర్ణుడు.
Verse 50
पृष्ठगोपास्तु तस्यासन् सौमदत्तिपुरोगमा: । कृपश्च वृषसेनश्व॒ शल: शल्यश्न दुर्जय:
అతని వెనుక భాగాన్ని సౌమదత్తి నాయకత్వంలోని వీరులు కాపాడుచుండిరి. కృపుడు, వృషసేనుడు, శలుడు, శల్యుడు, దుర్జయుడు—ఇవన్నీ సింధురాజుని రక్షించుటకు అక్కడ స్థిరంగా నిలిచిరి.
Verse 51
नीतिमन्तो महेष्वासा: सर्वे युद्धविशारदा: । सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे ततः
వారందరూ నీతిజ్ఞులు, మహాధనుర్ధరులు, యుద్ధవిశారదులు. ఈ విధంగా సింధురాజునకు రక్షణవ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసి, అనంతరం యుద్ధంలో నిమగ్నులయ్యిరి.
Verse 94
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वनें दुर्योधनका कवच- बन्धनविषयक चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమునందలి జయద్రథవధపర్వములో దుర్యోధనుని కవచబంధన విషయక తొంభై నాలుగవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 95
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे पजचनवतितमो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమునందలి జయద్రథవధపర్వములో సంకులయుద్ధ విషయక తొంభై ఐదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly contrasts reliance on massed force and coercive coordination with the responsibility of rulers for outcomes produced by durmantra (misguided counsel), raising the question of whether leadership can claim innocence when strategy predictably yields disorder and suffering.
Operational success is shown to depend on disciplined counsel, realistic assessment of capability, and coherent command; when policy is flawed, even large formations can fail against focused competence and composure.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level reflection is indirect, conveyed through Saṃjaya’s attribution of causality to counsel and decision-making rather than through a formal concluding benediction.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.