Shloka 45
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
सर्प! तेरे मतके अनुसार यदि दुष्टतापूर्ण कार्य करके भी कर्ता उस दोषसे लिप्त नहीं होता है
sarpa uvāca | kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe | tasmāt same 'smin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ ||
సర్పుడు అన్నాడు—“ఫలం లేకపోతే క్రియ జరిగినట్టుగా చెప్పలేం; కారణం ఉన్నా సరే. కాబట్టి ఈ విషయంలో నేను, మృత్యువు ఇద్దరం కారణాల్లా కనిపించినా, నింద ప్రత్యేకంగా ఆ కార్యాన్ని ప్రేరేపించి నడిపించే వాడిపైనే పడాలి. ఈ బాలుడి మరణానికి నిజమైన కారణం నేనే అని నీవు భావిస్తే అది నీ భ్రమ; ఆలోచిస్తే ప్రేరకుడు—మృత్యువే—ప్రాణుల వినాశంలో దోషి, ఎందుకంటే సంహారాన్ని నడిపించేది అతడే.”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes mere instrumental involvement from true moral responsibility: when multiple factors seem causal, blame should be assigned especially to the decisive instigator (the one who impels the act), not automatically to the nearest instrument.
In a debate about culpability for a child’s death, the serpent argues that although he appears to be a cause, the deeper and more decisive cause is Death, portrayed as the impelling force behind the destruction of beings; thus the serpent contests being treated as the primary offender.