Shloka 323
अध्याय ९ — धृतराष्ट्रस्य युधिष्ठिरं प्रति राजनित्युपदेशः
Dhṛtarāṣṭra’s Counsel on Royal Policy to Yudhiṣṭhira
कर्तव्यं निधन काले मर्तव्यं क्षत्रबन्धुना । “नरेश्वर! ऐसा विकट संहार दैवीशक्तिके बिना कदापि नहीं हो सकता था। अवश्य ही संग्राममें मनुष्यको विशेषत: क्षत्रियको समयानुसार शत्रुओंका संहार एवं प्राणोत्सर्ग करना चाहिये
kartavyaṁ nidhana-kāle martavyaṁ kṣatra-bandhunā |
వైశంపాయనుడు పలికెను—మరణకాలంలో క్షత్రియుడు చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని చేయాలి; ‘క్షత్రియబంధువు’ అని మాత్రమే పిలువబడేవాడైనా మరణానికి సిద్ధంగా ఉండాలి. నరేశ్వరా! దైవశక్తి లేకుండా ఇంత ఘోర సంహారం ఎప్పుడూ సంభవించేది కాదు. అందుచేత యుద్ధంలో మనిషి—ప్రత్యేకించి క్షత్రియుడు—కాలదేశానుసారం శత్రువులను సంహరించాలి; అవసరమైతే తన ప్రాణాన్నీ త్యజించాలి.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores kṣatriya-dharma: in the face of death and in battle, a warrior must act according to duty—ready both to strike down enemies when warranted and to relinquish life when the situation demands—while recognizing that catastrophic outcomes may also reflect divine agency beyond human control.
Vaiśampāyana comments on the enormity of the slaughter, attributing its scale to divine power, and frames the event within the moral code of warfare: for warriors, timely combat, enemy-destruction, and even self-sacrifice are presented as appropriate conduct.