Adhyaya 8
मेरोर्दिग्वर्णनम् / Digvarṇana of Meru: Uttara-Kuru, Bhadrāśva, and Jambūdvīpa Motifs
Upa-parva: Jambū-khaṇḍa–Meru-digvarṇana (Northern Kuru and Eastern Meru Description Episode)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya to describe the northern and eastern flanks of Meru and the Mālyavat mountain. Saṃjaya outlines Uttara-Kuru as a sanctified region frequented by siddhas, characterized by ever-flowering, fragrant, and taste-rich trees, including wish-fulfilling and ‘kṣīriṇa’ trees that exude nectar-like milk and yield garments and ornaments through their fruits. The terrain is depicted as gem-like, smooth, and free of mud; inhabitants are described as born from higher realms, paired as harmonious couples, free from illness and sorrow, and long-lived. The narration then turns eastward toward Bhadrāśva, noting distinctive groves and the Kālāmra tree and describing luminous inhabitants and accomplished women. A major cosmographic centerpiece follows: the ancient Sudarśana Jambū tree, whose fruit-juice becomes a river encircling Meru and flowing toward Uttara-Kuru; drinking it prevents aging, and it is associated with Jāmbūnada gold. The chapter concludes with Mālyavat’s peak featuring the fire ‘Saṃvartaka’ and with ascetic, brahma-oriented beings who accompany the Sun (divākara) and later enter the lunar sphere after prolonged austerity.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के प्रश्नों के उत्तर में संजय युद्धभूमि से दृष्टि हटाकर पृथ्वी के रहस्यमय विभागों का वर्णन आरम्भ करते हैं—मानो कुरुक्षेत्र के रक्त-धूल के पीछे सृष्टि का विशाल मानचित्र खुल रहा हो। → संजय श्वेत और निषध पर्वतों के बीच स्थित रमणक-वर्ष तथा नील और निषध के बीच स्थित हिरण्मय-वर्ष का परिचय देते हैं—वहाँ के मनुष्यों की अनुपम देह-दीप्ति, निष्पक्षता/निर्वैरता, और प्रकृति की विलक्षण समृद्धि (हैरण्यवती नदी) से कथा का विस्तार बढ़ता जाता है। → शृंगवान् पर्वत के तीन अद्भुत शिखरों का वर्णन चरम पर पहुँचता है—एक मणिमय, एक सुवर्णमय, और एक सर्वरत्नमय (भवनों से शोभित); तत्पश्चात ऐरावत-वर्ष की ऐसी अवस्था बताई जाती है जहाँ सूर्य का ताप नहीं पड़ता और मनुष्य जरा से अछूते रहते हैं। → संजय इस भौगोलिक-वैभव को एक उच्चतर सत्य से बाँधते हैं—यहाँ कुछ भी शाश्वत नहीं; वही परम प्रभु (नर-नारायण/विष्णु) सर्वज्ञ होकर सृष्टि का पुनः सृजन करता है, और उन लोकों में आयु-प्रमाण असाधारण (साढ़े बारह हजार वर्ष) है। → धृतराष्ट्र के मन में यह प्रश्न अनकहा रह जाता है कि जब लोक-व्यवस्था ही अनित्य है, तो कुरुक्षेत्र में पुत्र-मोह के लिए किया जा रहा यह आग्रह किस धर्म पर टिकेगा।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बछ। अ<-छऋाल - पहुचीसे लेकर कनिष्ठिका अंगुलिके मूलभागतक एक मुट्ठीकी लंबाईको “अरत्नि' कहते हैं। अष्टमो<् ध्याय: रमणक
ధృతరాష్ట్రుడు పలికెను—సంజయా! అన్ని వర్షముల పేర్లను, పర్వతముల పేర్లను నాకు యథాతథ్యంగా, క్రమంగా చెప్పుము; అలాగే ఆ పర్వతములపై నివసించువారిని గూర్చి కూడా యథావిధిగా వివరించుము.
