Adhyaya 95
Droṇa-parva Adhyāya 95 — Sātyaki’s Breakthrough and the Routing of Allied Contingents
Upa-parva: Sātyaki’s Advance through Droṇa’s Host (Droṇānīka-taraṇa Episode)
Saṃjaya reports that Sātyaki, after striking down Sudarśana, addresses his charioteer and characterizes the battlefield as a turbulent ‘ocean’ of chariots, horses, elephants, and weapon-waves—deadly, loud, and difficult to cross. He asserts that Droṇa’s host has been traversed and urges a swift, composed drive toward the remaining enemy mass, anticipating proximity to Arjuna (Kirīṭin, wielder of Gāṇḍīva) and interpreting omens as indicating Jayadratha’s imminent death before sunset. The charioteer responds with confidence, declaring that even formidable commanders would not induce fear while he drives under Sātyaki’s protection, and asks whom Sātyaki intends to send toward death. Sātyaki vows to fulfill his pledge by cutting down the Kāmboja-led blocking force and promises to demonstrate his capacity so that Duryodhana will regret the losses. The narrative then shifts to action: the driver whips the horses forward; Sātyaki is met with missile volleys from Yavana and allied fighters, which he neutralizes by cutting down arrows and weapons. He counterattacks with precise, sharp shafts, severing heads and arms, piercing armor, and causing mass rout; the battlefield is depicted as blood-soaked and strewn with bodies. The surviving forces flee in panic, and Sātyaki, pleased at having dispersed the Kāmbojas, Yavanas, and Śakas, urges the charioteer onward; observers (including cāraṇas) acclaim the advance as he proceeds as Arjuna’s rear-guard support.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—सुदक्षिण के मारे जाने के बाद रणभूमि में अर्जुन के सामने अनेक जनपदों की सेनाएँ उमड़ पड़ती हैं; रथ पर केशव सहित पार्थ बाण-वर्षा से ढँक जाता है, फिर भी उसका तेज़ क्षीण नहीं होता। → अभीषाह, शूरसेन, शिबि, वसाति आदि दल धनंजय पर शर-वर्षा करते हैं; अर्जुन प्रतिशर-प्रहार से उन्हें छिन्न-भिन्न करता है, सैकड़ों योद्धा भयभीत होकर तितर-बितर भागते हैं। तभी रथियों में श्रेष्ठ श्रुतायु क्रुद्ध होकर तीक्ष्ण तोमर से अर्जुन पर प्रहार करता है और युद्ध का केंद्र एक घोर द्वंद्व की ओर खिंच जाता है। → अपने रथ को शरजाल से आच्छादित देखकर और शत्रुओं को अग्नि-सम दीप्त मानकर अर्जुन ‘शाक्रास्त्र’ प्रकट करता है; सहस्रों नतपर्वण बाण निकलते हैं और वह परमक्रुद्ध होकर श्रुतायु, अच्युतायु, नियतायु, दीर्घायु तथा अन्य म्लेच्छ-अम्बष्ठ योद्धाओं को यमसदन की ओर भेज देता है—कहीं गदा चूर-चूर होती है, कहीं इन्द्रध्वज-सा देह धराशायी होता है। → अर्जुन मदोन्मत्त गज की भाँति रथ, घोड़े और हाथियों की पंक्तियाँ रौंदता हुआ शत्रु-सेना को तोड़ देता है; जो बचे वे भय से पलायन करते हैं और उस मोर्चे पर पाण्डव-पक्ष का पलड़ा भारी हो जाता है। → कौरव-सेना के अन्य महारथी इस संहार का प्रतिशोध लेने को किस प्रकार संगठित होंगे—यह अगले प्रसंग की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
अत्-४-#कात त्रिनवतितमो<्थ्याय: अर्जुनद्वारा श्रुतायु
సంజయుడు పలికెను—రాజా! కాంబోజరాజు సుదక్షిణుడు మరియు వీరుడు శ్రుతాయుధుడు హతులైనప్పుడు, మీ సైనికులు కోపంతో రగిలి గొప్ప వేగంతో పార్థుడు (అర్జునుడు) వైపు దూసుకొచ్చారు.
Verse 2
अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय: । अभ्यवर्षस्ततो राजन् शरवर्षर्धन॑जयम्,महाराज! वहाँ अभीषाह, शूरसेन, शिबि और वसाति-देशीय सैनिकगण अर्जुनपर बाणोंकी वर्षा करने लगे
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! అప్పుడు అభీషాహులు, శూరసేనులు, శిబులు, వసాతి దేశ యోధులు ధనంజయుడైన అర్జునునిపై బాణవర్షం కురిపించారు।
Verse 3
तेषां षष्टिशतानन्यान् प्रामथ्नात् पाण्डव: शरै: | ते सम भीता: पलायन्ते व्याप्रात् क्षुद्रमृूगा इव
సంజయుడు పలికెను—పాండవుడైన అర్జునుడు తన బాణాలతో వారిలో ఆరు వేల మందిని, ఇంకా ఇతర యోధులను కూడా చూర్ణం చేశాడు। వారు భయంతో వణికిపోతూ, పులిని చూసి చిన్న జింకలు చెదిరి పారిపోవునట్లు, అతనిని చూసి అక్కడి నుంచి పారిపోయారు।
Verse 4
ते निवृत्ता: पुनः पार्थ सर्वतः पर्यवारयन् । रणे सपत्नान् निध्नन्तं जिगीषन्तं परान् युधि
సంజయుడు పలికెను—తిరిగి వచ్చిన ఆ యోధులు పార్థుడిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టారు; ఎందుకంటే యుద్ధంలో అర్జునుడు విజయాభిలాషతో శత్రువులను సంహరిస్తుండగా, అది చూసి ముందుగా పారిపోయిన సైనికులు కూడా మళ్లీ వచ్చి అతనిని ముట్టడించారు।
Verse 5
तेषामापततां तूर्ण गाण्डीवप्रेषितै: शरै: । शिरांसि पातयामास बाहूंश्वापि धनंजय:,उन आक्रमण करनेवाले योद्धाओंके मस्तकों और भुजाओंको अर्जुनने गाण्डीव- धनुषद्वारा छोड़े हुए बाणोंसे तुरंत ही काट गिराया
సంజయుడు పలికెను—వారు వేగంగా దూసుకొచ్చిన వేళ, ధనంజయుడైన అర్జునుడు గాండీవం నుండి విడిచిన శీఘ్ర బాణాలతో వారి తలలను, భుజాలను కూడా క్షణంలోనే కోసి పడవేశాడు।
Verse 6
शिरोभशि: पातितैस्तत्र भूमिरासीज्निरन्तरा | अभ्रच्छायेव चैवासीदू ध्वाड्क्षगृभ्रबलैर्युधि
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ పడిపోయిన తలలతో భూమి ఎక్కడా ఖాళీ లేకుండా నిండిపోయింది; యుద్ధస్థలంలో కాకులు, గద్దల గుంపులు చేరడంతో అది మేఘఛాయలా కనిపించింది।
Verse 7
तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौ । श्रुतायुश्नाच्युतायुश्न धनंजयमयुध्यताम्
ఆ సైన్యమంతా సంహరింపబడుతుండగా, శ్రుతాయు మరియు అచ్యుతాయు అనే ఆ ఇద్దరు వీరులు క్రోధం, అవమానభావంతో నిండిపోయి ధనంజయుడు (అర్జునుడు)తో యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చారు.
