Shloka 23

अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि

Devanagari script

तुङ्गाग्रैर् नीलपुष्पस्तबकभरनतप्रांशुशाखैर् अशोकैर् दोलाप्रान्तान्तनीलश्रुतिसुखजनकैर् भासितान्तं मनोज्ञैः रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदूर्वाङ्कुराग्रम्

Transliteration

tuṅgāgrair nīlapuṣpastabakabharanataprāṃśuśākhair aśokair dolāprāntāntanīlaśrutisukhajanakair bhāsitāntaṃ manojñaiḥ rātrau candrasya bhāsā kusumitatilakairekatāṃ samprayātaṃ chāyāsuptaprabuddhasthitahariṇakulāluptadūrvāṅkurāgram

Translation

ఎత్తైన అశోక వృక్షాలతో ఆ మనోహర విస్తారం ప్రకాశించెను—గాఢ నీల పుష్పస్తబకాల భారంతో వారి పొడవైన కొమ్మలు వంగి, ఊయలల చివరల వద్ద వినిపించే నీలవర్ణ గుంజనం చెవులకు సుఖమిచ్చెను. రాత్రివేళ అది చంద్రప్రభతో ఏకమై, వికసించిన తిలకచిహ్నాలతో ముద్రితమైనట్లు కనిపించెను. నీడల్లో జింకల గుంపులు నిద్రించి, మళ్లీ మేల్కొని నిలిచెను; దూర్వా గడ్డి మొగ్గల అగ్రభాగమూ త్రొక్కబడలేదు. ఇలాంటి పవిత్ర నిశ్శబ్దంలో పశువుని పాశాలను శాంత సాత్త్విక ధ్యానంతో సడలించే పతి పరమేశ్వరుని భక్తి సహజంగా ఉద్భవిస్తుంది।

Word by Word

• तुङ्गाग्रैः: with lofty tops

• नीलपुष्प-स्तबक: clusters of dark-blue flowers

• भर-नत: bent by weight

• प्रांशु-शाखैः: with tall/lofty branches

• अशोकैः: with aśoka trees

• दोला: swing

• प्रान्त-अन्त: at the far ends

• नील: dark-blue/deep-toned

• श्रुति-सुख-जनकैः: producing pleasure for the hearing (pleasant sound)

• भासित-अन्तम्: whose expanse is made radiant

• मनोज्ञैः: charming, delightful

• रात्रौ: at night

• चन्द्रस्य: of the moon

• भासा: by radiance/light

• कुसुमित-तिलकैः: by blossoming tilaka-like marks

• एकताम्: oneness, unity

• सम्प्रयातम्: having attained/merged into

• छाया: shade

• सुप्त: asleep

• प्रबुद्ध: awakened

• स्थित: standing/remaining

• हरिण-कुल: herd of deer

• अलुप्त: not destroyed/undisturbed

• दूर्वा-अङ्कुर-अग्रम्: the tips of dūrvā grass sprouts

Speaker

Suta Goswami (narrating to the sages of Naimisharanya)

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the importance of this verse in the context of Linga worship?

The verse sanctifies the worship-setting: a pure, undisturbed grove and moonlit stillness are portrayed as naturally turning the mind inward—supporting liṅga-upāsanā where the paśu approaches Pati through calmness, purity, and focused contemplation.

How does this verse describe the nature of Shiva (Shiva-tattva)?

Though Shiva is not described directly, the scene functions as a tattva-indicator: Shiva-tattva is the still, luminous ground in which agitation subsides—like moonlight unifying the landscape—hinting at Pati as the serene Lord who dissolves pasha (bondage) through inner clarity.

What ritualistic or Yogic practice is highlighted here?

It implies nocturnal dhyāna and sattvic temple-grove worship—an atmosphere suited to Pāśupata-oriented inwardness, where sense-restraint and tranquil attention support liṅga-pūjā and contemplation of Pati.