Adhyaya 74
अर्जुनस्य सैन्धवाभिमुखगमनम् तथा विन्दानुविन्दयोर्वधः (Arjuna’s advance toward Saindhava and the fall of Vinda–Anuvinda)
Upa-parva: Saindhava-anveṣaṇa / Jayadratha-pursuit episode (contextual unit within Droṇa Parva)
Sañjaya reports that as the sun turns and dust thickens, the day advances amid ongoing clashes. Arjuna and Vāsudeva press specifically toward Saindhava, with Arjuna cutting a chariot-wide path by concentrated archery; wherever his chariot moves, opposing ranks split. Kṛṣṇa demonstrates advanced chariot maneuvering (maṇḍala patterns), and the narrative praises the unprecedented speed and control of their chariot. Two Avanti brothers, Vinda and Anuvinda, engage: they strike Arjuna, Kṛṣṇa, and the horses with dense volleys, but Arjuna counters by severing their bows, breaking standards, and then killing Vinda by decapitation; Anuvinda attacks with a mace, touches Kṛṣṇa’s forehead without destabilizing him, and is then cut down by Arjuna’s arrows. Their followers surge, but Arjuna clears a route again. Seeing the horses distressed and Jayadratha still distant, Arjuna consults Kṛṣṇa; Kṛṣṇa advises that the horses need drinking water. Arjuna, using an astra, creates a water source and constructs protective arrow-made structures (a ‘śara-veśman’), earning Kṛṣṇa’s approval—an episode linking tactical defense, logistics, and vow-driven pursuit.
Chapter Arc: रणभूमि में प्रतिज्ञा का ज्वार उठता है—अर्जुन के जयद्रथ-वध के संकल्प को समय की कठोर सीमा बाँधती है, और उसी सीमा के भीतर भीमसेन शपथ को भयावह नैतिक-आग में बदल देता है। → भीम पापियों की दुर्गति का एक-एक करके स्मरण कराता है—वेदाध्ययन-व्रतधारी ब्राह्मणों, वृद्धों, साधुओं, गुरुओं का अपमान; ब्राह्मण, गौ और अग्नि का तिरस्कार; अतिथि को निराश लौटाना; स्वार्थी भोग; कृतघ्नता, मद्यपान, मर्यादा-भंग—और इन सब नरकों को अपनी ही गति मान लेने की प्रतिज्ञा करता है यदि जयद्रथ न मारा गया। यह श्लोक-श्रृंखला युद्ध को केवल शस्त्रों का नहीं, धर्म-अधर्म के लेखे का युद्ध बना देती है। → भीम की ‘दूसरी प्रतिज्ञा’ (सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध) को वह स्वयं नरक-गमन की शर्त से बाँध देता है—यदि समय बीत गया और जयद्रथ जीवित रहा, तो वह उन्हीं घोर गतियों को स्वीकार करेगा जिनका उसने वर्णन किया। प्रतिज्ञा का यह आत्म-दण्ड युद्धभूमि को तपोवन-सा कठोर बना देता है। → प्रतिज्ञा की घोषणा से पाण्डव-पक्ष में उग्र संकल्प और कौरव-पक्ष में भय का संचार होता है; जयद्रथ अब केवल एक योद्धा नहीं, समूचे दिन की धर्म-पराजय या धर्म-जय का प्रतीक बन जाता है। → रात्रि के पार जाते ही शर्त और कठोर हो उठती है—यदि यह रात बीत गई और कल भी जयद्रथ न मारा गया, तो प्रतिज्ञा-भंग की घोर परिणति निश्चित मानी जाएगी।
Shlokas
Verse 29
वेदोंका स्वाध्याय अथवा अत्यन्त कठोर व्रतका पालन करनेवाले श्रेष्ठ ब्राह्यणगकी तथा बड़े-बूढ़ों
అర్జునుడు అన్నాడు—“వేదస్వాధ్యాయంలో నిమగ్నులైన లేదా అత్యంత కఠిన వ్రతాలు ఆచరించే శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను, అలాగే పెద్దలను, సాధుపురుషులను, గురుజనులను అవమానించే వాడు పడే నరకాలు; బ్రాహ్మణుని, గోవును, పవిత్ర అగ్నిని పాదంతో తాకినవాడికి కలిగే దుర్గతి; నీటిలో ఉమ్మివేయడం లేదా మలమూత్రాలు విడిచేవారికి కలిగే దుస్థితి—నేను రేపు జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే, నాకు కూడా అదే బాధాకరమైన గతి కలగుగాక.”