Verse 8
बलिनौ स्पर्धिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौ । तावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणमस्थताम्
ఆ ఇద్దరూ బలవంతులు, పోటీభావంతో ఉప్పొంగే వీరులు, ఉత్తమ కులంలో పుట్టినవారు, భుజబలంతో ప్రకాశించేవారు. వారు అర్జునుడి ఎడమ-కుడి వైపుల నిలబడి అతనిపై బాణవర్షం కురిపించడం ప్రారంభించారు.
Verse 9
त्वरायुक्तौ महाराज प्रार्थयानौ महद् यश: । अर्जुनस्य वधरप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ
మహారాజా! ఆ ఇద్దరు ధనుర్ధరులు తొందరతో, మహా యశస్సును కోరుతూ, మీ కుమారుని కోసం అర్జునుని వధించాలనే ఆశతో వేగంగా బాణాలు సంధిస్తున్నారు.
Verse 10
तावर्जुनं सहस्त्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम् । पूरयामासतु: क्रुद्धो तटागं जलदौ यथा
రెండు మేఘాలు ఒక చెరువును నింపినట్లుగా, క్రోధంతో మండిన ఆ ఇద్దరూ వంగిన సంధులు గల పక్షపంక్తులతో కూడిన వేల బాణాలతో అర్జునుణ్ని పూర్తిగా కప్పివేశారు.
Verse 11
श्रुतायुश्न ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनंजयम् । आजघान रथश्रेष्ठ: पीतेन निशितेन च,फिर रथियोंमें श्रेष्ठ श्रुतायुने कुृपित होकर पानीदार तीखी धारवाले तोमरसे अर्जुनपर आघात किया
అనంతరం రథవీరుల్లో శ్రేష్ఠుడైన శ్రుతాయు క్రోధంతో ఉప్పొంగి, పసుపు వర్ణంలో మెరిసే, పదునైన తోమరంతో ధనంజయుడు (అర్జునుడు)పై ఘాతమేశాడు.
Verse 12
सो5तिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शन: । जगाम परम॑ मोहं मोहयन् केशवं रणे
సంజయుడు పలికెను—బలవంతుడైన శత్రువు ఘోరంగా గాయపరచగా, శత్రుసంహారకుడైన అర్జునుడు పరమ మోహంలో పడిపోయెను. యుద్ధరంగంలో కేశవునికీ కలవరము కలిగించుచు తానే గాఢ మూర్ఛకు లోనయ్యెను.
Verse 13
एतस्मिन्नेव काले तु सो<च्युतायुर्महारथ: । शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम्,इसी समय महारथी अच्युतायुने अत्यन्त तीखे शूलके द्वारा पाण्डुकुमार अर्जुनपर प्रहार किया
అదే సమయంలో మహారథుడైన అచ్యుతాయువు అత్యంత తీక్ష్ణమైన శూలంతో పాండవుడైన అర్జునుని కొట్టెను.
Verse 14
क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मन: । पार्थोडपि भृशसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रित:
ఆ ప్రహారంతో అతడు మహాత్ముడైన పాండుపుత్రుని గాయంపై ఉప్పు చల్లినట్లయ్యెను. పార్థుడూ తీవ్రంగా గాయపడి ధ్వజదండాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచెను.
Verse 15
ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशाम्पते । सिंहनादो महानासीद्धतं मत्वा धनंजयम्,प्रजानाथ! उस समय अर्जुनको मरा हुआ मानकर आपके सारे सैनिक जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
ఆపై, ఓ ప్రజానాథా! ధనంజయుడు హతుడయ్యాడని భావించి మీ సమస్త సైన్యంలో మహా సింహనాదము లేచెను.
Verse 16
कृष्णश्व भृशसंतप्तो दृष्टवा पार्थ विचेतनम् । आश्वासयत् सुहसद्याभिवाग्भिस्तत्र धनंजयम्
పార్థుడు అచేతనంగా ఉన్నదాన్ని చూచి కృష్ణుడు అత్యంత దుఃఖితుడై, అక్కడ ధనంజయుని స్నేహపూర్వకమైన, హృదయాన్ని ధైర్యపరచు వాక్యాలతో ఆదరించెను.
Verse 17
ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठी लब्धलक्ष्यौ धनंजयम् | वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्ष: समन्तत:
అప్పుడు రథీశ్రేష్ఠులైన శ్రుతాయు, అచ్యుతాయు లక్ష్యాన్ని పొందినవారై ధనంజయుడైన అర్జునునిపై, వార్ష్ణేయ వాసుదేవుడైన శ్రీకృష్ణునిపై చుట్టూరా బాణవర్షం కురిపించారు. చక్రం, కూబరం, రథం, అశ్వాలు, ధ్వజం, పతాకలతో సహా వారు శరవృష్టిలో మునిగి యుద్ధభూమిలో కనుమరుగైనట్లై, అది అద్భుతమై కనిపించింది.
