Shloka 32
Cyavana’s Water-Vow and the Ethics of Cohabitation (स्नेह-सम्वास-धर्मः)
ब्राह्मण पहले अन्य तीनों वर्णोकी स्त्रियोंको ब्याह लानेके पश्चात् भी यदि ब्राह्मणकन्यासे विवाह करे तो वही अन्य स्त्रियोंकी अपेक्षा ज्येष्ठ, अधिक आदर-सत्कारके योग्य तथा विशेष गौरवकी अधिकारिणी होगी ।।
brāhmaṇaḥ pūrvaṁ anyatrīṇāṁ varṇānāṁ striyaḥ vivāhya ānīya paścād api yadi brāhmaṇakanyayā vivāhaṁ kuryāt, sā eva tābhyo ’nyābhyaḥ strībhyaḥ jyeṣṭhā, adhikādara-satkāra-yogyā tathā viśeṣa-gauravādhikāriṇī bhavati. snānaṁ prasādhanaṁ bhartur dantadhāvanam añjanam; havyaṁ kavyaṁ ca yac cānyad dharmayuktaṁ gṛhe bhavet—yudhiṣṭhira! patyuḥ snāpanam, tasya alaṅkāra-sāmagrī-pradānam, dantakāṣṭha-manjana-pradānam, netrāñjana-pradānam, pratidinaṁ homa-pūjā-kāle havya-kavya-sāmagrī-saṅgrahaḥ, tathā gṛhe ye ’nye dhārmikāḥ kriyāḥ syuḥ teṣu sahāyatā—etāni sarvāṇi brāhmaṇasya brāhmaṇyā eva kartavyāni; tasyāḥ sati anyavarṇajāyāḥ striyāḥ etat kartum adhikāro nāsti.
భీష్ముడు అన్నాడు— బ్రాహ్మణుడు ముందుగా ఇతర మూడు వర్ణాల స్త్రీలను వివాహం చేసుకున్నా, తరువాత బ్రాహ్మణ కన్యను వివాహం చేస్తే, ఆ బ్రాహ్మణియే జ్యేష్ఠ భార్యగా, మరింత పూజ్యురాలిగా, ప్రత్యేక గౌరవానికి పాత్రురాలిగా భావించబడుతుంది. భర్తకు స్నానం చేయించడం, అలంకార సామగ్రి సిద్ధం చేయడం, దంతశుద్ధికి దాతున్–మంజనం ఇవ్వడం, కళ్లకు అంజనం పెట్టడం, నిత్య హోమ-పూజల కోసం హవ్య సామగ్రిని, పితృకర్మల కోసం కవ్య సామగ్రిని సమకూర్చడం, అలాగే ఇంట్లో జరిగే ఇతర ధర్మసమ్మత కృత్యాలలో సహకరించడం—ఇవి బ్రాహ్మణ గృహంలో బ్రాహ్మణియే చేయవలసిన కర్తవ్యాలు. ఆమె ఉన్నప్పుడు ఇతర వర్ణానికి చెందిన భార్యకు ఈ కార్యాలు చేయుటకు అధికారం లేదు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a normative rule of household dharma: in a Brahmin household, a Brahmin wife is accorded senior precedence and is considered the proper agent for key domestic-ritual responsibilities (care of the husband and preparation for daily divine and ancestral offerings), while wives from other varṇas are denied that ritual authority when she is present.
During Bhishma’s extended instruction (Anushasana Parva), he addresses Yudhishthira on social and religious duties. Here he discusses marriage hierarchy and assigns specific household and ritual tasks to the Brahmin wife, framing them as matters of rightful entitlement (adhikāra) within the dharma code he is expounding.