Verse 30
अवमन्यमानो यान् याति वृद्धान् साधून् गुरूंस्तथा | स्पृशतो ब्राह्माणं गां च पादेनाग्निं च या भवेत्
అర్జునుడు పలికెను—వృద్ధులను, సద్గుణులను, గురువులను అవమానించువాడికి; బ్రాహ్మణుని, గోవును, పవిత్ర అగ్నిని పాదంతో తాకువాడికి; నీటిలో ఉమ్మి, మలం, మూత్రం విడిచి జలాన్ని అపవిత్రం చేయువాడికి—వారికి కలుగు భయంకరమైన, కష్టదాయకమైన దుర్గతి నాకూ కలుగుగాక, నేను రేపు జయద్రథుని వధించకపోతే।
Verse 31
या>प्सु श्लेष्म पुरीषं च मूत्र वा मुडचतां गति: । तां गच्छेयं गतिं कष्टां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
అర్జునుడు పలికెను—నీటిలో కఫం, మలం లేదా మూత్రం విడిచివేయువారికి కలుగు కష్టదాయక దుర్గతినే నేను పొందుదును; నాకు ఏ ధన్యగతి కలుగకూడదు—నేను రేపు జయద్రథుని వధించకపోతే।
Verse 32
नग्नस्यथ स्नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर्गति: । उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वज्चकानां च या गति:
అర్జునుడు పలికెను—నగ్నంగా తిరుగువాడికి, అనుచితంగా స్నానం చేయువాడికి కలుగు దుర్గతి; అతిథికి భోజనం పెట్టక నిరాశగా పంపివేయువాడికి కలుగు గతి; లంచగొండులు, అసత్యవాదులు, మోసగాళ్లకు కలుగు దురంతం—నేను రేపు జయద్రథుని వధించకపోతే అదే వినాశం నాకూ కలుగుగాక।
Verse 33
आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम् | भृत्यै: संदिश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा
అర్జునుడు పలికెను—పరుల ఆత్మను హరించువారికి, అబద్ధ నిందలు మోపువారికి, సేవకుల ఆజ్ఞలకే లోబడి జీవించువారికి, భార్యా-పుత్రులు ఆశ్రితులు ఉన్నా పంచుకోకుండా ఒంటరిగా భోగించువారికి—వారికి కలుగు ఘోర దుర్గతి, నేను రేపు జయద్రథుని వధించకపోతే నాకూ కలుగుగాక।
Verse 34
असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मिष्टमश्नताम् । तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
అర్జునుడు పలికెను—పంచుకోకుండా ఒంటరిగా మిష్టాన్నం భుజించు క్షుద్రులకు కలుగు ఘోర దుర్గతి—నేను రేపు జయద్రథుని వధించకపోతే నాకూ అదే గతి కలుగుగాక।
Verse 35
संश्रितं चापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्गबचने रतम् । न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्
అర్జునుడు అన్నాడు—శరణు కోరిన సద్గుణుడిని, ధర్మోపదేశంలో రతుడిని విడిచిపెట్టి పోషించకుండా, ఉపకారిని దూషించే క్రూరహృదయుడికి ఏ దుర్గతి కలుగుతుందో, అదే దుర్గతి నాకు కూడా త్వరగా కలుగుగాక—నేను రేపు జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే.
Verse 36
अह्ति प्रातिवेश्याय श्राद्ध यो न ददाति च | अनर्ह भ्यश्ष यो दद्याद् वृषलीपतये तथा
అర్జునుడు అన్నాడు—యోగ్యుడైన పొరుగువానికి శ్రాద్ధదానం ఇవ్వని వాడు, అర్హతలేనివారికి ఇచ్చేవాడు, లేదా శూద్రస్త్రీ భర్తగా జీవించే బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చేవాడు; శరణు కోరిన సద్గుణుడిని, ఆజ్ఞాపరుడిని విడిచిపెట్టి పోషించని వాడు; ఉపకారిని దూషించే వాడు; మద్యపానాసక్తుడు, ధర్మమర్యాదలను చెరిపివేసేవాడు, కృతఘ్నుడు, స్వామిని నిందించే వాడు—ఇవారికి ఏ దుర్గతి కలుగుతుందో, అదే దుర్గతి నాకు కూడా త్వరగా కలుగుగాక—నేను రేపు జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే.