Verse 18
सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम् | अदृश्य॑ चक्रतुर्युद्धे तदद्भुतमिवाभवत्
ఆ యుద్ధంలో వారు అర్జునుని రథాన్ని—చక్రం, కూబరం, అశ్వాలు, ధ్వజం, పతాకలతో సహా—చుట్టూరా బాణవర్షంతో కప్పివేసి చూపుకు కనబడనివిధంగా చేశారు. అది అద్భుతం జరిగినట్లే అనిపించింది.
Verse 19
प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सु: शनकैरिव भारत । प्रेतराजपुरं प्राप्प पुन: प्रत्यागतो यथा,भारत! फिर अर्जुन धीरे-धीरे सचेत हुए, मानो यमराजके नगरमें पहुँचकर पुनः वहाँसे लौटे हों
ఓ భారతా! అప్పుడు బీభత్సుడైన అర్జునుడు మెల్లమెల్లగా తేరుకున్నాడు—యమధర్మరాజు నగరానికి చేరి మళ్లీ అక్కడి నుంచి తిరిగివచ్చినవాడిలా.
Verse 20
संछन्नं शरजालेन रथं दृष्टवा सकेशवम् | शत्रू चाभिमुखौ दृष्टवा दीप्यमानाविवानलौ
కేశవునితో కూడిన తన రథం శరజాలంతో కప్పబడినదిగా చూసి, ఎదురుగా నిలిచిన ఇద్దరు శత్రువులు అగ్నిలా జ్వలిస్తున్నట్లు కనిపించగా, మహారథి అర్జునుడు ఐంద్ర (శాక్ర) అస్త్రాన్ని ప్రదర్శించాడు. దానినుంచి వంగిన ముడులు గల వేలాది బాణాలు ఉద్భవించసాగాయి.
Verse 21
प्रादुश्चक्रे ततः पार्थ: शाक्रमस्त्रं महारथ: । तस्मादासन् सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्
అప్పుడు మహారథి పార్థుడైన అర్జునుడు శాక్ర (ఐంద్ర) అస్త్రాన్ని ప్రదర్శించాడు. దానినుంచి వంగిన ముడులు గల వేలాది బాణాలు బయలుదేరాయి.
Verse 22
ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां मुक्तांश्व सायकान् | विचेरुराकाशगता: पार्थबाणविदारिता:
ఆ బాణాలు ఆ ఇద్దరు మహాధనుర్ధరులనూ, వారు విడిచిన శరాలనూ చీల్చి చెదరగొట్టాయి. పార్థుని బాణాలతో విరిగిన శత్రు శరాలు ముక్కలై ఆకాశంలో చెలరేగి తిరగసాగాయి.
Verse 23
प्रतिहत्य शरांस्तूर्ण शरवेगेन पाण्डव: । प्रतस्थे तत्र तत्रैव योधयन् वै महारथान्
తన శరాల వేగంతో శత్రు శరాలను త్వరగా ప్రతిహతం చేసి పాండవుడు అర్జునుడు అక్కడక్కడే మహారథులతో యుద్ధం చేయుటకు ముందుకు సాగాడు.
Verse 24
तौ च फाल्गुनबाणौघैर्विबाहुशिरसौ कृतौ । वसुधामन्वपद्येतां वातनुन्नाविव द्रुमी
ఫాల్గునుని ఘన బాణవర్షంతో ఆ ఇద్దరి భుజాలు, శిరస్సులు తెగిపోయాయి. గాలికి కూలిన రెండు వృక్షాల్లా వారు వరుసగా భూమిపై పడిపోయారు.
Verse 25
अर्जुनके उन बाणसमूहोंसे श्रुतायु और अच्युतायुके मस्तक कट गये। भुजाएँ छिज्न- भिन्न हो गयीं। वे दोनों आँधीके उखाड़े हुए वृक्षोंके समान धराशायी हो गये ।।
అర్జునుని బాణసమూహాలతో శ్రుతాయు, అచ్యుతాయు వారి శిరస్సులు తెగిపోయాయి; భుజాలు కూడా చీలి చెదిరిపోయాయి. తుఫాను పీకివేసిన వృక్షాల్లా వారు ఇద్దరూ నేలకొరిగారు. శ్రుతాయుని మరణం, అచ్యుతాయుని వధ—సముద్రమే ఎండిపోతున్నట్లుగా—అందరినీ విస్మయానికి గురిచేసింది.
Verse 26
तयो: पदानुगान् हत्वा पुन: पञ्चाशतं रथान् | प्रत्यगाद् भारतीं सेनां निघ्नन् पार्थो वरान् वरान्
ఆ ఇద్దరి వెనుక వచ్చిన యాభై మంది రథికులను సంహరించి, ఉత్తమోత్తమ వీరులను ఒక్కొక్కరిని కూల్చుతూ పార్థుడు మళ్లీ కౌరవ సేనలోకి ప్రవేశించాడు.
Verse 27
श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम् । नियतायुश्च संक्रुद्धो दीर्घायुश्विव भारत
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! శ్రుతాయుసు మరియు అచ్యుతాయుసు హతులైనట్లు చూచి, వారి కుమారులు నీయతాయుసు, దీర్ఘాయుసు పితృవధ శోకంతో దగ్ధులై క్రోధంతో ఉవ్వెత్తున లేచిరి. నానావిధ బాణవర్షం కురిపిస్తూ కుంతీపుత్రుడు అర్జునుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు దూసుకొచ్చిరి.
Verse 28
पुत्री तयोर्नरश्रेष्ठी कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः । किरन्तौ विविधान् बाणान् पितृव्यसनकर्शितौ
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! ఆ ఇద్దరు వీరుల కుమారులు, నరశ్రేష్ఠులైన నీయతాయుసు మరియు దీర్ఘాయుసు, పితృవధ దుఃఖంతో క్షీణించి, నానావిధ బాణాలను కురిపిస్తూ కుంతీపుత్రుడు అర్జునుని ఎదురుగా చేరిరి.
