Shloka 25
ययाति-देवयानी-शर्मिष्ठा विवादः — Śukra’s Curse and the Disclosure of Lineage
(क्वचिदार्ता च रुदती वृक्षमाश्रित्य तिष्ठति । ततश्चिरायमाणायां दुहितर्याह भार्गव: ।। धात्रि त्वमानय क्षिप्रं देवयानीं शुचिस्मिताम् । इत्युक्तमात्रे सा धात्री त्वरिता55ह्वयितुं गता ।। यत्र यत्र सखीभि: सा गता पदममार्गत । सा ददर्श तथा दीनां श्रमार्ता रुदतीं स्थिताम् ।। (वैशम्पायनजी कहते हैं--) तदनन्तर सुन्दरी देवयानीकी अनुमति लेकर राजा ययाति अपने नगरको चले गये। नहुषनन्दन ययातिके चले जानेपर सती-साध्वी देवयानी आर्त- भावसे रोती हुई कहीं किसी वृक्षका सहारा लेकर खड़ी रही। जब पुत्रीके घर लौटनेमें विलम्ब हुआ, तब शुक्राचार्यने धायसे कहा--'धाय! तू पवित्र हास्यवाली मेरी बेटी देवयानीको शीघ्र यहाँ बुला ला।” उनके इतना कहते ही धाय तुरंत उसे बुलाने चली गयी। जहाँ-जहाँ देवयानी सखियोंके साथ गयी थी, वहाँ-वहाँ उसका पदचिह्न खोजती हुई धाय गयी और उसने पूर्वोक्त रूपसे श्रमपीड़ित एवं दीन होकर रोती हुई देवयानीको देखा। धात्रयुवाच वृत्तं ते किमिदं भद्रे शीघ्रं वद पिता55ह्वयत् । धात्रीमाह समाहूय शर्मिष्ठावृजिनं कृतम् ।।) उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुर: । तब धायने पूछा--भटद्रे! यह तुम्हारा क्या हाल है? शीघ्र बताओ। तुम्हारे पिताजीने तुम्हें बुलाया है। इसपर देवयानीने धायको अपने निकट बुलाकर शर्मिष्ठाद्वारा किये हुए अपराधको बताया। वह शोकसे संतप्त हो अपने सामने आयी हुई धाय घूर्णिकासे बोली। देवयान्युवाच त्वरितं घूर्णिके गच्छ शीघ्रमाचक्ष्व मे पितु:
vaiśampāyana uvāca | kvacid ārtā ca rudatī vṛkṣam āśritya tiṣṭhati | tataś cirāyamāṇāyāṃ duhitary āha bhārgavaḥ || dhātri tvam ānaya kṣipraṃ devayānīṃ śucismitām | ity uktamātre sā dhātrī tvaritāhvayituṃ gatā || yatra yatra sakhībhiḥ sā gatā padam amārgata | sā dadarśa tathā dīnāṃ śramārtāṃ rudatīṃ sthitām || dhātry uvāca vṛttaṃ te kim idaṃ bhadre śīghraṃ vada pitāhvayat | dhātrīm āha samāhūya śarmiṣṭhāvṛjinaṃ kṛtam || uvāca śokasantaptā ghūrṇikām āgatāṃ puraḥ | devayāny uvāca tvaritaṃ ghūrṇike gaccha śīghram ācakṣva me pituḥ |
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఎక్కడో దేవయానీ దుఃఖంతో ఏడుస్తూ ఒక చెట్టును ఆశ్రయించి నిలిచింది. కుమార్తె తిరిగి రావడంలో ఆలస్యం కావడంతో భార్గవుడు (శుక్రాచార్యుడు) దాయాదిని ఉద్దేశించి—“దాయాది! పవిత్రస్మితముగల దేవయానీని వెంటనే తీసుకురా” అన్నాడు. ఆ మాట వినగానే దాయాది తొందరగా ఆమెను పిలవడానికి బయలుదేరింది. దేవయానీ సఖులతో ఎక్కడెక్కడికి వెళ్లిందో అక్కడక్కడ ఆమె పాదముద్రలను అనుసరిస్తూ వెళ్లి, దాయాది ఆమెను చూసింది—దీనంగా, శ్రమతో క్షీణించి, కన్నీళ్లతో నిలిచినదిగా. దాయాది చెప్పింది—“భద్రే! నీకు ఏమైంది? త్వరగా చెప్పు; నీ తండ్రి పిలుస్తున్నాడు.” అప్పుడు దేవయానీ దాయాదిని దగ్గరకు పిలిచి శర్మిష్ఠ చేసిన అపరాధాన్ని వివరించింది. శోకంతో తప్తమై, ముందుకు వచ్చిన ఘూర్ణికను చూసి ఆమె చెప్పింది—“ఘూర్ణికే! వెంటనే వెళ్లు; నా తండ్రికి త్వరగా తెలియజెప్పు.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights ethical accountability and the duty to report wrongdoing through proper channels: Devayānī, harmed and humiliated, seeks her father’s protection and justice rather than retaliating impulsively. It also reflects the social expectation that guardians respond to a dependent’s distress.
Devayānī, left behind and crying in exhaustion, is searched for by her nurse at Śukrācārya’s command. The nurse finds her by tracing her footprints, asks what happened, and Devayānī explains Śarmiṣṭhā’s offense and urges that her father be informed immediately.