Shloka 41
बक-राक्षसस्य आह्वानम् तथा वृक्षयुद्धम्
Summons of Baka and the Tree-Weapon Engagement
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ: पापाचार युधिष्ठिर: । एवमुक््त्वा महाबाहु: क्रोधसंदीप्तमानस:,'ओ दुर्बुद्धि अल्पदर्शी धृतराष्ट्रकुमार दुर्योधन! आज तेरी कामना पूरी हुई। निश्चय ही देवता तुझपर प्रसन्न हैं। तभी तो राजा युधिष्ठिर मुझे तेरा वध करनेकी आज्ञा नहीं दे रहे हैं। दुर्मती! यही कारण है कि तू अबतक जी रहा है। रे पापाचारी! मैं आज ही जाकर कुपित हो मन्त्रियों, कर्ण, छोटे भाई और शकुनिसहित तुझे यमलोक भेज सकता हूँ। किंतु क्या करूँ, पाण्डवश्रेष्ठ धर्मात्मा युधिष्ठिर तुझपर कोप नहीं कर रहे हैं'। यों कहकर महाबाहु भीम मन-ही-मन क्रोधसे जलते और हाथ-से-हाथ मलते हुए दीनभावसे लंबी साँसें खींचने लगे। बुझी हुई लपटोंवाली अग्निकी भाँति दीनहृदय होकर वे पुनः धरतीपर सोये हुए भाइयोंकी ओर देखने लगे। उनके वे सभी भाई साधारण लोगोंकी भाँति भूमिधर ही निश्चिन्ततापूर्वक सो रहे थे
vaiśampāyana uvāca |
dharmātmā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pāpācāra yudhiṣṭhiraḥ |
evam uktvā mahābāhuḥ krodhasaṃdīptamānasaḥ ||
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—పాండవశ్రేష్ఠుడు, ధర్మాత్ముడు అయిన యుధిష్ఠిరుని కూడా ఆ క్షణంలో భీముడు (శిక్షను ఆపినందుకు) పాపాచారుడివలె పేర్కొన్నాడు. అలా చెప్పి మహాబాహు భీముడు, కోపంతో మండుతున్న మనస్సుతో లోపలే దహించుకుంటూ దుర్యోధనుని దుర్బుద్ధి, అల్పదర్శి అని దూషిస్తూ ఇలా అన్నాడు—“ఈ రోజు నీ కోరిక నెరవేరింది; దేవతలు నిన్ను అనుగ్రహించారు. అందుకే ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు నీ వధకు నాకు ఆజ్ఞ ఇవ్వడం లేదు; ఇదే నీవింకా బతికుండటానికి కారణం. నేను కోపించి మంత్రులతో, కర్ణతో, చిన్న తమ్ముళ్లతో, శకునితో కలిసి నిన్ను యమలోకానికి పంపగలను; కానీ ఏమి చేయగలను—పాండవశ్రేష్ఠుడు ధర్మాత్ముడు యుధిష్ఠిరుడు నీపై కోపపడడం లేదు.” అని చెప్పి అతడు చేతులు రుద్దుకుంటూ దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు; మసకబారిన జ్వాలల అగ్నిలా మళ్లీ నేలపై నిద్రిస్తున్న తన సోదరుల వైపు చూశాడు—వారు సాధారణ జనుల్లా నిశ్చింతగా నిద్రపోతున్నారు.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights a central Mahābhārata tension: righteous restraint (dharma as self-control and adherence to a leader’s command) versus the impulse to enact immediate retribution. Bhīma’s fury represents kṣatriya justice and protective zeal, while Yudhiṣṭhira’s refusal to authorize killing underscores commitment to restraint and lawful conduct even when vengeance seems justified.
Vaiśampāyana describes Bhīma’s anger after confronting Duryodhana. Bhīma denounces Duryodhana and claims he could kill him along with his allies (Karṇa, Śakuni, and others), but he is prevented because Yudhiṣṭhira will not permit it. Bhīma then vents inwardly—rubbing his hands, sighing—and looks back at his brothers sleeping peacefully on the ground.