Adhyaya 60
भीमसेनस्य प्रतिघातः—भगदत्तगजप्रहारः—घटोत्कचमायायुद्धम् (Bhīma’s Counteroffensive, Bhagadatta’s Elephant Assault, and Ghaṭotkaca’s Māyā Engagement)
Upa-parva: Bhīṣma-parva (Kurukṣetra Engagement Reports: Bhīma–Duryodhana–Bhagadatta–Ghaṭotkaca Episode Cluster)
Sañjaya reports a rapidly shifting engagement: Bhūriśravā strikes Sātyaki; both sides form encircling protective formations. Bhīma, angered, advances with mace-readiness, drawing concentrated Kaurava fire; Nandaka and Duryodhana wound him, and Duryodhana severs Bhīma’s bow. Bhīma retaliates, regains momentum, and eliminates multiple Kaurava princes in quick succession, causing the remainder to scatter. Bhīṣma directs allied mahārathas to suppress Bhīma; Bhagadatta charges on a powerful elephant, creating battlefield obscuration with heavy missile fire. Bhīma is again struck and momentarily loses consciousness, prompting Abhimanyu and others to respond with intense counter-volley. Ghaṭotkaca intervenes by deploying fear-amplifying māyā, manifesting elephant-like apparitions and coordinating a multi-elephant pressure against Bhagadatta’s mount. Hearing the tumult, Bhīṣma assesses the engagement as tactically unfavorable against the māyā-equipped rākṣasa force and advises an organized withdrawal and protection of Bhagadatta. The day closes with Kauravas retreating to camp in distress and the Pāṇḍavas returning with heightened morale, while Duryodhana mourns losses and orders camp procedures.
Chapter Arc: रात बीतते ही प्रभात के साथ संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—शान्तनुनन्दन भीष्म ने रणभूमि की ओर सेनाओं को चलने का आदेश दिया, मानो दिन का पहला प्रकाश ही शंखनाद बन उठा हो। → कुरुपितामह भीष्म विजयाकांक्षा से ‘गरुड’ नामक महाव्यूह की रचना करते हैं; व्यूह के अंग-प्रत्यंग में द्रोण, अश्वत्थामा, कृप, कृतवर्मा, त्रिगर्त, कैकेय, मद्र, सिन्धु-सौवीर आदि प्रतिष्ठित वीर नियोजित होते हैं। उधर पाण्डव भी प्रतिव्यूह रचते हैं—धर्मराज युधिष्ठिर गजानीक से घिरे मध्य में, और कृष्ण-रक्षित अर्जुन सहित प्रमुख महारथी अपने-अपने स्थानों पर सजते हैं। → दोनों पक्षों के व्यूह आमने-सामने आकर टकराते हैं—रथ से रथ, हाथी से हाथी, घोड़े और पदाति एक-दूसरे पर टूट पड़ते हैं; चारों ओर धूल, शस्त्र-झंकार और रण-कोलाहल में ‘घोर युद्ध’ का आरम्भ होता है। → अध्याय का अंत निर्णायक परिणाम पर नहीं, बल्कि युद्ध के व्यापक फैलाव पर टिकता है—जहाँ-तहाँ रथ-समूह और अश्वारोही दल परस्पर प्रहार करते दिखाई देते हैं; संग्राम की धारा पूरी तरह प्रवाहित हो चुकी है। → जब व्यूह भिड़ चुके हैं और सेनाएँ एक-दूसरे को काटने लगी हैं, तब अगला प्रश्न हवा में लटकता है—इस गरुड-व्यूह के प्रथम प्रहार में किसका पलड़ा झुकेगा?
