Shloka 46
Yudhiṣṭhira–Droṇa Saṃgrāma
Engagement and Countermeasures
योगानां च परं धाम दृष्टं ब्रह्मविदां निधिम् । चराचरस्य स्रष्टारं प्रतिहर्तारमेव च,वे जगत्के आदि कारण, लोकस्रष्टा, अजन्मा, ईश्वर, अविनाशी, मनकी उत्पत्तिके प्रधान कारण, आकाश एवं वायुस्वरूप, तेजके आश्रय, जलकी सृष्टि करनेवाले, पृथ्वीके भी परम कारण, देवताओं, दानवों, यक्षों तथा मनुष्योंके भी प्रधान कारण, सम्पूर्ण योगोंके परम आश्रय, ब्रह्मवेत्ताओंकी प्रत्यक्ष निधि, चराचर जगत्की सृष्टि और संहार करनेवाले तथा इन्द्रके ऐश्वर्य आदि और सूर्यदेवके प्रताप आदि गुणोंको प्रकट करनेवाले परमात्मा थे। उनके क्रोधमें कालका निवास था। उस समय भगवान् श्रीकृष्णने मन, वाणी, बुद्धि और क्रियाओंद्वारा उनकी वन्दना की
sañjaya uvāca | yogānāṃ ca paraṃ dhāma dṛṣṭaṃ brahmavidāṃ nidhim | carācarasya sraṣṭāraṃ pratihartāram eva ca |
సంజయుడు పలికెను—ఆయనే యోగముల పరమ ధామముగా, బ్రహ్మవిదులకు ప్రత్యక్ష నిధిగా దర్శనమిచ్చెను; చరాచర జగత్తుకు సృష్టికర్త, ప్రతిహర్త (సంహర్త) కూడా ఆయనే. ఆయనే జగత్తు యొక్క ఆదికారణుడు, భూతవిధాత, అజుడు, ఈశానుడు, అవ్యయుడు; మనస్సుకు పరమ యోని, ఆకాశ-వాయు స్వరూపుడు, తేజస్సుకు ఆధారం, జలసృష్టికర్త, భూమికీ పరమ కారణుడు. దేవ-దానవ-యక్ష-మానవులకు ప్రథమ కారణుడు, సమస్త యోగములకు పరమ శరణం, బ్రహ్మవిదులకు ప్రత్యక్ష ధనం, జగత్తు సృష్టి-సంహారకుడు, ఇంద్రుని ఐశ్వర్యం మరియు సూర్యుని తేజస్సును ప్రకాశింపజేసేవాడు. ఆయన క్రోధంలో కాలమే నివసించెను. అప్పుడు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు మనస్సు, వాక్కు, బుద్ధి, క్రియలతో ఆయనను ఆరాధించెను.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the supreme reality as both the source and the reabsorber of the entire moving–unmoving cosmos, the ultimate refuge of yoga and the direct ‘treasure’ of Brahman-knowers. Ethically, it implies that true dharma includes humility and worshipful restraint before cosmic power, even in the midst of violent conflict.
Sañjaya describes a formidable divine presence characterized as the creator and destroyer of the world, embodying the powers seen in gods like Indra and Sūrya, with Time dwelling in his wrath. In response, Śrī Kṛṣṇa offers reverence through mind, speech, intellect, and action.