Verse 29
तावर्जुनो मुहूर्तेन शरै: संनतपर्वभि: । प्रैषयत् परमक्रुद्धो यमस्य सदन प्रति,तब अर्जुनने अत्यन्त कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा दो ही घड़ीमें उन दोनोंको यमराजके घर भेज दिया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అర్జునుడు పరమక్రోధంతో, వంగిన సంధులు గల బాణాలతో క్షణమాత్రంలోనే ఆ ఇద్దరినీ యమసదనానికి పంపెను.
Verse 30
लोडयन्तमनीकानि द्विप॑ पद्मससरो यथा । नाशवनुवन् वारयितु पार्थ क्षत्रियपुड़रवा:
సంజయుడు పలికెను—పద్మాలతో నిండిన సరస్సును ఏనుగు కలవరపెట్టినట్లు, అతడు సేనావ్యూహాలను కలతపెట్టుచుండెను. ఓ పార్థా! క్షత్రియశ్రేష్ఠులైన యోధులకైనా అతనిని ఆపుట సాధ్యపడలేదు.
Verse 31
जैसे हाथी कमलोंसे भरे हुए सरोवरको मथ डालता हो, उसी प्रकार आपकी सेनाओंका मन्थन करते हुए पार्थको आपके क्षत्रियशिरोमणि योद्धा रोक न सके ।।
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! అప్పుడు అంగదేశానికి చెందిన, యుద్ధవిద్యలో శిక్షణ పొందిన సహస్రాల సంఖ్యలో గజారోహి యోధులు క్రోధంతో ఉప్పొంగి, ఏనుగుల గుంపులతో పాండుపుత్రుడు అర్జునుని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టిరి.
Verse 32
दुर्योधनसमादिष्टा: कुछ्जरै: पर्वतोपमै: । प्राच्याश्व दाक्षिणात्याश्व॒ कलिड्गप्रमुखा नूपा:
దుర్యోధనుని ఆజ్ఞతో తూర్పు, దక్షిణ దేశాల కలింగప్రధాన రాజులు పర్వతసమానమైన ఏనుగులతో అర్జునుని చుట్టుముట్టారు।
Verse 33
तेषामापततां शीघ्र गाण्डीवप्रेषितै: शरै: । निचकर्त शिरांस्य॒ग्रो बाहूनपि सुभूषणान्
వారు వేగంగా దూసుకొస్తుండగా, ఉగ్ర యుద్ధరూపుడైన అర్జునుడు గాండీవం నుంచి విడిచిన బాణాలతో వారి శిరస్సులను, సుభూషిత భుజాలను కూడా క్షణంలోనే నరికివేశాడు।
Verse 34
तैः शिरोभिममही कीर्णा बाहुभिश्न सहाडुदै: । बभौ कनकपाषाणा भुजगैरिव संवृता
శిరస్సులు, అంగదాలతో కూడిన భుజాలతో భూమి నిండిపోయింది; అది సర్పాలతో చుట్టబడిన స్వర్ణశిలలతో కూడిన నేలవలె భయంకరంగా ప్రకాశించింది।
Verse 35
बाहवो विशिखैश्कछिन्ना: शिरांस्युन्मथितानि च । पतमानान्यदृश्यन्त द्रुमेभ्य इव पक्षिण:,बाणोंसे छिन्न-भिन्न हुई भुजाएँ और कटे हुए मस्तक इस प्रकार गिरते दिखायी दे रहे थे, मानो वृक्षोंसे पक्षी गिर रहे हों
బాణాలతో తెగిపోయిన భుజాలు, ఉన్మథితమైన శిరస్సులు నేలకూలుతూ కనిపించాయి—చెట్ల నుంచి పక్షులు రాలినట్లుగా।
Verse 36
शरै: सहस्रशो विद्धा द्विपा: प्रसृतशोणिता: । अदृश्यन्ताद्रय: काले गैरिकाम्बुस्रवा इव
వేల బాణాలతో గాయపడి రక్తధారలు కార్చుతున్న ఆ ఏనుగులు, వర్షాకాలంలో గేరుమిశ్రిత జలధారలు జార్చే పర్వతాలవలె కనిపించాయి।
Verse 37
निहता: शेरते स्मान्ये बीभत्सोर्निशितै: शरै: । गजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शना:
Sañjaya said: Struck down by the sharp arrows of Bībhatsu (Arjuna), other Mleccha warriors lay slain right there upon the backs of their elephants. Their bodies, twisted into many unnatural postures, appeared grotesquely deformed—an image that underscores the brutal, dehumanizing cost of battle even when fought by a righteous champion.
Verse 38
नानावेषधरा राजन् नानाशस्त्रौघसंवृता: । रुधिरेणानुलिप्ताज़ा भान्ति चित्र: शरैर्हता:
Sañjaya said: O King, warriors wearing many kinds of disguises and equipped with masses of diverse weapons—though struck down by Arjuna’s wondrous arrows—appeared strangely splendid, their limbs smeared and drenched with blood. The scene reveals the grim paradox of battle: martial display and prowess shining even amid slaughter, while the moral weight of violence remains inescapable.
Verse 39
शोणितं निर्वमन्ति सम द्विपा: पार्थशराहता: । सहस्नशश्किन्नगात्रा: सारोहा: सपदानुगा:
Sañjaya said: Struck by the arrows of Pārtha (Arjuna), elephants by the thousands were vomiting blood. With their limbs severed and mangled, they fell along with their riders and the foot-soldiers who followed in their wake—an image of war’s terrible cost as Arjuna’s prowess cut through the Kaurava ranks.
Verse 40
चुक्रुशुश्व निपेतुश्च बश्रमुश्चापरे दिश: । भशं त्रस्ताश्न बहव: स्वानेव ममृदुर्गजा:
Sañjaya said: Many cried out and fell down; in other directions too there was a great alarm. Terrified by fear, numerous elephants trampled even their own side—showing how, in the chaos of battle, panic can overturn discipline and turn strength into self-destruction.