Shlokas
Verse 1
संजयने कहा--भारत! जब रात बीती और प्रभात हुआ, तब शान्तनुनन्दन भीष्मने अपनी सेनाओंको युद्धभूमिमें चलनेका आदेश दिया
సంజయుడు చెప్పెను—ఓ భారతా! రాత్రి గడచి ఉదయం వచ్చినప్పుడు, శాంతనునందనుడైన భీష్ముడు తన సేనలను యుద్ధభూమికి ముందుకు సాగమని ఆజ్ఞాపించాడు।
Verse 2
गारुडं च महाव्यूहं चक्रे शान्तनवस्तदा । पुत्राणां ते जयाकाड्क्षी भीष्म: कुरुपितामह:,उस समय कुरुकुलके पितामह शान्तनुकुमार भीष्मने आपके पुत्रोंको विजय दिलानेकी इच्छासे महान् गरुड़व्यूहकी रचना की
అప్పుడు కురుపితామహుడు శాంతనునందనుడు భీష్ముడు మీ కుమారులకు విజయము కలగాలని ఆకాంక్షించి ‘గరుడ’ అనే మహావ్యూహాన్ని నిర్మించాడు।
Verse 3
गरुडस्य स्वयं तुण्डे पिता देवब्रतस्तव । चक्षुषी च भरद्वाज: कृतवर्मा च सात्वत:
గరుడాకారమైన ఆ వ్యూహంలో మీ తండ్రి దేవవ్రతుడు (భీష్ముడు) స్వయంగా చుంచు స్థానంలో అగ్రభాగంలో నిలిచాడు. భరద్వాజపుత్రుడు ద్రోణుడు మరియు సాత్వత కృతవర్ముడు రెండు కన్నుల స్థానాల్లో నిలిచారు।
Verse 4
अश्वत्थामा कृपश्चैव शीर्षमास्तां यशस्विनौ । त्रैगर्तैरथ कैकेयैर्वाटधानैश्व संयुगे,यशस्वी वीर अश्वत्थामा और कृपाचार्य शिरोभागमें खड़े हुए। इनके साथ त्रिगर्त, केकय और वाटथान भी युद्धभूमिमें उपस्थित थे
యశస్సుగల అశ్వత్థాముడు మరియు కృపాచార్యుడు శిరోభాగంలో నిలిచారు. యుద్ధభూమిలో వారి వెంట త్రిగర్తులు, కైకేయులు, వాటధానులు కూడా ఉన్నారు।
Verse 5
भूरिश्रवा: शल: शल्यो भगदत्तश्न मारिष । मद्रका: सिन्धुसौवीरास्तथा पाउ्चनदाश्न ये
ఓ మారిషా! భూరిశ్రవుడు, శలుడు, శల్యుడు, భగదత్తుడు; అలాగే మద్రులు, సింధులు, సౌవీరులు మరియు పంచనదదేశవాసులు కూడా (ఆ వ్యూహంలో) ఉన్నారు।
Verse 6
पृष्ठे दुर्योधनो राजा सोदर्य: सानुगैर्वृत:
సహోదరులు మరియు అనుచరులతో చుట్టుముట్టబడి రాజు దుర్యోధనుడు పృష్ఠభాగంలో స్థానం పొందాడు।
Verse 7
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजाश्व शकैः सह । पुच्छमासन् महाराज शूरसेनाश्व सर्वश:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! అవంతి దేశపు విందుడు, అనువిందుడు, వారి తోడు కాంబోజులు, శకులు, అలాగే సమస్త శూరసేన యోధులు ఆ మహావ్యూహపు పుచ్ఛభాగం—వెనుక భాగంలో—స్థానమొందిరి।
Verse 8
मागधाश्नर कलिड्ाश्ष दासेरकगणै: सह । दक्षिणं पक्षमासाद्य स्थिता व्यूहस्य दंशिता:,मगध और कलिंगदेशके योद्धा दासेरकगणोंके साथ कवच धारण करके व्यूहके दायें पंखके स्थानमें स्थित हुए
సంజయుడు పలికెను—మాగధులు, కలింగులు దాసేరక గణములతో కలిసి, కవచాలు ధరించి, వ్యూహపు దక్షిణం—కుడి పక్షం—వైపు చేరి దృఢంగా నిలిచిరి।
Verse 9
कारूषाश्न विकुज्जाश्न मुण्डा: कुण्डीवृषास्तथा । बृहदूबलेन सहिता वाम॑ पार्श्रमवस्थिता:
సంజయుడు పలికెను—కారూషులు, వికుంజులు, ముండులు, అలాగే కుండీవృషులు—ఇవన్నీ బృహదూబలునితో కలిసి వ్యూహపు వామ—ఎడమ పార్శ్వంలో—స్థానమొందిరి।
Verse 10
कारूष, विकुंज, मुण्ड और कुण्डीवृष आदि योद्धा राजा बृहदबलके साथ बायें पंखके स्थानमें खड़े हुए ।।
సంజయుడు పలికెను—ఆ సేన వ్యూహబద్ధంగా నిలిచినదాన్ని చూచి, శత్రుసంతాపకుడైన సవ్యసాచి అర్జునుడు ధృష్టద్యుమ్నునితో కలిసి యుద్ధంలో దానికి ప్రతివ్యూహం ఏర్పరచెను।
Verse 11
अर्धचन्द्रेण व्यूहेन व्यूहं तमतिदारुणम् । दक्षिणं शुड्रमास्थाय भीमसेनो व्यरोचत
సంజయుడు పలికెను—అత్యంత భయంకరమైన ఆ వ్యూహాన్ని ఎదుర్కొనుటకు అర్ధచంద్రాకార వ్యూహం కట్టి, దాని దక్షిణ శృంగం—కుడి పక్షంలో—స్థానమొందిన భీమసేనుడు ప్రకాశించెను।
Verse 12
नानाशस्त्रौससम्पन्नैर्नानादेश्यैर्नपैर्वत: । तदन्वेव विराटश्न द्रपदश्च॒ महारथ:
ఆయన చుట్టూ నానావిధ ఆయుధసమూహాలతో సన్నద్ధమైన వివిధ దేశాల రాజులు నిలిచియున్నారు. భీమసేనుని వెంటనే రాజు విరాటుడు మరియు మహారథుడు ద్రుపదుడు నిలబడ్డారు.
