Shloka 2
Adhyāya 125: Raṅga-pradarśana — Arjuna’s Entry and Astric Demonstration (रङ्गप्रदर्शनम्)
(पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फाल्गुनस्य च धीमत: । तदा उत्तरफन्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने ।। रक्षणे विस्मृता कुन्ती व्यग्रा ब्राह्मणभोजने । पुरोहितेन सहिता ब्राह्मणान् पर्यवेषयत् ।। तस्मिन् काले समाहूय माद्रीं मदनमोहितः ।) सुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे । भूतसम्मोहने राजा सभार्यो व्यचरद् वनम्,एक दिनकी बात है, बुद्धिमान् अर्जुनका चौदहवाँ वर्ष पूरा हुआ था। उनकी जन्म- तिथिको उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रमें ब्राह्मणलोगोंने स्वस्तिवाचन प्रारम्भ किया। उस समय कुन्तीदेवीको महाराज पाण्डुकी देखभालका ध्यान न रहा। वे ब्राह्मणोंको भोजन करानेमें लग गयीं। पुरोहितके साथ स्वयं ही उनको रसोई परोसने लगीं। इसी समय काममोहित पाण्डु माद्रीको बुलाकर अपने साथ ले गये। उस समय चैत्र और वैशाखके महीनोंकी संधिका समय था, समूचा वन भाँति-भाँतिके सुन्दर पुष्पोंसे अलंकृत हो अपनी अनुपम शोभासे समस्त प्राणियोंको मोहित कर रहा था, राजा पाण्डु अपनी छोटी रानीके साथ वनमें विचरने लगे
vaiśampāyana uvāca |
(pūrṇe caturdaśe varṣe phālgunasya ca dhīmataḥ | tadā uttaraphalgunyāṃ pravṛtte svastivācane ||
rakṣaṇe vismṛtā kuntī vyagrā brāhmaṇabhojane | purohitena sahitā brāhmaṇān paryaveṣayat ||
tasmin kāle samāhūya mādrīṃ madanamohitaḥ |) supuṣpitavane kāle kadācin madhumādhave |
bhūtasammohane rājā sabhāryo vyacarad vanam |
వైశంపాయనుడు పలికెను—బుద్ధిమంతుడైన ఫాల్గునుడు (అర్జునుడు) పద్నాలుగవ సంవత్సరం పూర్తైనప్పుడు, ఉత్తరఫల్గునీ నక్షత్రంలో స్వస్తివాచనం ప్రారంభమైంది. ఆ వేళ కుంతీ రక్షణకర్తవ్యాన్ని మరచి బ్రాహ్మణభోజనంలో తలమునకలై, పూరోహితునితో కలిసి స్వయంగా బ్రాహ్మణులకు పరిచర్య చేసింది. అదే సమయంలో కామమోహితుడైన పాండుడు మాద్రీని పిలిపించుకున్నాడు. వసంత మధుమాసంలో పుష్పసమృద్ధమైన వనం సమస్త ప్రాణులను మోహింపజేస్తుండగా, రాజు భార్యతో కలిసి అడవిలో విహరించెను.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse juxtaposes two duties and two impulses: Kuntī’s dharmic hospitality to brāhmaṇas and her momentary lapse in guarding Pāṇḍu, while Pāṇḍu, overcome by desire, seeks private pleasure. It highlights how even righteous acts can create vulnerability when other responsibilities are neglected, and how kāma can cloud judgment and lead toward grave consequences.
On Arjuna’s fourteenth-year completion, auspicious rites are performed under Uttaraphalgunī. Kuntī becomes fully occupied serving brāhmaṇas with the priest. In that interval, Pāṇḍu—desire-struck—calls Mādrī and roams with her in a springtime forest that is vividly described as enchanting to all beings, setting the stage for the ensuing pivotal incident in the Pāṇḍu narrative.