Shloka 24
ययाति-देवयानी-शर्मिष्ठा विवादः — Śukra’s Curse and the Disclosure of Lineage
(गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव । इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानी तमुत्तरम् ।। उवाच मां त्वमादाय गच्छ शीतघ्र॑ प्रियो हि मे । गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद् भर्त्ता भविष्यसि ।। इत्येवमुक्तो नृपतिराह क्षत्रकुलोद्धव: । त्वं भद्दे ब्राह्मणी तस्मान्मया नाहसि सड़मम् ।। सर्वलोकगुरु: काव्यस्त्वं तस्य दुहितासि वै | तस्मादपि भयं मेडद्य तस्मात् कल्याणि नाहसि ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर नहुषपुत्र राजा ययातिने देवयानीको ब्राह्मगकन्या जानकर उसका दाहिना हाथ अपने हाथमें ले उसे उस कुएँसे बाहर निकाला। वेगपूर्वक कुएँसे बाहर करके राजा ययाति उससे बोले--“भद्रे! अब जहाँ इच्छा हो जाओ। तुम्हें कोई भय नहीं है।" राजा ययातिके ऐसा कहनेपर देवयानीने उन्हें उत्तर देते हुए कहा --तुम मुझे शीघ्र अपने साथ ले चलो; क्योंकि तुम मेरे प्रियतम हो। तुमने मेरा हाथ पकड़ा है, अतः तुम्हीं मेरे पति होओगे।” देवयानीके ऐसा कहनेपर राजा बोले--“भद्रे! मैं क्षत्रियकुलमें उत्पन्न हुआ हूँ और तुम ब्राह्मणकन्या हो। अतः मेरे साथ तुम्हारा समागम नहीं होना चाहिये। कल्याणी! भगवान् शुक्राचार्य सम्पूर्ण जगत्के गुरु हैं और तुम उनकी पुत्री हो, अतः मुझे उनसे भी डर लगता है। तुम मुझ-जैसे तुच्छ पुरुषके योग्य कदापि नहीं हो'। देवयान्युवाच यदि मद्गचनादद्य मां नेच्छसि नराधिप । त्वामेव वरये पित्रा पश्चाज्ज्ञास्यसि गच्छसि ।।) देवयानी बोली--नरेश्वर! यदि तुम मेरे कहनेसे आज मुझे साथ ले जाना नहीं चाहते, तो मैं पिताजीके द्वारा भी तुम्हारा ही वरण करूँगी। फिर तुम मुझे अपने योग्य मानोगे और साथ ले चलोगे। आमन्त्रयित्वा सुश्रोणी ययाति: स्वपुरं ययौ । गते तु नाहुषे तस्मिन् देवयान्यप्यनिन्दिता
vaiśampāyana uvāca | gaccha bhadre yathākāmaṃ na bhayaṃ vidyate tava | ity ucyamānā nṛpatiṃ devayānī tam uttaram uvāca—māṃ tvam ādāya gaccha śīghraṃ priyo hi me | gṛhītāhaṃ tvayā pāṇau tasmād bhartā bhaviṣyasi | ity evam ukto nṛpatir āha kṣatrakulodbhavaḥ—tvaṃ bhadre brāhmaṇī tasmān mayā nārhasi saṅgamam | sarvalokaguruḥ kāvyaḥ tvaṃ tasya duhitāsi vai | tasmād api bhayaṃ me ’dya tasmāt kalyāṇi nārhasi | devayāny uvāca—yadi madvacanād adya māṃ necchasi narādhipa | tvām eva varaye pitrā paścāj jñāsyasi gacchasi |
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—“భద్రే! నీకు ఇష్టమైన చోటికి వెళ్లు; నీకు భయం లేదు.” రాజు అలా చెప్పగా దేవయానీ ప్రత్యుత్తరమిచ్చింది—“నన్ను వెంటనే నీతో తీసుకెళ్లు; నీవు నాకు ప్రియుడవు. నీవు నా చేయి పట్టుకున్నావు; అందువల్ల నీవే నా భర్తవు.” ఇది విని క్షత్రియకులజాతుడైన రాజు అన్నాడు—“భద్రే! నీవు బ్రాహ్మణకన్య; కాబట్టి నాతో నీ సంగమం యుక్తం కాదు. కావ్యుడు (శుక్రాచార్యుడు) సమస్త లోకాల గురువు; నీవు ఆయన కుమార్తె; అందుచేత నేనాయనను భయపడుతున్నాను. కల్యాణీ! నీవు నావంటి మనిషికి తగదు.” దేవయానీ చెప్పింది—“నరాధిపా! ఈ రోజు నా మాటకైనా నన్ను వెంట తీసుకెళ్లదలచుకోకపోతే, నేను తండ్రి ద్వారా కూడా నిన్నే వరించుకుంటాను; తరువాత నీవు యుక్తతను గ్రహించి నన్ను వెంట తీసుకెళ్తావు.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights a tension between personal desire and social-religious propriety: Devayānī treats the taking of her hand as a binding marital sign, while Yayāti restrains himself citing varṇa boundaries and fear/respect for her father-guru Śukra. Ethically, it frames marriage as not merely private attraction but also accountability to dharma, lineage norms, and guardianship.
After being rescued (from a well, per the surrounding episode), Devayānī asks Yayāti to take her with him and claims him as husband because he held her hand. Yayāti refuses, arguing that he is a Kṣatriya and she a Brāhmaṇa maiden, and that her father Śukra is a formidable universal preceptor. Devayānī counters that she will formally choose Yayāti through her father, after which he will accept her.