Verse 13
तदनन्तरमेवासीन्नीलो नीलायुथै: सह । नीलादनन्तरश्वैव धृष्टकेतुर्महाबल:,उनके बाद नील आयुधधारी सैनिकोंके साथ राजा नील और नीलके बाद महाबली धृष्टकेतु खड़े हुए
ఆ తరువాత వెంటనే నీలాయుధధారులైన సైన్యంతో కూడిన రాజు నీలుడు నిలిచాడు; నీలుని తరువాత మహాబలుడు ధృష్టకేతువు కూడా సిద్ధంగా నిలిచాడు.
Verse 14
चेदिकाशिकरूषैश्न पौरवैरपि संवृतः । धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च पज्चालाश्व प्रभद्रका:
భారతా! ధృష్టకేతువుతో పాటు చేది, కాశీ, కరూష మరియు పౌరవాది దేశాల సైన్యమూ ఉండెను. ధృష్టద్యుమ్నుడు, శిఖండీ, పాంచాలులు మరియు ప్రభద్రకులు ఆ మహాసేన మధ్యభాగంలో యుద్ధార్థం నిలిచారు.
Verse 15
मध्ये सैन्यस्य महतः स्थिता युद्धाय भारत । तत्रैव धर्मराजो5पि गजानीकेन संवृतः
భారతా! ఆ మహాసేన మధ్యభాగంలో వారు యుద్ధార్థం నిలిచియున్నారు. అక్కడే ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు కూడా గజసేనచే ఆవరించబడి ఉన్నాడు.
Verse 16
ततस्तु सात्यकी राजन द्रौपद्या: पजच चात्मजा: । अभिमन्युस्तत: शूर इरावांश्व॒ ततः परम्,राजन! तदनन्तर सात्यकि और द्रौपदीके पाँचों पुत्र खड़े हुए। इनके बाद शूरवीर अभिमन्यु और अभिमन्युके बाद इरावान् थे
రాజా! ఆ తరువాత సాత్యకి మరియు ద్రౌపది యొక్క ఐదుగురు కుమారులు నిలిచారు. వారి తరువాత శూరవీరుడు అభిమన్యుడు, అభిమన్యుని తరువాత ఇరావానుడు నిలిచాడు.
Verse 17
भैमसेनिस्ततो राजन् केकयाश्न महारथा: । ततो<भूद् द्विपदां श्रेष्ठो वाम॑ पार्श्वमुपाश्रित:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు, రాజా, భీమసేనుడు మరియు కేకయుల మహారథులు తమ తమ స్థానాలలో నిలిచిరి. తదనంతరం పురుషశ్రేష్ఠుడు వామపక్షాన్ని ఆశ్రయించి దానిని అధిష్ఠించాడు.
Verse 18
एवमेतं महाव्यूहं प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवा:
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహావ్యూహానికి ప్రతిగా పాండవులు ప్రతివ్యూహాన్ని ఏర్పాటు చేసిరి.
Verse 19
ततः प्रववृते युद्ध व्यतिषक्तरथद्धिपम्
సంజయుడు పలికెను—ఆపై యుద్ధం ప్రవృత్తమైంది; రథములు, గజములు పరస్పరం కలిసిమెలిసి ఢీకొన్నవి.
Verse 20
हयौघाश्र रथौघाश्ष तत्र तत्र विशाम्पते
సంజయుడు పలికెను—హే నరాధిపా, అక్కడక్కడా అశ్వసమూహములు, రథసమూహములు విస్తరించి ఉండెను.
Verse 21
धावतां च रथौघानां निघ्नतां च पृथक् पृथक्
సంజయుడు పలికెను—హే భారతా, దూసుకుపోతున్న రథసమూహముల శబ్దమూ, విడివిడిగా పరస్పరం ప్రహారాలు చేసుకొనుచున్నవారి కోలాహలమూ, దుందుభుల ఘోషతో కలసి మరింత భయంకరమైంది. నీ కుమారులకూ పాండవులకూ మధ్య జరిగిన ఆ ఘోర సంగ్రామంలో ఆఘాత-ప్రత్యాఘాతాలు చేసుకొనుచున్న నరవీరుల భయానక నాదం ఆకాశమంతా వ్యాపించింది.