Verse 2
संजय उवाच दक्षिणेन तु श्वेतस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्ष रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवा:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! శ్వేత పర్వతానికి దక్షిణంగా, నిషధానికి ఉత్తరంగా ‘రమణక’ అనే వర్షం ఉంది. అక్కడ జన్మించువారు ఉత్తమ కులసంబంధులు, చూడటానికి మనోహరులు; ఆ దేశవాసులందరూ శత్రువులేని స్థితిలో జీవిస్తారు.
Verse 3
शुक्लाभिजनसम्पन्ना: सर्वे सुप्रियदर्शना: । निःसपत्नाक्ष ते सर्वे जायन्ते तत्र मानवा:
సంజయుడు పలికెను—రాజా! శ్వేతక పర్వతానికి దక్షిణంగా, నిషధానికి ఉత్తరంగా ‘రమణక’ అనే వర్షము ఉంది. అక్కడ జన్మించే మనుష్యులు అందరూ ఉత్తమ వంశసంపన్నులు, దర్శనమునకు అత్యంత ప్రియులు; అక్కడి జనులు అందరూ వైరం‑ప్రతిద్వంద్వం లేనివారుగా జన్మిస్తారు.
Verse 4
दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञठ्च च । जीवन्ति ते महाराज नित्यं मुदितमानसा:,महाराज! रमणकवर्षके मनुष्य सदा प्रसन्नचित्त होकर साढ़े ग्यारह हजार वर्षोंतक जीवित रहते हैं
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అక్కడి ప్రజలు పది వేల సంవత్సరాలు, దానికి పది వందలు, మరి ఐదు—అంటే సదా హర్షభరిత మనస్సుతో పదకొండున్నర వేల సంవత్సరాలు జీవిస్తారు.
Verse 5
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्ष हिरण्मयं नाम यत्र हैरण्वती नदी,नीलके दक्षिण और निषधके उत्तर हिरण्मयवर्ष है, जहाँ हैरण्यवती नदी बहती है
సంజయుడు పలికెను—నీల పర్వతానికి దక్షిణంగా, నిషధానికి ఉత్తరంగా ‘హిరణ్మయ’ అనే వర్షము ఉంది; అక్కడ హైరణ్వతీ నది ప్రవహిస్తుంది.
Verse 6
यत्र चायं महाराज पक्षिराट् पतगोत्तम: । यक्षानुगा महाराज धनिन: प्रियदर्शना:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అక్కడ ఈ పక్షిరాజు, పతగులలో శ్రేష్ఠుడు, ఉన్నాడు. అలాగే అక్కడే యక్షుల అనుచరులు—ధనసంపన్నులు, ప్రియదర్శనులు—నివసిస్తారు.
Verse 7
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें माल्यवान्का वर्णनविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అక్కడి ప్రజలు మహాబలవంతులు, హర్షభరిత మనస్సు కలవారు. అక్కడే పక్షులలో శ్రేష్ఠుడైన పక్షిరాజు గరుడుడు నివసిస్తాడు. అక్కడి నివాసులు యక్షారాధకులు, ధనవంతులు, ప్రియదర్శనులు, మహాబలులు, అంతఃకరణమున సంతుష్టులు.
Verse 8
शृज्भजाणि च विचित्राणि त्रीण्येव मनुजाधिप
సంజయుడు పలికెను—ఓ మనుజాధిపా, ఓ నరేశ్వరా! శృంగవాన్ అనే పర్వతానికి మూడు మాత్రమే విచిత్ర శిఖరాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి మణిమయం, రెండవది అద్భుతమైన స్వర్ణమయం, మూడవది అనేక భవనాలతో అలంకృతమై సర్వరత్నమయంగా ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 9
एकं मणिमयं तत्र तथैकं रौक्ममद्धभुतम् । सर्वरत्नमयं चैक॑ भवनैरुपशोभितम्
అక్కడ ఒక శిఖరం మణిమయం, మరొకటి అద్భుత స్వర్ణమయం; మూడవది అనేక భవనాలతో శోభించి సర్వరత్నమయంగా వెలుగుతుంది.
