Adhyaya 183
गूढपाण्डवदर्शनम् — The Hidden Pāṇḍavas and Kṛṣṇa’s Visit
Upa-parva: Jatugṛha-dāha Parva (The Lac House Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates that the Pāṇḍavas, having evaluated their brother’s counsel, remain mentally fixed on a single objective: survival through concealment and strategic patience. Vāsudeva Kṛṣṇa, accompanied by Rauhiṇeya (Balarāma), proceeds without apprehension to the Bhārgava workshop where leading men are assembled. There he sees Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru), surrounded by radiant companions, and identifies himself, formally greeting by taking the king’s feet; Balarāma follows, and the Kurus express approval. Yudhiṣṭhira inquires how their hidden residence became known. Kṛṣṇa replies with a measured analogy: even concealed fire becomes recognizable, and among humans none could match the Pāṇḍavas’ prowess. He offers auspicious wishes, notes their fortunate escape from the conflagration, and remarks that Dhṛtarāṣṭra’s son with his advisors did not achieve his intended outcome. He advises continued concealment and growth—like fire fed by fuel—until the time is ripe; with permission, Kṛṣṇa departs swiftly with Balarāma toward camp.
Chapter Arc: लाक्षागृह की राख से बच निकले पाण्डव, ब्राह्मण-वेष में, माता कुन्ती के साथ पञ्चाल-मार्ग पर बढ़ते हैं—और मार्ग में ब्राह्मणों की भीड़ से टकराते हैं जो किसी महान उत्सव की ओर जा रही है। → मार्गस्थ ब्राह्मण पाण्डवों से पूछते हैं—‘कहाँ से आए हो, कहाँ जाओगे?’—और फिर द्रुपद-नगरी में होने वाले द्रौपदी-स्वयंवर का वर्णन करते हैं: धृष्टद्युम्न की बहन, निर्दोष अंगों वाली, मनस्विनी, सुकुमारी; तथा उत्सव में जुटते नट, वैतालिक, सूत, मागध, मल्ल—एक ऐसा जनसमुद्र जो किसी असाधारण घटना का संकेत देता है। → ब्राह्मणों के वचनों में स्वयंवर की शर्तों और वर-चयन की संभावना चमक उठती है—‘तुम सब देव-रूप हो; कृष्णा तुममें से किसी एक को चुन सकती है’—और विशेषतः अर्जुन की प्रशंसा होती है कि वह विजय-प्रयत्न में धन और यश लाकर सबकी प्रीति बढ़ाएगा। → युधिष्ठिर निर्णय करते हैं: ‘हम भी उस महोत्सव को देखने—और कन्या के स्वयंवर में सम्मिलित होने—भवद्भिः सहिता:’ चलेंगे; इस प्रकार पाण्डवों की पञ्चाल-यात्रा का उद्देश्य स्पष्ट हो जाता है। → पाण्डव ब्राह्मणों के साथ द्रुपद-नगरी की ओर बढ़ते हैं—पर स्वयंवर में कौन-सा अद्भुत विधान होगा, और उस विधान के सामने ब्राह्मण-वेषधारी अर्जुन का भाग्य क्या मोड़ लेगा—यह अभी गर्भित है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राा बा अ-काज जा (स्वयंवरपर्व) त्रपशीत्यधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी पंचालयात्रा और मार्ममें ब्राह्म॒णोंसे बातचीत वैशम्पायन उवाच ततस्ते नरशार्दूला भ्रातर: पठच पाण्डवा: | प्रययुद्रौपदीं द्रष्टर तं च देशं महोत्सवम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు ఆ నరశార్దూలులైన ఐదుగురు పాండవ సోదరులు ద్రౌపదిని దర్శించుటకును, ఆ దేశములోని మహోత్సవమును చూడుటకును బయలుదేరిరి।
Verse 2
ते प्रयाता नरव्याप्रा: सह मात्रा परंतपा: । ब्राह्मणान् ददृशुर्मार्गें गच्छत: संगतान् बहून्
మాతతో కూడి ప్రయాణించుచున్న ఆ పరంతప నరవ్యాఘ్రులైన పాండవులు మార్గమున గుంపుగా సాగుచున్న అనేక బ్రాహ్మణులను చూచిరి।
Verse 3
त ऊचुर्ब्राह्मणा राजन् पाण्डवान् ब्रह्मचारिण: । क्व भवन्तो गमिष्यन्ति कुतो वाभ्यागता इह,राजन! उन ब्रह्मचारी ब्राह्मणोंने पाण्डवोंसे पूछा--/आपलोग कहाँ जायँगे और कहाँसे आ रहे हैं?”
రాజా! ఆ బ్రహ్మచారి బ్రాహ్మణులు పాండవులను అడిగిరి—“మీరు ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? ఇక్కడికి ఎక్కడి నుండి వచ్చారు?”
