Adhyaya 72
भीष्मपर्व — अध्याय ७२: सैन्यगुणवर्णनम्, व्यूहरक्षा, दैव-पुरुषकारचिन्ता
Upa-parva: Sainyavinyāsa (Vyūha–Bala–Saṃkhyā) Context Unit
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya, assessing the Kaurava force as properly arrayed according to śāstra and seemingly “unfailing.” He enumerates criteria of an ideal fighting body—balanced age and physique, health, disciplined conduct, and comprehensive proficiency across weapons and combat modes (sword, mace, missiles, wrestling), as well as skilled maneuvering in mounts and vehicles (elephants, horses, chariots). The account stresses practical training, verified competence, and structured compensation rather than recruitment through social favoritism or kin-pressure. Dhṛtarāṣṭra then depicts the army as oceanic in scale, crowded with banners and ornaments, protected by renowned commanders (Bhīṣma, Droṇa, Kṛtavarman, and others), and unprecedented in human memory. A sharp interpretive turn follows: despite such preparation, the Kauravas fail to overpower the Pāṇḍavas, prompting Dhṛtarāṣṭra to infer either divine alignment with the Pāṇḍavas or the operation of ancient destiny. He recalls Vidura’s beneficial advice, notes Duryodhana’s disregard, and concludes with a deterministic formulation—events unfold as created by the Ordainer, not otherwise.
Chapter Arc: पाँचवें दिन का प्रभात—कौरवों की सेना मकरव्यूह में सिमटकर भीष्म के संरक्षण में खड़ी होती है, और पाण्डव श्येनव्यूह रचकर उसी क्षण उत्तर देते हैं। → दोनों पक्ष ‘परस्परजिगीषवः’—जीत की तीव्र इच्छा और क्रोध से भरे—अपने-अपने विभागों में रथी, पत्ति, गज, अश्व को क्रमबद्ध कर एक-दूसरे का अनुसरण करते हुए टकराते हैं; व्यूह-रक्षा ही युद्ध का मुख्य लक्ष्य बन जाती है। → भीमसेन सात्यकि की रक्षा करते हुए द्रोण पर प्रहार करता है—व्यूह के भीतर ‘रक्षक’ और ‘भेदक’ की भूमिकाएँ एक साथ उभरती हैं, और युद्ध देव-दानव संग्राम-सा घोर हो उठता है। → दुर्योधन यश-लालसा में अपनी विशाल सेना सहित भीष्म के निकट पहुँचकर उनकी रक्षा में लग जाता है; दोनों सेनाएँ अपने-अपने व्यूहों को थामे रखती हैं और दिन का संग्राम पूर्ण वेग से चल पड़ता है। → मकरव्यूह की अभेद्यता बनाम श्येनव्यूह की चपलता—अगला क्षण किसका व्यूह टूटेगा और किसका रक्षक डगमगाएगा?
Shlokas
Verse 1
शच्प््ज्िल्ञस> ह्य #जज्स्ज्न्प्त्ल एकोनसप्ततितमो<ध्याय: कौरवोंद्वारा मकरव्यूह तथा पाण्डवोंद्वारा श्येनव्यूहका निर्माण एवं पाँचवें दिनके युद्धका आरम्भ संजय उवाच व्युषितायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे । उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतु:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా, రాత్రి గడిచిపోయి సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు, రెండు వైపుల సేనలు యుద్ధార్థమే ముందుకు వచ్చి ఎదురెదురుగా నిలిచెను.
Verse 2
अभ्यधावन्त संक्रुद्धा: परस्परजिगीषव: । ते सर्वे सहिता युद्धे समालोक्य परस्परम्
సంజయుడు పలికెను—తీవ్ర కోపంతో మండిపడి, పరస్పరం జయించాలనే ఆకాంక్షతో వారు అందరూ దూసుకెళ్లారు. యుద్ధానికి సమవేతులై ముఖాముఖి ఒకరినొకరు చూచి, పరస్పర ప్రహారానికి దృఢనిశ్చయులయ్యారు.