Verse 41
सान्तरायुधिनश्रैव द्विपास्तीक्ष्णविषोपमा: । बहुत-से हाथी चिग्घाड़ रहे थे
Sañjaya said: “And there were elephants equipped with weapons and armoured riders, terrible like serpents of sharp venom. Amid the din of battle, many elephants were trumpeting; many had fallen to the ground; others wheeled about in all directions, and many, seized by panic, fled and trampled even their own side’s warriors. Thus the war’s confusion and fear turned strength into indiscriminate destruction, showing how violence, once unleashed, overwhelms restraint and right judgment.”
Verse 42
यवना: पारदाश्वैव शकाश्न सह बाह्लिकै: । काकवर्णा दुराचारा: स्त्रीलोला: कलहप्रिया:
సంజయుడు అన్నాడు—యవనులు, పారదులు, శకులు, బాహ్లికులు కూడా అక్కడ యుద్ధానికి సిద్ధంగా వచ్చారు—కాకివర్ణులు, దురాచారులు, స్త్రీలోలులు, కలహప్రియులు.
Verse 43
द्राविडास्तत्र युध्यन्ते मत्तमातड्भविक्रमा: । गोयोनिप्रभवा म्लेच्छा: कालकल्पा: प्रहारिण:
సంజయుడు అన్నాడు—అక్కడ మత్తెక్కిన ఏనుగుల వంటి విక్రమంతో ద్రావిడులు యుద్ధం చేస్తున్నారు; అలాగే నందినీ గోవంశజులని చెప్పబడే మ్లేచ్ఛ యోధులు కూడా కాలంలా ఘాతుకంగా ప్రహరిస్తూ పోరాడుతున్నారు.
Verse 44
दार्वातिसारा दरदा: पुण्ड्राश्वेव सहस्रश: । ते न शक्या: सम संख्यातुं व्रात्या:ःशतसहसत्रश:
సంజయుడు అన్నాడు—దార్వాతిసారులు, దరదులు, పుండ్రులు మొదలైనవారు వేల సంఖ్యలో ఉన్నారు; వారు వ్రాత్యులు—సంస్కారవ్యవస్థకు వెలుపలివారు—లక్షల సంఖ్యలో ఉండి, పూర్తిగా లెక్కించలేనివారు.
Verse 45
अभ्यवर्षन्त ते सर्वे पाण्डवं निशितै: शरै: । अवाकिरंश्न ते म्लेच्छा नानायुद्धविशारदा:
సంజయుడు అన్నాడు—వారందరూ పాండవుడు (అర్జునుడు) మీద పదునైన బాణాల వర్షం కురిపించారు; నానావిధ యుద్ధాల్లో నిపుణులైన ఆ మ్లేచ్ఛులు అతనిని చుట్టుముట్టి ముంచెత్తాలని యత్నించారు.
Verse 46
तेषामपि ससर्जाशु शरवृष्टिं धनंजय: । सृष्टिस्तथाविधा हवासीच्छलभानामिवायति:,तब अर्जुनने उनके ऊपर भी तुरंत बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ की। उनकी वह बाण-वृष्टि टिड्डी-दलोंकी सृष्टि-सी प्रतीत होती थी
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) కూడా వారిమీద వెంటనే బాణవృష్టిని విడిచాడు; ఆ బాణవృష్టి మిడతల గుంపులు దూసుకొచ్చినట్లుగా కనిపించింది.
Verse 47
अभ्रच्छायामिव शरै: सैन्ये कृत्वा धनंजय: । मुण्डार्थधमुण्डाउ्जटिलानशुचीज्जटिलाननान्
సంజయుడు పలికెను—ధనంజయుడు అర్జునుడు తన శరవర్షంతో మేఘఛాయ వలె సైన్యాన్ని కమ్మి, శత్రుసేనను దయనీయ స్థితికి నెట్టెను—కొందరు ముండితులు, కొందరు అర్ధముండితులు, కొందరు జటాధారులు; అనేకులు అపవిత్రులు, చెదిరిన కేశాలతో—భయం, పరాభవం, యుద్ధశాసనం చెదరిపోవుటకు సూచకాలు చుట్టూరా కనబడెను।
Verse 48
शरैश्ष॒ शतशो विद्धास्ते संघा गिरिचारिण: । प्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वदरवासिन:
సంజయుడు పలికెను—పర్వతాలలో సంచరించే, గిరిగుహా-గహ్వరాలలో నివసించే ఆ గుంపులు అర్జునుని బాణాలతో వందలకొద్దీ గాయపడి, యుద్ధంలో భయంతో పారిపోయిరి।
Verse 49
गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शितै: शरै: । बला: कंका वृका भूमावपिबन् रुधिरं मुदा
సంజయుడు పలికెను—తీక్ష్ణ బాణాలతో పడగొట్టబడి నేలపై పడి ఉన్న ఆ గజాశ్వారూఢ మ్లేచ్ఛుల రక్తాన్ని కాకులు, కొంగలు, తోడేళ్లు ఆనందంతో త్రాగుచుండిరి।
Verse 50
पत्त्यश्वरथनागैश्व प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम् । शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाद्धलाम् । प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरड्धिणीम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అర్జునుడు అక్కడ రక్తపు ఒక భయంకర నదిని ప్రవహింపజేసెను. పాదసైనికులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగుల దేహాలు పరచబడి ఉన్నందున అది దాటుటకు మార్గమై ఉన్నట్లు కనిపించెను; శరవర్షమే నావల వలె తోచెను; కత్తిరించిన కేశాలు శైవలమూ గడ్డివలె తేలియాడెను; రక్తప్రవాహపు ఎర్రని తరంగాలే ఎగసెను. ఏనుగు-రథారూఢ రాజకుమారుల దేహాల నుండి కారిన రక్తంతో నిండిన ఆ ఉగ్ర నదిని అర్జునుడే ప్రత్యక్షం చేసెను।
