Shloka 45
Yudhiṣṭhira–Droṇa Saṃgrāma
Engagement and Countermeasures
स्रष्टारं वारिधाराणां भुवश्च प्रकृतिं पराम् देवदानवयक्षाणां मानवानां च साधनम्,वे जगत्के आदि कारण, लोकस्रष्टा, अजन्मा, ईश्वर, अविनाशी, मनकी उत्पत्तिके प्रधान कारण, आकाश एवं वायुस्वरूप, तेजके आश्रय, जलकी सृष्टि करनेवाले, पृथ्वीके भी परम कारण, देवताओं, दानवों, यक्षों तथा मनुष्योंके भी प्रधान कारण, सम्पूर्ण योगोंके परम आश्रय, ब्रह्मवेत्ताओंकी प्रत्यक्ष निधि, चराचर जगत्की सृष्टि और संहार करनेवाले तथा इन्द्रके ऐश्वर्य आदि और सूर्यदेवके प्रताप आदि गुणोंको प्रकट करनेवाले परमात्मा थे। उनके क्रोधमें कालका निवास था। उस समय भगवान् श्रीकृष्णने मन, वाणी, बुद्धि और क्रियाओंद्वारा उनकी वन्दना की
sañjaya uvāca | sraṣṭāraṃ vāridhārāṇāṃ bhuvaś ca prakṛtiṃ parām | devadānavayakṣāṇāṃ mānavānāṃ ca sādhanam ||
సంజయుడు పలికెను—ఆయనే జలధారల సృష్టికర్త, భూమికి పరమ ప్రకృతి; దేవ-దానవ-యక్ష-మానవులకు ఆధారకారణం. ఆయనే జగత్తు యొక్క ప్రథమ కారణుడు—లోకసృష్టికర్త, అజుడు, ఈశానుడు, అవ్యయుడు; మనస్సుకు పరమ యోని, ఆకాశ-వాయు స్వరూపుడు, తేజస్సుకు ఆధారం, జలాలను ఉత్పత్తి చేసేవాడు, భూమికీ పరమ కారణుడు. ఆయనే యోగముల పరమ ధామం, బ్రహ్మవిదులకు ప్రత్యక్ష నిధి, చరాచర జగత్తుకు సృష్టి-సంహారకుడు, ఇంద్రుని ఐశ్వర్యం మరియు సూర్యుని తేజస్సును ప్రకాశింపజేసేవాడు. ఆయన క్రోధంలో కాలమే నివసించెను. అప్పుడు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు మనస్సు, వాక్కు, బుద్ధి, క్రియలతో ఆయనను ఆరాధించెను.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage frames ultimate reality as the single, unborn, imperishable source and support of all beings and elements, and it presents devotion as integral: even in the midst of war, right orientation is to recognize the supreme cause and respond with inner and outer worship (mind, speech, intellect, action). It also warns that divine wrath is inseparable from Kāla—time’s inexorable power—highlighting moral seriousness and cosmic accountability.
Sañjaya describes a formidable divine presence in exalted, cosmic terms—creator, sustainer, and dissolver—whose anger contains Time itself. In response to that awe-inspiring manifestation, Śrī Kṛṣṇa offers reverent praise and worship through all faculties, signaling both recognition of supreme authority and a devotional, dharmic stance amid the violence of the battlefield.