Verse 3
पाण्डवा धारराष्ट्राश्न॒ राजन दुर्मन्त्रिते तव । व्यूही च व्यूह[ु संरब्धा: सम्प्रहृष्टा: प्रहारिण:
సంజయుడు పలికెను—రాజా, నీ దుర్మంత్రణ ఫలితంగా పాండవులూ ధృతరాష్ట్రపుత్రులూ వ్యూహ-ప్రతివ్యూహాలను కట్టి, కోపంతో ఉగ్రులై, హర్షోల్లాసంతో ఉత్సాహితులై, ప్రహారానికి ఆతురులయ్యారు; కోపమూ జయాకాంక్షయూ వారిని పరస్పరం ప్రత్యర్థి సేనపై దూసుకుపోయేలా చేశాయి.
Verse 4
अरक्षन्मकरव्यूहं भीष्मो राजन् समन्ततः । तथैव पाण्डवा राजन्नरक्षन् व्यूहमात्मन:,राजन! भीष्म सेनाका मकरव्यूह बनाकर सब ओरसे उसकी रक्षा करने लगे। इसी प्रकार पाण्डवोंने भी अपने व्यूहकी रक्षा की
సంజయుడు పలికెను—రాజా, భీష్ముడు మకరవ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేసి అన్ని వైపులా దానిని కాపాడెను. అలాగే, రాజా, పాండవులూ తమ వ్యూహాన్ని అన్ని వైపులా రక్షించుకున్నారు.
Verse 5
(अजातशत्रुः शत्रूणां मनांसि समकम्पयत् । श्येनवद् व्यूहय तं व्यूहं धौम्यस्य वचनात् स्वयम् ।।
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం, మహారాజా, రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన నీ తండ్రి దేవవ్రతుడు, శాంతనునందనుడు భీష్ముడు, మహత్తర రథసమూహంతో ఆవరించబడి యుద్ధానికి బయలుదేరెను.
Verse 6
इतरेतरमन्वीयुर्यथाभागमवस्थिता: । रथिनः पत्तयश्चैव दन्तिन: सादिनस्तथा,फिर यथाभाग खड़े हुए रथी, पैदल, हाथीसवार और घुड़सवार सब एक-दूसरेका अनुसरण करते हुए चल दिये
రథయోధులు, పాదసైన్యం, గజారోహులు, అశ్వారోహులు—తమ తమ విభాగాలలో స్థితులై—ఒకరి వెంట ఒకరు క్రమంగా ముందుకు సాగిరి.
Verse 7
तान् दृष्टवाभ्युद्यतान् संख्ये पाण्डवा हि यशस्विन: । श्येनेन व्यूहराजेन तेनाजस्येन संयुगे
యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచిన శత్రువులను చూచి యశస్వులైన పాండవులు సమరమధ్యంలో అజేయమైన ‘శ్యేన’ వ్యూహరాజ రూపంలో క్రమబద్ధంగా ఏర్పడి ప్రకాశించారు।
Verse 8
अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबल: । नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्व॒ पार्षत:
ఆ వ్యూహపు ముఖభాగంలో మహాబలుడు భీమసేనుడు ప్రకాశించాడు. దాని ‘కళ్ల’ స్థానంలో దుర్ధర్షుడు శిఖండీ మరియు పార్షతుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు నిలిచారు.
Verse 9
शीर्षे तस्याभवद् वीर: सात्यकि: सत्यविक्रम: । विधुन्वन् गाण्डिवं पार्थों ग्रीवायामभवत् तदा
ఆ వ్యూహపు శిరోభాగంలో సత్యపరాక్రముడైన వీరుడు సాత్యకి నిలిచాడు. గ్రీవాభాగంలో గాండీవాన్ని ఝళిపిస్తూ పార్థుడు (అర్జునుడు) నిలిచాడు.