Verse 37
मद्यपो भिन्नमर्याद: कृतघ्नो भर्त॒निन्दक: । तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धन्यां जयद्रथम्
మద్యపానాసక్తుడు, ధర్మమర్యాదలను చెరిపివేసేవాడు, కృతఘ్నుడు, స్వామిని నిందించే వాడు—ఇవారికి ఏ గతి కలుగుతుందో, అదే గతి నాకు కూడా త్వరగా కలుగుగాక—నేను రేపటిలోగా జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే.
Verse 38
भुज्जानानां तु सव्येन उत्सज़े चापि खादताम् | पालाशमासनं चैव तिन्दुकैर्दन्तधावनम्
భోజనం చేస్తున్నప్పుడు ఎడమ చేతితో త్యజ్యమైన (అపవిత్ర) దానిని పక్కకు వేసి, మరో చేతితో భుజించాలి; అలాగే పలాశ ఆకులతో ఆసనం, తిందుక చెట్టు కొమ్మతో దంతధావనం చేయాలి.
Verse 39
शीतभीताश्ष ये विप्रा रणभीताश्ष क्षत्रिया:
అర్జునుడు అన్నాడు—చలికి భయపడే బ్రాహ్మణులు, యుద్ధానికి భయపడే క్షత్రియులు—ఇవారికి ఏ లోకాలు లేదా దుర్గతి లభిస్తాయో, అదే నాకు కూడా లభించుగాక—నేను రేపటిలోగా జయద్రథుణ్ని చంపకపోతే.
Verse 40
एककूपोदकग्रामे वेदध्वनिविवर्जिते । षण्मासं तत्र वसतां तथा शास्त्र विनिन्दताम्
అర్జునుడు అన్నాడు—నేను రేపటిలోగా జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే, ఏ పాపులకు ఏ లోకాలు—అదే దుర్గతి—విధించబడిందో, అదే నాకు కలుగుగాక: ఒకే బావి నీటిని అందరూ త్రాగే, వేదపఠన ధ్వని ఎప్పుడూ వినబడని గ్రామంలో ఆరు నెలలు నివసించేవారికి; శాస్త్రనిందలో నిమగ్నులైనవారికి; బ్రాహ్మణులై శీతానికి భయపడేవారికి, క్షత్రియులై యుద్ధానికి భయపడేవారికి; పగలు మైథునంలో లీనమై పగలే నిద్రించేవారికి; ఇతరుల ఇళ్లకు నిప్పుపెట్టేవారికి, విషం పెట్టేవారికి; అగ్నిహోత్రం చేయని, అతిథి సత్కారం చేయని వారికి; పశువుల నీటి త్రాగుటకు అడ్డుపడేవారికి; రజస్వల స్త్రీతో సంగమించేవారికి; ధర తీసుకొని కన్యాదానం చేసేవారికి; అనేకులకు పురోహితులయ్యేవారికి; బ్రాహ్మణులై సేవావృత్తితో జీవించేవారికి; వికృత కామక్రియలు చేసేవారికి; అలాగే బ్రాహ్మణునికి దానం ఇస్తానని మాట ఇచ్చి లోభంతో ఇవ్వనివారికి।
Verse 41
दिवामैथुनिनां चापि दिवसेषु च शेरते । अगारदाहिनां चैव गरदानां च ये मता:
అర్జునుడు అన్నాడు—పగలు మైథునంలో లీనమై పగలే నిద్రించేవారికి, ఇతరుల ఇళ్లకు నిప్పుపెట్టేవారికి, విషం పెట్టేవారికి ఏ గతి విధించబడిందో—నేను రేపటిలోగా జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే అదే గతి నాకు కలుగుగాక।
Verse 42
अग्न्यातिथ्यविहीनाश्न गोपानेषु च विघ्नदा: । रजस्वलां सेवयन्त: कन्यां शुल्केन दायिन:
అర్జునుడు అన్నాడు—అగ్నిహోత్రం చేయక, అతిథి సత్కారం చేయక భోజనం చేసేవారికి; పశువుల నీటి త్రాగుటకు అడ్డుపడేవారికి; రజస్వల స్త్రీతో సంగమించేవారికి; ధర తీసుకొని కన్యాదానం చేసేవారికి ఏ గతి ఉందో—నేను రేపటిలోగా జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే అదే గతి నాకు కలుగుగాక।
Verse 43
या च वै बहुयाजिनां ब्राह्मणानां श्ववृत्तिनाम् । आस्यमैथुनिकानां च ये दिवा मैथुने रता:
అర్జునుడు అన్నాడు—అనేకులకు యాజకులై ఉండి కూడా కుక్కలవలె నీచవృత్తితో జీవించే బ్రాహ్మణులకు; ఆస్యమైథునం వంటి వికృత కర్మల్లో లీనులైనవారికి; పగలూ మైథునాసక్తులైనవారికి ఏ గతి ఉందో—నేను రేపటిలోగా జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే అదే గతి నాకు కలుగుగాక।