Verse 4
युधिछिर उवाच आगतानेकचक्राया: सोदर्यानेकचारिण: । भवन्तो वै विजानन्तु सह मात्रा द्विजर्षभा:
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను—హే ద్విజర్షభులారా! మీరు తెలుసుకొనుడి; మేము సహోదరులము, కలిసి సంచరించువారము; మాతతో కూడి ఏకచక్రా నగరమునుండి వచ్చితిమి।
Verse 5
ब्राह्मणा ऊचु गच्छताद्यैव पञ्चालान द्रुपदस्य निवेशने । स्वयंवरो महांस्तत्र भविता सुमहाधन:
బ్రాహ్మణులు అన్నారు—ఈ రోజే పాంచాల దేశానికి, రాజు ద్రుపదుని నివాస-సభకు వెళ్లండి. అక్కడ మహాధన-సంపదలతో సమృద్ధమైన గొప్ప స్వయంవర మహోత్సవం జరగబోతోంది.
Verse 6
एकसार्थ प्रयाता: सम वयं तत्रैव गामिन: । तत्र हाद्भुतसंकाशो भविता सुमहोत्सव:,हम सबलोग एक साथ चले हैं और वहीं जा रहे हैं। वहाँ अत्यन्त अद्भुत और बहुत बड़ा उत्सव होनेवाला है
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—మేమందరం ఒకే బృందంగా కలిసి బయలుదేరాం; అదే స్థలానికి వెళ్తున్నాం. అక్కడ అత్యద్భుతమైన, మహా గొప్ప ఉత్సవం జరగబోతోంది.
Verse 7
यज्ञसेनस्य दुहिता द्रुपदस्य महात्मन: । वेदीमध्यात् समुत्पन्ना पद्मपत्रनिभेक्षणा,यज्ञसेन नामवाले महाराज ट्रुपदके एक पुत्री है, जो यज्ञकी वेदीसे प्रकट हुई है। उसके नेत्र विकसित कमलदलके समान सुन्दर हैं
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—మహాత్ముడైన రాజు ద్రుపదుడు (యజ్ఞసేనుడు) కుమార్తె ఒకరు ఉన్నారు; ఆమె యజ్ఞవేదిక మధ్య నుండి ప్రదర్శితమైంది. ఆమె నేత్రాలు వికసించిన పద్మపత్రాల వలె సుందరమైనవి.
Verse 8
दर्शनीयानवद्याड्री सुकुमारी मनस्विनी । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी द्रोणशत्रो: प्रतापिन:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఆమె దర్శనీయురాలు; ఆమె అవయవాలు నిర్దోషమైనవి. సుకుమారిగా ఉన్నా మనోధైర్యం గలది. ఆమె ద్రోణుని శత్రువైన ప్రతాపవంతుడు ధృష్టద్యుమ్నుని సోదరి.
Verse 9
यो जात: कवची खड्गी सशर: सशरासन: । सुसमिद्धे महाबाहु: पावके पावकोपम:
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ధృష్టద్యుమ్నుడు కవచం ధరించి, ఖడ్గం పట్టుకొని, ధనుస్సు-బాణాలతోనే జన్మించాడు. మహాబాహువైన అతడు జ్వలించే యజ్ఞాగ్నిలోనుండి ఉద్భవించినవాడు; అందుకే అగ్నివలెనే తేజోవంతుడు.
Verse 10
स्वसा तस्यानवचद्याज्ञी द्रौपदी तनुमध्यमा | नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात् प्रवाति वै
ధృష్టద్యుమ్నుని సోదరి ద్రౌపది నిర్దోషిణి, సద్బుద్ధిసంపన్నురాలు; సన్నని నడుము గలది, అవయవములన్నీ నిర్దోషములు. ఆమె దేహసుగంధము నీలకమలసమానమై ఒక క్రోశమంత దూరం వరకు వ్యాపిస్తుంది.
Verse 11
यज्ञसेनस्थ च सुतां स्वयंवरकृतक्षणाम् । गच्छामो वै वयं द्र॒ष्टू त॑ं च दिव्यं महोत्सवम्
యజ్ఞసేన రాజుని కుమార్తె స్వయంవరానికి క్షణం నిర్ణయించబడింది. ఆ రాజకుమార్తెను మరియు ఆ దివ్య మహోత్సవాన్ని దర్శించుటకు మేము అక్కడికి వెళ్తున్నాము.
Verse 12
राजानो राजपुत्राश्न॒ यज्वानो भूरिदक्षिणा: | स्वाध्यायवन्त: शुचयो महात्मानो यतव्रता:
అక్కడ రాజులు, రాజకుమారులు చేరుతారు—యజ్ఞాలు చేసేవారు, విస్తారమైన దక్షిణలు ఇచ్చేవారు, స్వాధ్యాయనిష్ఠులు, శుచిత్వముగలవారు, మహాత్ములు, నియమబద్ధ వ్రతాచారులు.
Verse 13
तरुणा दर्शनीयाश्व॒ नानादेशसमागता: । महारथा: कृतास्त्राश्न समुपैष्यन्ति भूमिपा:
వివిధ దేశాల నుండి వచ్చిన యౌవనవంతులు, దర్శనీయులు అయిన రాజులు-రాజకుమారులు అక్కడికి చేరుతారు; ఆయుధవిద్యలో నిపుణులైన మహారథి భూపాలకులు కూడా అక్కడ సమవేతమవుతారు.