Verse 10
अक्षौहिण्या सम॑ तत्र वामपक्षो5भवत् तदा | महात्मा द्रुपद: श्रीमान् सह पुत्रेण संयुगे,पुत्रसहित श्रीमान् महात्मा ट्रपद एक अक्षौहिणी सेनाके साथ युद्धमें बायें पंखके स्थानमें खड़े थे
ఆ సమయంలో అక్కడ వామపక్షం ఒక సంపూర్ణ అక్షౌహిణీ సేనతో ఏర్పడింది. శ్రీమంతుడైన మహాత్ముడు ద్రుపదుడు తన కుమారునితో కలిసి ఆ సమరంలో ఆ పక్షంలో నిలిచాడు.
Verse 11
दक्षिणश्वाभवत् पक्ष: कैकेयो5क्षौहिणीपति: । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्व सौभद्रश्नापि वीर्यवान्
దక్షిణ పక్షంలో ఒక అక్షౌహిణీకి అధిపతైన కైకేయుడు నిలిచాడు. వెనుక భాగంలో ద్రౌపదేయులైన ఐదుగురు మరియు వీర్యవంతుడైన సౌభద్రుడు (అభిమన్యుడు) కూడా నిలిచారు.
Verse 12
पृष्ठे समभवच्छीमान् स्वयं राजा युधिष्ठिर: । भ्रातृभ्यां सहितो वीरो यमाभ्यां चारुविक्रम:
వ్యుహపు వెనుక భాగంలో స్వయంగా శ్రీమాన్ రాజు యుధిష్ఠిరుడు స్థానం తీసుకున్నాడు; యమజ సోదరులు నకులుడు, సహదేవుడు తోడుగా, సుందర పరాక్రమముగల వీరుడై నిలిచాడు.
Verse 13
प्रविश्य तु रणे भीमो मकरं मुखतस्तदा । भीष्ममासाद्य संग्रामे छादयामास सायकै:,तदनन्तर भीमसेनने रणक्षेत्रमें प्रवेश करके मकर-व्यूहके मुखभागमें खड़े हुए भीष्मको अपने सायकोंसे आच्छादित कर दिया
ఆపై భీముడు రణంలోకి దూసుకెళ్లి మకర-వ్యుహపు ముఖభాగంలో నిలిచిన భీష్ముని చేరి, సంగ్రామంలో బాణవర్షంతో ఆయనను కప్పివేశాడు.
Verse 14
ततो भीष्मो महास्त्राणि पातयामास भारत । मोहयन् पाण्दुपुत्राणां व्यूढं सैन्यं महाहवे,भारत! तब उस महासमरमें पाण्डवोंकी उस व्यूहबद्ध सेनाको मोहित करते हुए भीष्म उसपर बड़े-बड़े अस्त्रोंका प्रयोग करने लगे
ఓ భారతవంశజా! ఆ మహాసమరంలో భీష్ముడు పాండుపుత్రుల వ్యూహబద్ధ సైన్యాన్ని మోహింపజేస్తూ మహాస్త్రాలను వర్షింపజేయసాగాడు.
Verse 15
सम्मुहृति तदा सैन्ये त्वरमाणो धनंजय: । भीष्मं शरसहस्त्रेण विव्याध रणमूर्थनि
అప్పుడు తన సైన్యం మోహితమవుతున్నదని చూసి ధనంజయుడు (అర్జునుడు) తక్షణ తపనతో రణముఖంలో భీష్ముని సహస్ర బాణాలతో ఛేదించాడు.
Verse 16
प्रतिसंवार्य चास्त्राणि भीष्ममुक्तानि संयुगे | स्वेनानीकेन हृष्टेन युद्धाय समुपस्थित:
సంగ్రామంలో భీష్ముడు విడిచిన సమస్తాస్త్రాలను నిరోధించి, హర్షంతో ఉత్సాహభరితమైన తన సైన్యంతో కలిసి అతడు యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు.