Verse 44
ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य यो वै लोभाद् ददाति न । तेषां गतिं गमिष्यामि श्वो न हन्यां जयद्रथम्
అర్జునుడు అన్నాడు—బ్రాహ్మణునికి దానం ఇస్తానని మాట ఇచ్చి, లోభంతో ఇవ్వనివాడికి ఏ గతి ఉందో—నేను రేపటిలోగా జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే అదే గతి నాకు కలుగుగాక।
Verse 45
धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिता: । ये चानुकीर्तितास्तेषां गतिं क्षिप्रमवाप्तुयाम्ू
ఇక్కడ నేను ప్రస్తావించని, ధర్మం నుండి తొలగిపోయిన ఇతరులూ—వారూ త్వరగా అదే నియత గమ్యాన్ని పొందుగాక; నేను ఇప్పటికే పేర్లు చెప్పినవారూ తమకు విధించిన గతిని శీఘ్రంగా చేరుగాక।
Verse 46
इमां चाप्यपरां भूय: प्रतिज्ञां मे निबोधत
ఇప్పుడు నా మరో ప్రతిజ్ఞను వినండి. ఆ పాపి జయద్రథుడు సంహరించబడకముందే సూర్యదేవుడు అస్తాచలాన్ని చేరి అస్తమిస్తే, నేను ఇక్కడే మండుతున్న అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను।
Verse 47
यद्यस्मिन्नहते पापे सूर्योडस्तमुपयास्यति । इहैव सम्प्रवेशहं ज्वलितं जातवेदसम्
ఆ పాపి సంహరించబడకముందే సూర్యుడు అస్తమిస్తే, నేను ఇక్కడే మండుతున్న జాతవేదసమైన అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను।
Verse 48
असुरसुरमनुष्या: पक्षिणो वोरगा वा पितृरजनिचरा वा ब्रह्म॒देवर्षयो वा । चरमचरमपीद यत्परं चापि तस्मात् तदपि ममरिपु त॑ रक्षितुं नैव शक्ता:
అసురులైనా దేవులైనా, మనుషులైనా పక్షులైనా, నాగులైనా పితృదేవతలైనా, నిశాచరులైనా బ్రహ్మర్షులైనా దేవర్షులైనా—ఈ చరాచర జగత్తు అంతా, దాని అవతల ఉన్నదంతా కూడి వచ్చినా, నా శత్రువు జయద్రథుని రక్షించలేరు।
Verse 49
यदि विशति रसातलं तदग्र्यं वियदपि देवपुरं दिते: पुरं वा तदपि शरशतैरहं प्रभाते भूशमभिमन्युरिपो: शिरोडभिहर्ता
అతడు రసాతలంలోని అతి లోతుల్లోకి దూరినా, లేదా ఆకాశంలోని అత్యున్నత స్థితికి—దేవపురానికి గానీ దితి నగరానికి గానీ చేరినా, అయినా ఉదయం కాగానే నేను వందల బాణాలతో అభిమన్యు శత్రువు తలను తెగదెంపుతాను।
Verse 50
यदि जयद्रथ पातालमें घुस जाय या उससे भी आगे बढ़ जाय अथवा आकाश, देवलोक या दैत्योंके नगरमें जाकर छिप जाय तो भी मैं कल अपने सैकड़ों बाणोंसे अभिमन्युके उस घोर शत्रुका सिर अवश्य काट लूँगा ।।
అర్జునుడు అన్నాడు—జయద్రథుడు పాతాళంలోకి దూరినా, దానికంటే ముందుకు వెళ్లినా, లేదా ఆకాశంలో, దేవలోకంలో, దైత్యుల నగరంలోకి వెళ్లి దాక్కున్నా, రేపు నేను నా వందల బాణాలతో అభిమన్యువుకు ఆ ఘోర శత్రువైన వాడి శిరస్సును తప్పక నరికివేస్తాను. ఇలా చెప్పి అర్జునుడు ఎడమ-కుడి చేతులతో గాండీవాన్ని మోగించాడు; ఆ ధనుర్నాదం ఇతర శబ్దాలన్నిటిని మించి సమస్త ఆకాశంలో మార్మోగింది।
Verse 51
अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाउ्चजन्यं जनार्दन: । प्रदथ्मौ तत्र संक्रुद्धों देवदत्तं च फाल्गुन:
అర్జునుడు ఈ విధంగా ప్రతిజ్ఞ చేసిన వెంటనే జనార్దనుడు శ్రీకృష్ణుడు కోపంతో అక్కడ పాంచజన్య శంఖాన్ని ఊదాడు; ఫాల్గునుడు అర్జునుడూ దేవదత్త శంఖాన్ని మోగించాడు।
Verse 52