Verse 51
छिन्नाडुलीक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंनिभाम् । प्राकरोद् गजसम्बाधां नदीमुत्तरशोणिताम्
సంజయుడు పలికెను—అతడు యుద్ధభూమిని ఒక నదిగా మార్చెను—ఉత్తరదిశగా రక్తం ప్రవహించుచుండెను, ఏనుగులతో నిండిపోయెను; కత్తిరించిన వేళ్లు చిన్న చేపల వలె, ఆ నది యుగాంతకాలంలా ఘోరాంధకారముగా తోచెను।
Verse 52
यथास्थलं च निम्नं च न स्याद् वर्षति वासवे
సంజయుడు అన్నాడు—వాసవుడు (ఇంద్రుడు) వర్షం కురిపించినప్పుడు భూమి యథాస్థితిగా ఉండదు; ఎత్తు ప్రదేశమూ కాదు, లోతు ప్రదేశమూ కాదు—వర్షధారలతో అన్నీ మారిపోతాయి।
Verse 53
षट् सहस्रान् हयान् वीरान् पुनर्दशशतान् वरान्
సంజయుడు అన్నాడు—(అతడు సమీకరించాడు) ఆరు వేల వీర అశ్వాలను, మరల ఇంకొక వెయ్యి—అన్నీ శ్రేష్ఠమైన, యుద్ధయోగ్యమైన గుర్రాలు।
Verse 54
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभ: । क्षत्रियशिरोमणि अर्जुनने वहाँ छः: हजार घुड़सवारों तथा एक हजार श्रेष्ठ शूरवीर क्षत्रियोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया |। ५३ ई |। शरै: सहस््रशो विद्धा विधिवत्कल्पिता द्विपा:
సంజయుడు అన్నాడు—క్షత్రియుల్లో వృషభుడైన ఆ వీరుడు క్షత్రియ యోధులను మృత్యులోకానికి పంపించాడు; వారు వేలాది బాణాలతో విధివిధానంగా ఛేదింపబడి, అలంకరించబడిన ద్విపాలవలె నేలకొరిగారు।
Verse 55
सवाजिरथमातज्न् निध्नन् व्यचरदर्जुन:
సంజయుడు అన్నాడు—అర్జునుడు యుద్ధభూమిలో సంచరిస్తూ, గుర్రాలతో కూడిన రథాలను మరియు (వాటిపై ఉన్న) సారథులను కూడా సంహరించాడు।
Verse 56
भूरिद्रुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम्
సంజయుడు అన్నాడు—ఎక్కడైతే విస్తారమైన చెట్లు, లతలు, పొదలు ఉండేవో, అది ఇప్పుడు ఎండిన ఇంధనం, గడ్డి-చెత్త మరియు చెల్లాచెదురైన ముక్కలతో నిండిపోయింది।
Verse 57
निर्दहेदनलो5रण्यं यथा वायुसमीरित: । सेनारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरित:
గాలి చేత ప్రేరేపింపబడిన అగ్ని అడవిని దహించునట్లు, అలాగే కృష్ణరూప మహావాయువు చేత నడిపింపబడిన నీ సేనారూప వనం దగ్ధమగుచున్నది।
Verse 58
शरार्चिरदहत् क्रुद्ध: पाण्डवाग्निर्धनंजय: । जैसे वायुप्रेरित अग्नि सूखे ईंधन
క్రోధంతో పాండవాగ్నిరూపుడైన ధనంజయుడు బాణజ్వాలలతో దహించెను; రథస్థానములను శూన్యములుగా చేసి, భూమిని పతిత మనుష్యులతో పరచెను।
Verse 59
प्रानृत्यदिव सम्बाधे चापहस्तो धनंजय: । रथकी बैठकोंको सूनी करके धरतीपर मनुष्योंकी लाशोंका बिछौना करते हुए चापधारी धनंजय उस युद्धके मैदानमें नृत्य-सा कर रहे थे ।।
సన్నిహిత సమరసమూహంలో ధనుస్సు పట్టిన ధనంజయుడు నాట్యమాడినట్లు కన్పించెను; వజ్రసమ బాణాలతో భూమిని రక్తవర్ణముగా చేసి కౌరవసేనలో ప్రవేశించెను।
Verse 60
प्राविशद् भारतीं सेनां संक्रुद्धो वै धनंजय: । त॑ं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो ब्रजमानं न्न्यवारयत्
క్రోధంతో ధనంజయుడు కౌరవసేనలో ప్రవేశించెను; ముందుకు సాగుచున్న అతనిని శ్రుతాయు మరియు అంబష్ఠ అడ్డగించిరి।
Verse 61
तस्यार्जुन: शरैस्तीक्ष्ण: कडकपत्रपरिच्छदै: | न्यपातयद्धयान् शीघ्रं यतमानस्य मारिष
మారిష! అప్పుడు అర్జునుడు కఠిన పక్షపత్రాలతో యుక్తమైన తీక్ష్ణ బాణాలతో విజయార్థం యత్నించుచున్న అంబష్ఠుని అశ్వములను శీఘ్రంగా కూల్చివేశెను।
Verse 62
धनुश्वास्यापरैश्छित्त्वा शरै: पार्थों विचक्रमे । अम्बष्ठस्तु गदां गृह कोपपर्याकुलेक्षण:
సంజయుడు పలికెను—పార్థుడు (అర్జునుడు) ఇతర బాణాలతో అతని ధనుస్సును, జ్యాను కోసివేసి చురుకుగా ముందుకు సాగెను. అయితే అంబష్ఠుడు గదను పట్టుకొని, కోపంతో కలవరపడిన చూపులతో, సమీప యుద్ధానికి దూకెను.