Verse 17
ततो दुर्योधनो राजा भारद्वाजमभाषत । पूर्व दृष्टवा वर्धं घोरं बलस्य बलिनां वर:
అప్పుడు బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన రాజు దుర్యోధనుడు, తన సేనకు జరిగిన ఘోర సంహారాన్ని ముందే చూచి, భారద్వాజనందనుడైన ద్రోణాచార్యునితో పలికెను।
Verse 18
भ्रातृणां च वध युद्धे स्मरमाणो महारथ: । आचार्य सततं हि त्वं हितकामो ममानघ
యుద్ధంలో సోదరుల వధను స్మరిస్తూ ఆ మహారథి పలికెను—“నిష్పాప ఆచార్యా! మీరు ఎల్లప్పుడూ నా హితాన్ని కోరువారు.”
Verse 19
वयं हि त्वां समाश्रित्य भीष्म॑ं चैव पितामहम् । देवानपि रणे जेतु प्रार्थयामो न संशय:
మేము మీ ఆశ్రయంతోను, పితామహుడైన భీష్ముని ఆశ్రయంతోను, యుద్ధంలో దేవతలనైనా జయించాలని కోరుతున్నాము—ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 20
किमु पाण्डुसुतान् युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् । स तथा कुरु भद्रें ते यथा वध्यन्ति पाण्डवा:
అయితే యుద్ధంలో శక్తి, పరాక్రమాలలో హీనులైన పాండుపుత్రులను జయించడం ఎంతమాత్రం కష్టం? కావున మీకు మంగళం కలుగుగాక—పాండవులు వధింపబడునట్లు చేయండి।
Verse 21
एवमुक्तस्ततो द्रोणस्तव पुत्रेण मारिष । (उवाच तत्र राजानं संक्रुद्ध इव नि:श्वसन् । आर्य! आपके पुत्र दुर्योधनके ऐसा कहनेपर द्रोणाचार्य कुछ कुपित-से हो उठे और लंबी साँस खींचते हुए राजा दुर्योधनसे बोले। द्रोण उवाच बालिशस्त्वं न जानीषे पाण्डवानां पराक्रमम् | न शक््या हि यथा जेतुं पाण्डवा हि महाबला: ।।
సంజయుడు పలికెను—ఓ రాజా! నీ కుమారుడు ఇలా చెప్పగా ద్రోణాచార్యుడు కోపించినవాడివలె దీర్ఘ నిశ్వాసం విడిచి దుర్యోధనునితో పలికెను— ద్రోణుడు అన్నాడు—“నీవు బాలిషుడవు; పాండవుల పరాక్రమాన్ని నీవు ఎరుగవు. మహాబలులైన పాండవులను యుద్ధంలో నిజంగా జయించడం సాధ్యం కాదు. అయినా నా బలం, నా వీర్యం మేరకు నీ కార్యాన్ని నేను నిర్వహిస్తాను.” సంజయుడు పలికెను—ఇలా చెప్పి, ఓ రాజా, ద్రోణాచార్యుడు సేన వైపు దూసుకెళ్లి, సాత్యకి చూస్తుండగానే పాండవసేన వ్యూహాన్ని చీల్చసాగెను।
Verse 22
सात्यकिस्तु ततो द्रोणं वारयामास भारत | तयो: प्रववृते युद्ध घोररूपं भयावहम्,भारत! उस समय सात्यकिने आगे बढ़कर द्रोणाचार्यको रोका। फिर तो उन दोनोंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हो गया
అప్పుడు సాత్యకి ముందుకు వచ్చి ద్రోణాచార్యుని అడ్డగించాడు, ఓ భారతా! ఆ ఇద్దరి మధ్య ఘోరరూపమైన, భయంకరమైన యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
Verse 23
शैनेयं तु रणे क्रुद्धों भारद्वाज: प्रतापवान् | अविध्यन्निशितैर्बाणिर्जत्रुदेशे हसन्निव,प्रतापी द्रोणाचार्यने युद्धमें कुपित होकर सात्यकिके गलेकी हँसलीमें हँसते हुए-से पैने बाणोंद्वारा प्रहार किया
రణంలో క్రోధంతో మండిన ప్రతాపవంతుడైన భారద్వాజుడు (ద్రోణుడు) శైనేయుడైన (సాత్యకి) జత్రు-దేశంలో, నవ్వుతున్నట్లుగా, పదునైన బాణాలతో గాయపరిచాడు.