स पाज्चजन्यो<च्युतवक्त्रवायुना भृशं सुपूर्णोदरनि:सृत ध्वनि: । जगत् सपातालवियद्दिगीश्ररं प्रकम्पयामास युगात्यये यथा
అచ్యుతుని ముఖవాయువుతో పాంచజన్య శంఖం లోపల నిండిపోయి, దానినుంచి అత్యంత భయంకరమైన ధ్వని వెలువడింది. ఆ నాదం పాతాళం, ఆకాశం, దిశలు, దిక్పాలులతో కూడిన సమస్త జగత్తును యుగాంత ప్రళయం వచ్చినట్లుగా కంపింపజేసింది।
Verse 53
ततो वादित्रघोषाश्न प्रादुरासन् सहस्रश: । सिंहनादश्न पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना
అనంతరం మహాత్ముడైన అర్జునుడు ప్రతిజ్ఞ చేసిన వెంటనే పాండవ శిబిరంలో వేలాది వాద్యాల ఘోషలు ఉప్పొంగాయి; పాండవ వీరుల సింహనాదాలు కూడా అన్ని దిక్కులా మార్మోగాయి।
Verse 73
(भीम उवाच प्रतिज्ञोद्भधवशब्देन कृष्णशड्खस्वनेन च । निहतो धार्तराष्ट्रोड्य सानुबन्ध: सुयोधन: ।।
భీముడు అన్నాడు—ఓ అర్జునా! నీ ప్రతిజ్ఞ నుండి పుట్టిన ఆ శబ్దంతోను, భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని శంఖనాదంతోను, ధృతరాష్ట్రపుత్రుడు సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) తన అనుబంధులతో కూడి ఈరోజే నిశ్చయంగా హతుడవుతాడని నాకు విశ్వాసం కలిగింది. నరశ్రేష్ఠా! నీ ఈ వాక్యం మహార్థవంతమై నాకు అత్యంత ప్రియమైనది; ఇది పుత్రశోకజనితమైన నీ కోపాన్ని తన ప్రభావంతో తొలగిస్తోంది।
Verse 383
ये चावर्जयतां लोका: स्वपतां च तथोषसि । जो बायें हाथसे भोजन करते हैं
అర్జునుడు అన్నాడు—ధర్మాచారాన్ని అతిక్రమించే వారికి—ఎడమ చేతితో భోజనం చేయడం, ఒడిలో పెట్టుకొని తినడం, పలాశపత్రాసనాన్ని మరియు తిందుక దంతకాష్ఠాన్ని విడువకపోవడం, ఉషఃకాలంలో నిద్రపోవడం వంటి దోషాలు చేసేవారికి—ఏ నరకలోకాలు కలుగుతాయో, నేను జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే అవే నరకలోకాలు నాకూ కలుగుగాక।
Verse 456
यदि व्युष्टामिमां रात्रि श्वो न हन्यां जयद्रथम् । ऊपर जिन पापियोंका नाम मैंने गिनाया है तथा जिन दूसरे पापियोंका नाम नहीं गिनाया है
అర్జునుడు అన్నాడు—ఈ రాత్రి గడిచిన తరువాత రేపు నేను జయద్రథుణ్ని సంహరించకపోతే, నేను పేరుపేరునా చెప్పిన పాపులు గానీ, చెప్పనివారు గానీ—వారందరికీ కలిగే భయంకర దుర్గతి నాకూ త్వరగా కలుగుగాక।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a duty-conflict between immediate pursuit of a distant objective (Saindhava) and the obligation to preserve operational capacity (fatigued, wounded horses). The resolution prioritizes sustaining the means of action as part of responsible vow-fulfillment.
Effective action requires alignment of intent with method: courage is insufficient without disciplined coordination, situational assessment, and care for supporting agents (charioteer skill, horses, protective cover) that make dharma-execution possible.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative praise of composure and technique—Kṛṣṇa’s approval of Arjuna’s improvised ‘śara-veśman’ functions as an internal validation of right means (upāya) within the epic’s ethical logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.