Verse 63
आससाद रणे पार्थ केशवं च महारथम् । फिर दूसरे बाणोंसे उसके धनुषको भी काटकर पार्थने विशेष बल-विक्रमका परिचय दिया। तब अम्बष्ठकी आँखें क्रोधसे व्याप्त हो गयीं। उसने गदा लेकर रणक्षेत्रमें महारथी श्रीकृष्ण और अर्जुनपर आक्रमण किया || ६२ $ || ततः सम्प्रहरन् वीरो गदामुद्यम्य भारत
సంజయుడు పలికెను—ఆ వీరుడు యుద్ధంలో పార్థుని, మహారథుడైన కేశవుని సమీపించి, ఓ భారతా, గదను ఎత్తి కొట్టుటకు దూకెను.
Verse 64
रथमावार्य गदया केशवं समताडयत् | भारत! तदनन्तर वीर अम्बष्ठने प्रहार करनेके लिये उद्यत हो गदा उठाये आगे बढ़कर अर्जुनके रथको रोक दिया और भगवान् श्रीकृष्णपर गदासे आघात किया ।।
ఓ భారతా! ఆపై వీరుడైన అంబష్ఠుడు గదను ఎత్తి దాడికి ముందుకు వచ్చి అర్జునుని రథాన్ని అడ్డగించి, గదతో కేశవుని కొట్టెను. కేశవుడు గదాఘాతానికి గురైనదాన్ని చూచి, శత్రువీర సంహారకుడు (అర్జునుడు)…
Verse 65
अर्जुनो5थ भृशं क्रुद्धः सो<म्बष्ठं प्रति भारत । भरतनन्दन! शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुन भगवान् श्रीकृष्णको गदासे आहत हुआ देख अम्बष्ठके प्रति अत्यन्त कुपित हो उठे ।।
ఓ భారతా! అప్పుడు అర్జునుడు అత్యంత కోపంతో అంబష్ఠుని వైపు తిరిగెను. అనంతరం బంగారు పుంఖములు గల బాణాలతో, గదను ధరించిన రథులలో శ్రేష్ఠుడైన అతనిపై దాడి చేసెను.
Verse 66
छादयामास समरे मेघ: सूर्यमिवोदितम् । फिर तो जैसे बादल उदित हुए सूर्यको ढक लेता है, उसी प्रकार अर्जुनने समरांगणमें सोनेके पंखवाले बाणोंद्वारा गदासहित रथियोंमें श्रेष्ठ अम्बष्ठकोी आच्छादित कर दिया ।।
యుద్ధంలో అతనిని ఉదయించిన సూర్యుని మేఘం కప్పినట్లుగా పూర్తిగా కప్పివేసెను. తరువాత ఇతర బాణాలతో కూడా ఆ మహాత్ముని గదను (మరియు దేహాన్ని) ఆవరించెను.
Verse 67
अथ तां पतितां दृष्टवा गृह्मान्यां च महागदाम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ఆమె పడిపోయినదాన్ని, అక్కడే పడివున్న మహాగదను చూచి, వీక్షకులు హింస యొక్క కఠిన ఫలితాన్ని ప్రత్యక్షంగా గ్రహించారు. విధి మరియు ధర్మప్రతిదండం యోధునికి ప్రతికూలమైతే, గర్వమూ బలమూ ఎంత త్వరగా కూలిపోతాయో అప్పుడు తెలిసింది.
Verse 68
अर्जुन वासुदेवं च पुन: पुनरताडयत् । उस गदाको गिरी हुई देख अम्बष्ठने दूसरी विशाल गदा ले ली और श्रीकृष्ण तथा अर्जुनपर बारंबार प्रहार किया || ६७ ई || तस्यार्जुन: क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतीौ भुजी
సంజయుడు పలికెను—అర్జునుడు వాసుదేవునిపై మళ్లీ మళ్లీ దాడి చేశాడు. ఆపై గదను ఎత్తి నిలిచిన శత్రువు పైకెత్తిన రెండు భుజాలను పార్థుడు క్షురధార బాణాలతో లక్ష్యంచేసి కోసివేశాడు—యుద్ధోన్మాదంలోనూ నైపుణ్యం అంధహత్యకు కాదు, హింసను నిర్వీర్యం చేయడానికే దారితీస్తుందని చూపుతూ.
Verse 69
चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरक्षान्येन पत्रिणा । तब अर्जुनने उसकी गदासहित, इन्द्रध्वजके समान उठी हुई दोनों भुजाओंको दो क्षुरप्रोंसे काट डाला और पंखयुक्त दूसरे बाणसे उसके मस्तकको भी काट गिराया ।।
సంజయుడు పలికెను—రెండు క్షురప్ర బాణాలతో అర్జునుడు గదతో కూడి ఇంద్రధ్వజంలా పైకెత్తిన అతని రెండు భుజాలను కోసివేశాడు; మరొక పక్షసహిత బాణంతో అతని శిరస్సును కూడా తెగదెంపాడు. హే రాజా, హతుడై అతడు భూమిని మ్రోగిస్తూ కూలిపోయాడు—రణధర్మం అనే అనివార్య నియమంలో పరాక్రమమూ గర్వమూ రెండూ నిశ్శబ్దమయ్యాయి.
Verse 70
रथानीकावगाढश्न वारणाश्वशतैर्व॒॑तः । अदृश्यत तदा पार्थो घनै: सूर्य इवावृत:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు రథయోధుల ఘనసేనలోకి దూసుకుపోయి, వందల ఏనుగులు గుర్రాలతో చుట్టుముట్టబడిన పార్థ అర్జునుడు మేఘావృత సూర్యునివలె కనిపించాడు—ఉనికి స్పష్టమే, కాని యుద్ధధూళిలో మధ్యమధ్యలో మరుగున పడుతూ.
Verse 92
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें श्रुतायुध और युदाक्षिणका वधविषयक बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వాంతర్గత జయద్రథవధపర్వంలో శ్రుతాయుధుడు మరియు యుదాక్షిణుడు వధింపబడిన విషయాన్ని చెప్పు తొంభై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. ఈ వృత్తాంతం యుద్ధపు భయంకర ప్రవాహాన్ని సూచిస్తుంది—ప్రతీకారం, నీతి, వ్యూహం మధ్య సంయమం క్రమంగా క్షీణించి, మహావీరుల పతనం నిర్దాక్షిణ్య ఫలితంగా నిలుస్తుంది.