Verse 14
ते तत्र विविधान् दायान् विजयार्थ नरेश्वरा: । प्रदास्यन्ति धन गाश्न भक्ष्यं भोज्यं च सर्वश:
ఆ నరేశ్వరులు తమ తమ విజయాభిలాషతో అక్కడ నానావిధ దానాలు ఇస్తారు—ధనం, గోవులు, మరియు అన్ని రకాల భక్ష్య-భోజ్య పదార్థాలు.
Verse 15
प्रतिगृह्य च तत् सर्व दृष्टवा चैव स्वयंवरम् । अनुभूयोत्सवं चैव गमिष्यामो यथेप्सितम्,उनका वह सब दान ग्रहण कर, स्वयंवरको देखकर और उत्सवका आनन्द लेकर फिर हमलोग अपने-अपने अभीष्ट स्थानको चले जायाँगे
ఆ సమస్త దానాలను స్వీకరించి, స్వయంవరాన్ని దర్శించి, ఉత్సవానందాన్ని అనుభవించిన తరువాత, మేము ప్రతి ఒక్కరం మా-మా ఇష్టస్థానాలకు బయలుదేరుదుము.
Verse 16
नटा वैतालिकास्तत्र नर्तका: सूतमागधा: । नियोधकाश्च देशेभ्य: समेष्यन्ति महाबला:,वहाँ अनेक देशोंके नट, वैतालिक, नर्तक, सूत, मागध तथा अत्यन्त बलवान् मल्ल आयेंगे
అక్కడ నటులు, వైతాళికులు, నర్తకులు, సూతులు, మాగధులు ఉంటారు; అలాగే అనేక దేశాల నుండి మహాబలవంతులైన మల్లులు, యోధులు కూడా సమవేతమవుతారు.
Verse 17
एवं कौतूहल कृत्वा दृष्टवा च प्रतिगृह्म॒ च । सहास्माभिमर्महात्मान: पुनः प्रतिनिवर्त्स्यथ,महात्माओ! इस प्रकार हमारे साथ खेल करके, तमाशा देखकर और नाना प्रकारके दान ग्रहण करके फिर आपलोग भी लौट आइयेगा
మహాత్ములారా! ఈ విధంగా మా తోడుగా క్రీడించి, ఆ దృశ్యాన్ని వీక్షించి, నానావిధ దానాలను స్వీకరించి, తరువాత మీరు కూడా మళ్లీ మా వద్దకు తిరిగి రండి.
Verse 18
दर्शनीयांश्व॒ व: सर्वान् देवरूपानवस्थितान् | समीक्ष्य कृष्णा वरयेत् संगत्यैकतमं वरम्
మీ అందరూ దేవతల వంటి రూపాలతో ఇక్కడ నిలిచి, దర్శనీయులై ఉన్నారు. మీరు సమవేతులై ఉన్నదాన్ని చూసి, దైవయోగంతో కృష్ణా (ద్రౌపది) మీలో ఎవరో ఒకరిని వరుడిగా ఎంచుకోవచ్చు.
Verse 19
अयं भ्राता तव श्रीमान् दर्शनीयो महाभुज: । नियुज्यमानो विजये संगत्या द्रविणं बहु । आहरिष्यन्नयं नूनं॑ प्रीतिं वो वर्धयिष्यति
మీ ఈ సోదరుడు అర్జునుడు శ్రీమంతుడు, సుందరుడు, దర్శనీయుడు, మహాబాహువు. ఇతనిని విజయసాధన కార్యానికి నియమిస్తే, సఖ్యతా-సంయోగంతో సౌభాగ్యవశాత్తు అపార ధనాన్ని గెలిచి తెచ్చి, మీ సంతోషాన్ని నిశ్చయంగా పెంచుతాడు.
Verse 20
युधिछिर उवाच परम॑ भो गमिष्यामो द्रष्ठं चैव महोत्सवम् । भवद्धि: सहिता: सर्वे कन्यायास्तं स्वयंवरम्
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—“హే బ్రాహ్మణా! మేము కూడా ఆ మహోత్సవాన్ని—ద్రుపదకన్య స్వయంవరాన్ని—చూడటానికి వెళ్తాము. మేమందరం మీతో కలిసి వస్తాము.”
Verse 182
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें धौम्यको पुरोहित बनानेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని చైత్రరథపర్వంలో ధౌమ్యుని పురోహితునిగా నియమించిన విషయానికి సంబంధించిన నూట ఎనభై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 183
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पाण्डवागमने त्रयशीत्यधिकशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें पाण्डवागमनविषयक एक सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆదిపర్వంలోని స్వయంవరపర్వంలో పాండవుల ఆగమనాన్ని వర్ణించే నూట ఎనభై మూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether concealment and delayed disclosure are ethically permissible for kṣatriyas; the chapter frames secrecy as protective prudence when open action would expose dependents and allies to preventable risk.
Tejas (effective presence) is difficult to hide: capability and integrity generate recognizable signals; therefore, one should pair inner strength with disciplined timing and measured communication.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is narrative instruction—positioning prudential counsel (gūḍha-nīti) as a legitimate dharmic tool within the epic’s broader governance discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.