Verse 22
बभूव तुमुल: शब्दो विमिश्रो दुन्दुभिस्वनै: । दिवस्पृड नरवीराणां निघ्नतामितरेतरम् | सम्प्रहारे सुतुमुले तव तेषां च भारत
సంజయుడు పలికెను—ఓ భారతా! నీ సేనలకును వారి సేనలకును మధ్య జరిగిన ఆ అత్యంత ఘోర సంగ్రామంలో, దుందుభుల మ్రోగుడితో కలిసిన మహా కలకలం ఉప్పొంగింది. పరస్పర దాడి-ప్రతిదాడులు చేస్తూ వీరులు చేసిన భయంకర ధ్వని పైకి వ్యాపించి, ఆకాశాన్నే తాకినట్లైంది.
Verse 56
जयद्रथेन सहिता ग्रीवायां संनिवेशिता: । आर्य! भूरिश्रवा
సంజయుడు తెలిపెను—ఆర్యా! జయద్రథునితో పాటు భూరిశ్రవ, శల, శల్య, భగదత్తులు వ్యూహంలోని ‘గ్రీవ’ భాగంలో స్థాపింపబడ్డారు. వారితో కలిసి మద్ర, సింధు, సౌవీర మరియు పంచనద దేశాల యోధులూ నిలిచారు.
Verse 176
सर्वस्य जगतो गोप्ता गोप्ता यस्य जनार्दन: । नरेश्वर! इरावानके बाद भीमसेनपुत्र घटोत्कच तथा महारथी केकय खड़े हुए। तत्पश्चात् मनुष्योंमें श्रेष्ठ अर्जुन उस व्यूहके बायें पार्श्व या शिखरके स्थानमें खड़े हुए
సంజయుడు పలికెను—ఓ నరేశ్వరా! ఇరావానుని తరువాత భీమసేనుని కుమారుడు ఘటోత్కచుడు మరియు కేకయ దేశపు మహారథి స్థిరంగా నిలిచారు. ఆపై మనుష్యుల్లో శ్రేష్ఠుడైన అర్జునుడు ఆ వ్యూహపు ఎడమ పార్శ్వం—శిఖరస్థానం—లో నిలిచాడు; అతనికి రక్షకుడు సమస్త జగత్తును పాలించే జనార్దనుడే.
Verse 186
वधार्थ तव पुत्राणां तत्पक्ष॑ं ये च सड़ता: । इस प्रकार पाण्डवोंने आपके पुत्रों तथा उनके पक्षमें आये हुए अन्यान्य भूपालोंके वधके लिये इस महाव्यूहकी रचना की
సంజయుడు పలికెను—నీ కుమారుల వధార్థముగాను, వారి పక్షంలో నిలిచిన వారందరి సంహారార్థముగాను పాండవులు ఈ మహావ్యూహాన్ని నిర్మించారు.
Verse 196
तावकानां परेषां च निध्नतामितरेतरम् | तदनन्तर एक-दूसरेपर प्रहार करते हुए आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंका घोर युद्ध आरम्भ हो गया, जिसमें रथसे रथ और हाथीसे हाथी भिड़ गये थे
సంజయుడు పలికెను—ఆ తరువాత పరస్పరం కూల్చుకుంటూ నీ సైన్యమూ శత్రుసైన్యమూ ఘోర యుద్ధంలో ప్రవేశించాయి. రథం రథాన్ని ఢీకొట్టింది, ఏనుగు ఏనుగును ఎదుర్కొంది; రెండు పక్షాలూ ఒకదానిని ఒకటి అణచివేయాలని ఉవ్విళ్లూరాయి.
Verse 206
सम्पतन्तो व्यदृश्यन्त निध्नन्तस्ते परस्परम् | प्रजानाथ! जहाँ-तहाँ सब ओर घोड़ों और रथोंके समुदाय एक-दूसरेपर टूटते और प्रहार करते दिखायी दे रहे थे
సంజయుడు పలికెను—ప్రజానాథా! యుద్ధభూమిలో ఎక్కడ చూసినా గుర్రాలూ రథాలూ గుంపులు పరస్పరం దూసుకొచ్చి ఢీకొని, ఒకరినొకరు కొట్టి పడేస్తూ కనిపించెను।
Frequently Asked Questions
The chapter implies a leadership dilemma: whether to continue high-risk engagement for honor and momentum or to preserve forces and protect vulnerable allies—balancing valor with responsibility to the larger host.
Agency operates within constraints: courage is repeatedly shown, but outcomes hinge on coordination, support roles (charioteers/elephant corps), and prudent command decisions—suggesting that duty includes strategic restraint, not only confrontation.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-layer functions through Sañjaya’s reporting and Bhīṣma’s evaluative counsel, framing events as lessons in command ethics and battlefield pragmatics.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.