Verse 93
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अम्बष्ठवधे त्रिनवतितमो<ध्याय: ।। ९३ || इस प्रकार श्रीमह्ााभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अम्ब्बवधविषयक तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—ఈ విధంగా శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని జయద్రథవధపర్వంలో అంబష్ఠవధ విషయమైన తొంభైమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 473
म्लेच्छानशातयत् सर्वान् समेतानस्त्रतेजसा । बाणोंद्वारा उस विशाल सेनापर बादलोंकी छाया-सी करके अर्जुनने अपने अस्त्रके तेजसे मुण्डित
సంజయుడు పలికెను—అస్త్రతేజస్సుతో అర్జునుడు అక్కడ సమకూరిన మ్లేచ్ఛులందరినీ సంహరించాడు. ఘనమైన బాణవర్షంతో ఆ మహాసేనపై మేఘఛాయను వేసినట్లుగా చేశాడు.
Verse 513
देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्चरथसादिनाम् । उस समय अर्जुनने वहाँ रक्तकी एक भयंकर नदी बहा दी
సంజయుడు పలికెను—ఆ సమయంలో రాజకుమారుల దేహాల నుండీ, అలాగే గజారోహులూ రథారోహులూ అయిన వీరుల శరీరాల నుండీ ప్రవహించిన రక్తంతో అర్జునుడు అక్కడ ఒక భయంకరమైన రక్తనదిని ఉద్భవింపజేశాడు; అది ప్రళయకాల నదివలె భీతికరంగా కనిపించింది. అందులో పాదసైనికులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులు పడివుండి, గోపురంలా కాదు—పుల్లంలా ఒక వంతెన ఏర్పడినట్లుగా అనిపించింది; నిరంతర బాణవర్షం ఆ నదిలో నావల వలె తోచింది. కేశాలు, తెగిన ఆభరణాలు శైవలమూ గడ్డీ వలె తేలియాడాయి; రక్తప్రవాహ తరంగాలే ఎగసాయి; తెగిన వేళ్లు చిన్న చేపల వలె కనిపించాయి. ఆ రక్తనది అంతటా ఏనుగుల శవాలు వ్యాపించి ఉన్నాయి.
Verse 526
तथासीत् पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता । जैसे इन्द्रके वर्षा करते समय ऊँचे-नीचे स्थलका भान नहीं होता है, उसी प्रकार वहाँकी सारी पृथ्वी रक्तकी धारामें डूबकर समतल-सी जान पड़ती थी
సంజయుడు పలికెను—ఈ విధంగా సమస్త భూమి రక్తంతో మునిగిపోయింది. ఇంద్రుడు వర్షించినప్పుడు ఎత్తు-తక్కువ భూమి భేదం తెలియనట్లే, అక్కడ రక్తధారల్లో మునిగిన నేల సమతలంగా కనిపించింది.
Verse 543
शेरते भूमिमासाद्य शैला वज़हता इव । विधिपूर्वक सुसज्जित किये गये हाथी सहस्रों बाणोंसे बिंधकर वज्रके मारे हुए पर्वतोंके समान धराशायी हो रहे थे
సంజయుడు పలికెను—భూమిని చేరి వారు వజ్రాఘాతంతో పతించిన పర్వతాలవలె పడి ఉన్నారు. విధిపూర్వకంగా సుసज्जితమైన వేలాది ఏనుగులు కూడా వేల బాణాలతో ఛేదింపబడి, ఇంద్రవజ్రంతో చీలిన శిఖరాలవలె నేలకొరిగాయి.
Verse 663
अचूर्णयत् तदा पार्थस्तदद्भुतमिवाभवत् | तत्पश्चात् दूसरे बहुत-से बाण मारकर अर्जुनने महामना अम्बष्ठकी उस गदाको उसी समय चूर-चूर कर दिया। वह अद्भुत-सी घटना हुई
అప్పుడు పార్థుడు అర్జునుడు దానిని చూర్ణం చేశాడు; ఆ క్షణం అద్భుతంలా అనిపించింది. అనంతరం మరెన్నో బాణాలతో కొట్టి, మహామనస్సు గల సవ్యసాచి అర్జునుడు అంబష్ఠకీ యొక్క ఆ గదను అదే వేళ ముక్కలు ముక్కలుగా విరిచివేశాడు. అది యుద్ధంలో ఒక ఆశ్చర్యకరమైన ఘటనగా నిలిచింది.
Verse 696
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धन: । राजन! यन्त्रद्वारा बन्धनमुक्त होकर गिरे हुए इन्द्रध्वजके समान वह मरकर पृथ्वीपर धमाकेकी आवाज करता हुआ गिर पड़ा
రాజా! యంత్రబంధనాల నుండి విడిపించి దించబడిన ఇంద్రధ్వజంలా అతడు ప్రాణాలు విడిచి భూమిపై పడిపోయాడు; పడగానే ఘోరమైన ధ్వని వినిపించింది.
Verse 5563
प्रभिन्न इव मातज्रो मृदूनन् नलवनं यथा । जैसे मदकी धारा बहानेवाला मतवाला हाथी नरकुलके जंगलोंको रौंदता चलता है
కపోలాల నుండి మదధారలు కారే మత్తెక్కిన ఏనుగు నలవనాన్ని త్రొక్కుకుంటూ పోయినట్లే, అర్జునుడు యుద్ధభూమిలో సంచరిస్తూ—గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులతో సహా శత్రుసమూహాన్ని సమూలంగా సంహరిస్తూ ఉన్నాడు.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between mission-priority (reaching and supporting Arjuna under time pressure) and the ethical weight of mass violence required to clear a route through coalition forces; vow-fulfillment competes with restraint.
Purposeful action under constraint requires composure, clarity of aim, and disciplined execution; courage is presented less as rage and more as steady commitment to a chosen duty and promise.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative-ethical illustration, embedding its significance in the broader war-time discourse on vows, timing, and consequential agency.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.