Verse 24
भीमसेनस्तत: क्रुद्धों भारद्वाजमविध्यत । संरक्षन् सात्यकिं राजन् द्रोणाच्छस्त्रभृतां वरात्
అప్పుడు భీమసేనుడు క్రోధంతో భారద్వాజుడైన (ద్రోణుడిని) బాణాలతో గాయపరిచాడు. ఓ రాజా! శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుని నుండి సాత్యకిని కాపాడుతూ, ఆ ఆచార్యుని బాణాలతో ఛేదించాడు.
Verse 25
ततो द्रोणश्र भीष्मश्ष तथा शल्यश्ल मारिष | भीमसेन रणे क्रुद्धाश्छादयांचक्रिरे शरै:,आर्य! तदनन्तर द्रोणाचार्य, भीष्म तथा शल्य तीनोंने कुपित होकर भीमसेनको युद्धस्थलमें अपने बाणोंसे ढक दिया
తదనంతరం, ఓ ఆర్యా! ద్రోణుడు, భీష్ముడు, శల్యుడు—ఈ ముగ్గురూ—రణంలో క్రోధంతో భీమసేనుడిని బాణవర్షంతో కప్పివేశారు.
Verse 26
तत्राभिमन्यु: संक्रुद्धो द्रौपदेयाश्न मारिष । विव्यधुर्निशितैर्बाणै: सर्वास्तानुद्यतायुधान्
మహారాజా! అక్కడ క్రోధంతో ఉప్పొంగిన అభిమన్యుడు మరియు ద్రౌపది కుమారులు ఆయుధాలు ఎత్తి నిలిచిన వారందరినీ పదునైన బాణాలతో ఛేదించారు.
Verse 27
द्रोणभीष्मौ तु संक़्रुद्धावापतन्ती महाबलौ | प्रत्युद्ययौ शिखण्डी तु महेष्वासो महाहवे
అప్పుడు క్రోధంతో మహాబలులు ద్రోణుడు, భీష్ముడు యుద్ధభూమిలో దూసుకొచ్చారు. ఆ మహాసమరంలో మహాధనుర్ధరుడైన శిఖండీ కూడా ప్రతిఆక్రమణానికి ముందుకు సాగాడు.
Verse 28
उस समय कुपित होकर आक्रमण करते हुए महा-बली द्रोणाचार्य और भीष्मका उस महासमरमें सामना करनेके लिये महाधनुर्धर शिखण्डी आगे बढ़ा ।।
అప్పుడు ఆ మహాసమరంలో కోపంతో మహాధనుర్ధరుడైన శిఖండీ ద్రోణాచార్యుడు, భీష్ముడిని ఎదుర్కొనడానికి ముందుకు సాగాడు. మేఘగర్జన వంటి ధ్వని చేసే తన ధనుస్సును బలంగా లాగి, ఆ వీరుడు అంత వేగంగా బాణవర్షం కురిపించాడు—సూర్యుడే కప్పబడినట్లు అనిపించింది.