Verse 10
तत्र स्वयंप्रभा देवी नित्यं वसति शाण्डिली । उत्तरेण तु शृड्गस्य समुद्रान्ते जनाधिप
అక్కడ ‘స్వయంప్రభా’ అనే పేరుగల శాండిలీ దేవి నిత్యం నివసిస్తుంది. ఓ జనాధిపా! ఆ శిఖరానికి ఉత్తరంగా, సముద్ర తీరాంతంలో, ఒక ప్రాంతం ఉంది.
Verse 11
वर्षमैरावतं नाम तस्माच्छूज़मत: परम् | न तत्र सूर्यस्तपति न जीर्यन्ते च मानवा:
దాని ఉత్తరాన ‘ఐరావత’ అనే వర్షం ఉంది; అది ఇతర ప్రాంతాలకన్నా శ్రేష్ఠం. అక్కడ సూర్యుడు దహించడు, అక్కడి మనుష్యులు వృద్ధాప్యానికి లోనుకారు.
Verse 12
चन्द्रमाश्न॒ सनक्षत्रो ज्योतिर्भूत इवावृत: । पद्मप्रभा: पद्मवर्णा: पद्मपत्रनिभेक्षणा:
నక్షత్రాలతో కూడిన చంద్రుడు అక్కడ జ్యోతిర్మయుడై సర్వత్ర వ్యాపించినట్లుగా ఉంటాడు. అక్కడి జనులు పద్మప్రభ, పద్మవర్ణులు; వారి నేత్రాలు పద్మపత్రసమానంగా శోభిస్తాయి.
Verse 13
पद्मपत्रसुगन्धाश्न जायन्ते तत्र मानवाः | अनिष्यन्दा इष्टगन्धा निराहारा जितेन्द्रिया:
ఆ లోకంలో మనుష్యులు వికసించిన పద్మపత్రాల వంటి సుగంధంతో జన్మిస్తారు. వారికి చెమట రాదు; వారి వాసన సహజంగా మనోహరంగా ఉంటుంది. ఆకలి-దాహ బంధనాల నుండి విముక్తులై, ఇంద్రియజయంతో జీవిస్తారు.
Verse 14
देवलोकच्युता: सर्वे तथा विरजसो नृप । त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां ते जनाधिप
రాజా! వారు అందరూ దేవలోకమునుండి చ్యుతులై, అలాగే రజస్సు-మలినతల నుండి విముక్తులై ఉన్నారు. జనాధిపా! వారి ఆయుష్షు పదమూడు వేల సంవత్సరాలు.
Verse 15
आयु:प्रमाणं जीवन्ति नरा भरतसत्तम । वे सब-के-सब देवलोकसे च्युत (होकर वहाँ शेष पुण्यका उपभोग करते) हैं! उनमें रजोगुणका सर्वथा अभाव होता है। भरतभूषण जनेश्वर! वे तेरह हजार वर्षोकी आयुतक जीवित रहते हैं || १४ $ ।।
భరతశ్రేష్ఠా! ఆ నరులు తమకు నియమితమైన ఆయుష్ప్రమాణం వరకే జీవిస్తారు. వారు అందరూ దేవలోకమునుండి చ్యుతులై అక్కడ మిగిలిన పుణ్యఫలాన్ని అనుభవిస్తారు; వారిలో రజోగుణానికి లేశమాత్రమూ లేదు. జనాధిపా! వారి ఆయుష్షు పదమూడు వేల సంవత్సరాలు. ప్రభూ! క్షీరసాగరానికి ఉత్తర తీరంలో హరి వైకుంఠంలో నివసిస్తూ, అక్కడ స్వర్ణమయ రథంపై విరాజిల్లుతాడు.
Verse 16
अष्टचक्रं हि तद् यान॑ भूतयुक्तं मनोजवम् | अग्निवर्ण महातेजो जाम्बूनदविभूषितम्
ఆ యానం నిజంగా అష్టచక్రములతో కూడినది; అద్భుత భూతగణములతో యుక్తమై, మనస్సు వంటి వేగంతో సాగుతుంది. అది అగ్నివర్ణమై, మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించి, జాంబూనద స్వర్ణంతో అలంకృతమై ఉంది.
