Shloka 46
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ | anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ||
సర్పుడు అన్నాడు—“ఓ వేటగాడా! నన్నే నిజంగా కారణమని నీవు భావిస్తే, సరిగా విచారించు: ఈ ప్రాణివధలో దోషి ఇంకొకడు—కార్యాన్ని ప్రేరేపించేవాడు. ప్రేరేపింపబడే కర్త లేకుండా క్రియ ఎప్పుడూ జరగదు; అందువల్ల కారణాల్లా మనిద్దరం కనిపించినా, నింద ప్రత్యేకంగా ప్రేరకుడిపైనే పడుతుంది. ఈ బాలుడి మరణానికి నిజమైన కారణం నేనే అనుకోవడం నీ భ్రమ; ప్రేరకుడు మృత్యువే, అతడే ప్రాణినాశకుడు.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse probes moral responsibility by distinguishing between a mere instrumental cause and the instigating cause: guilt is argued to lie more heavily with the one who impels or ordains the act (here identified with Death), rather than with a secondary instrument.
In a dispute over a child’s death, the serpent addresses the hunter and denies being the true culprit, arguing that the deeper cause is the instigator—Death—who brings about the destruction of living beings.