Verse 29
शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामह: । अवर्जयत संग्राम॑ स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन्,भरतकुलके पितामह भीष्मने शिखण्डीके सामने पहुँचकर उसके स्त्रीत्वका बारंबार स्मरण करते हुए युद्ध बंद कर दिया
శిఖండిని ఎదుర్కొన్నప్పుడు భరతవంశ పితామహుడైన భీష్ముడు, అతని స్త్రీత్వాన్ని పదేపదే స్మరించి, యుద్ధం చేయకుండా నిలిచిపోయాడు.
Verse 30
ततो द्रोणो महाराज अभ्यद्रवत तं रणे । रक्षमाणस्तदा भीष्मं तव पुत्रेण चोदित:,महाराज! यह देखकर द्रोणाचार्य युद्धमें आपके पुत्रके कहनेसे भीष्मकी रक्षाके लिये शिखण्डीकी ओर दौड़े
మహారాజా, అప్పుడు మీ కుమారుని ప్రేరణతో భీష్ముని రక్షించేందుకు ద్రోణుడు యుద్ధంలో అతని వైపు దూసుకెళ్లాడు.
Verse 31
शिखण्डी तु समासाद्य द्रोणं शस्त्रभूृतां वरम् । अवर्जयत संत्रस्तो युगान्ताग्निमिवोल्बणम्
శస్త్రధారుల్లో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుణ్ని ఎదుర్కొన్న వెంటనే, యుగాంతాగ్నిలా ఉగ్రంగా కనిపించిన అతనిని చూసి శిఖండీ భయపడి యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగాడు.
Verse 32
ततो बलेन महता पुत्रस्तव विशाम्पते । जुगोप भीष्ममासाद्य प्रार्थयानो महद् यश:
అనంతరం, ఓ ప్రజానాథా! నీ కుమారుడు మహాబలంతో సమర్థుడై భీష్ముని సమీపించి, మహాయశస్సు కోరుతూ ఆయన శరణు పొందాడు।
Verse 33
प्रजानाथ! तदनन्तर आपका पुत्र दुर्योधन महान् यश पानेकी इच्छा रखता हुआ अपनी विशाल सेनाके साथ भीष्मके पास पहुँचकर उनकी रक्षा करने लगा ।।
ఓ ప్రజానాథా! అనంతరం నీ కుమారుడు దుర్యోధనుడు మహాయశస్సు కోరుతూ తన విశాల సేనతో భీష్ముని వద్దకు చేరి ఆయన రక్షణలో నిమగ్నమయ్యాడు। అలాగే, ఓ రాజా, పాండవులు కూడా జయాన్ని దృఢంగా సంకల్పించి ధనంజయుడు (అర్జునుడు)ను ముందుంచి భీష్ముని మీదకే దూసుకెళ్లారు।
Verse 34
तद् युद्धमभवद् घोर देवानां दानवैरिव । जयमाकाडुक्षतां संख्ये यशश्व सुमहाद्भुतम्
అప్పుడు పాండవులు–కౌరవుల మధ్య దేవతలు–దానవుల యుద్ధంలా ఘోర సంగ్రామం చెలరేగింది। ఆ సమరంలో విజయం మరియు అత్యద్భుతమైన మహాయశస్సు కోరిన పాండవులు దృఢంగా పోరులోకి దూకారు।
Verse 69
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि पञ्चम दिवसयुद्धारम्भे एकोनसप्ततितमो<5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం భీష్మపర్వంలో, భీష్మవధపర్వంలో, ఐదవ దిన యుద్ధారంభ విషయమైన అరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం.
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and ethical: how to explain failure despite extensive merit-based preparation—whether as the consequence of flawed judgment (rejecting counsel and justice) or as the operation of daiva beyond human control.
Competence, resources, and procedure do not guarantee outcomes if governance is ethically compromised; the chapter juxtaposes disciplined human effort with the epic’s doctrine that results may still be constrained by larger causal orders.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary functions implicitly through Dhṛtarāṣṭra’s concluding determinism, positioning the episode as a lesson on counsel, causality, and the limits of strategic control.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.