Verse 17
स प्रभु: सर्वभूतानां विभुश्न भरतर्षभ । संक्षेपो विस्तरश्षैव कर्ता कारयिता तथा
భరతశ్రేష్ఠా! ఆ ప్రభువు సమస్త భూతములకు అధిపతి, సర్వవ్యాపి. సృష్టికి సంకోచమును విస్తారమును కలిగించేవాడు ఆయనే; కర్త కూడా ఆయనే, చేయించేవాడు కూడా ఆయనే.
Verse 18
पृथिव्यापस्तथा55काशं वायुस्तेजश्न पार्थिव । स यज्ञ: सर्वभूतानामास्यं तस्य हुताशन:,राजन! पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश सब कुछ वे ही हैं। वे ही समस्त प्राणियोंके लिये यज्ञस्वरूप हैं। अग्नि उनका मुख है
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఆయనే భూమి, జలము, ఆకాశము, వాయువు, తేజస్సు. ఆయనే సమస్త ప్రాణులకు యజ్ఞస్వరూపుడు; అగ్నియే ఆయన ముఖము—దాని ద్వారా హవిస్సు స్వీకరింపబడును.
Verse 19
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: संजयेन धृतराष्ट्रो महामना: । ध्यानमन्वगमद् राजन पुत्रान् प्रति जनाधिप
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మహారాజ జనమేజయ! సంజయుడు అలా చెప్పిన తరువాత మహామనస్కుడైన ధృతరాష్ట్రుడు తన కుమారుల విషయమై ఆందోళనతో అంతర్ముఖ ధ్యానంలో పడెను.
Verse 20
स विचिन्त्य महातेजा: पुनरेवाब्रवीद् वच: । असंशयं सूतपुत्र काल: संक्षिपते जगत्
కొంతసేపు ఆలోచించి మహాతేజస్సుగల ధృతరాష్ట్రుడు మళ్లీ పలికెను—“సూతపుత్ర సంజయా! ఇందులో సందేహం లేదు; కాలమే సమస్త జగత్తును సంక్షేపించి అంతానికి నడిపించును.”
Verse 21
सृजते च पुन: सर्व विद्यते नेह शाश्वतम् । नरो नारायणश्चैव सर्वज्ञ: सर्वभूतहृत्
ఆయనే మళ్లీ సమస్త సృష్టిని సృజించును; ఈ లోకంలో శాశ్వతమైనది ఏదీ లేదు. భగవంతుడు నర-నారాయణుడు సర్వజ్ఞుడు, సమస్త ప్రాణులకు సుహృదుడు.
Verse 22
देवा वैकुण्ठमित्याहुर्नरा विष्णुमिति प्रभुम्
దేవతలు ఆ ప్రభువును ‘వైకుంఠుడు’ అని పిలుస్తారు; మనుష్యులు ఆయనను పరాక్రమశాలి ‘విష్ణువు’ అని అంటారు.
Verse 76
आयु:प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च । जनेश्वर! वहाँके लोग साढ़े बारह हजार वर्षोंकी आयुतक जीवित रहते हैं
సంజయుడు పలికెను—ఓ జనేంద్రా! వారి ఆయుష్షు నియతమైనది; వారు పదిహేను శతాబ్దాలు జీవిస్తారు. అక్కడి జనులు సాడె పన్నెండు వేల సంవత్సరాల వయస్సు వరకు జీవిస్తారు.
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes human conflict with idealized, merit-based realms, creating an interpretive tension between immediate political suffering and a cosmological schema that frames existence through order, merit, and exemplary models of life.
The imagery conveys that well-being, longevity, and social harmony are narrated as outcomes of ordered living and merit, and that knowledge of the world (space, direction, sacred ecology) functions as a stabilizing lens for judgment and conduct.
No explicit phalaśruti formula is stated here; the benefits are embedded descriptively (e.g., freedom from aging through Jambū-rasa, long life, and auspicious birth), serving as implicit valuation rather than a closing injunction.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.