Adhyaya 56
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు చంద్రుని రథ స్వరూపం, అశ్వ‑చక్రాది లక్షణాలు, అలాగే సూర్యతేజస్సుతో సోముని వృద్ధి‑క్షయ క్రమాన్ని వివరిస్తాడు. శుక్లపక్షంలో సూర్యకిరణాలచే, ప్రత్యేకంగా సుషుమ్నా నాడి రూపంలో, చంద్రకళలు క్రమంగా నిండుతూ పౌర్ణమికి పూర్తి మండల దర్శనం కలుగుతుంది. అనంతరం కృష్ణపక్షంలో దేవులు, పితరులు, ఋషులు అంబుమయ సోమాన్ని మధు‑సుధా‑అమృతరూపంగా పానంచేస్తారు; ప్రతిదినం కళలు క్షీణించి అమావాస్యనాడు మిగిలిన కళలతో పితృగణం తృప్తి పొందుతుంది. ‘పక్షవృద్ధి‑క్షయము షోడశిలో స్మృతం’ అని తిథిధర్మానికి ఆధారం స్థాపించి, రాబోయే పర్వ‑శ్రాద్ధ‑వ్రతాదులు శివధర్మంతో సమన్వయమని సూచిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरथनिर्णयो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि निशाकरः त्रिचक्रोभयतो ऽश्वश् च विज्ञेयस्तस्य वै रथः
ఇట్లు శ్రీలింగమహాపురాణ పూర్వభాగంలో ‘సూర్యరథనిర్ణయ’ అనే యాభై ఐదవ అధ్యాయం. సూతుడు పలికెను—నిశాకరుడు (చంద్రుడు) నక్షత్రవీధులను ఆశ్రయించి సంచరిస్తాడు. అతని రథం త్రిచక్రయుక్తమై, ఇరువైపులా అశ్వాలు కట్టబడి ఉన్నదని తెలుసుకొనుడి.
Verse 2
शतारैश् च त्रिभिश्चक्रैर् युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः दशभिस्त्वकृशैर् दिव्यैर् असंगैस् तैर् मनोजवैः
ఆ దివ్య రథం మూడు చక్రాలతో, వంద అరలతో యుక్తమై ఉంది. దానికి పది ఉత్తమ శ్వేత అశ్వాలు కట్టబడ్డాయి—సన్నగా కాకపోయినా బలవంతమైనవి; అవి దివ్యమైనవి, నిర్బంధ గమనమున్నవి, మనోవేగంతో సమానంగా దూసుకుపోయేవి.
Verse 3
रथेनानेन देवैश् च पितृभिश्चैव गच्छति सोमो ह्यम्बुमयैर् गोभिः शुक्लैः शुक्लगभस्तिमान्
ఈ రథంలోనే సోముడు దేవతలతోను పితృదేవతలతోను కలిసి గమనం చేస్తాడు. జలతత్త్వమయుడైన సోముడు శ్వేత అశ్వాలతో సాగుతూ, శ్వేత కిరణాలతో ప్రకాశిస్తూ వెలుగును ప్రసరిస్తాడు.
Verse 4
क्रमते शुक्लपक्षादौ भास्करात्परमास्थितः आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्
శుక్లపక్ష ఆరంభంలో అతడు (చంద్రుడు) భాస్కరునికి అవతల స్థితుడై ముందుకు సాగుతాడు. దినక్రమం నిరంతరం కొనసాగడంతో అతని దూరపు అంచు రోజురోజుకూ క్రమంగా నిండుతూ పోతుంది.
Verse 5
देवैः पीतं क्षये सोमम् आप्याययति नित्यशः पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः
దేవులు ‘పానము’ చేసినందున సోముడు (చంద్రుడు) క్షీణించినప్పుడు భాస్కరుడు (సూర్యుడు) అతనిని నిత్యము మళ్లీ పోషిస్తాడు. పదిహేను దినములు సూర్యుడు ఒక్క కిరణముతో పానమైన భాగమును నింపుతాడు.
Verse 6
आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागमनुक्रमात् इत्येषा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
సుషుమ్నా మార్గమున భాగం భాగంగా క్రమానుసారంగా నింపుతూ—ఇలా సూర్యవీర్యముచే చంద్రుని దేహము పోషింపబడి వృద్ధి చెందుతుంది.
Verse 7
स पौर्णमास्यां दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः एवमाप्यायितं सोमं शुक्लपक्षे दिनक्रमात्
పౌర్ణమి రాత్రి అతడు ప్రకాశవంతుడై సంపూర్ణ మండలముతో దర్శనమిస్తాడు. ఇలానే శుక్లపక్షములో సోముడు దినదినము క్రమముగా పోషింపబడతాడు.
Verse 8
ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्दशीम् पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं सुधामृतम्
ఆపై కృష్ణపక్ష ద్వితీయ నుండి చతుర్దశి వరకు దేవులు ఆ జలమయ సారమును పానము చేస్తారు—సౌమ్యమైన, సోమసదృశమైన మధువు, సుధామృతమువలె మధురమైనది.
Verse 9
संभृतं त्वर्धमासेन ह्य् अमृतं सूर्यतेजसा पानार्थममृतं सोमं पौर्णमास्यामुपासते
సూర్య తేజస్సుచే అర్ధమాసములో సంగ్రహింపబడిన ఆ అమృతమే సోముడు. ఆ అమృత పానార్థము పౌర్ణమి రాత్రి వారు సోముని ఉపాసిస్తారు.
Verse 10
एकरात्रिं सुराः सर्वे पितृभिस्त्वृषिभिः सह सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च
సోముని కృష్ణపక్ష ఆరంభంలో, భాస్కరాభిముఖులై, సమస్త దేవతలు పితృగణులతోను ఋషులతోను కలిసి ఏకరాత్రి వ్రతాన్ని ఆచరిస్తారు—ఇది పతి శివుని ఋతధర్మానుగుణమైన పవిత్ర కర్మ।
Verse 11
प्रक्षीयन्ते परस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात् त्रयस्त्रिंशच्छताश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
పరముని అంతిమ సీమలో కళలు క్రమంగా ‘పానమై’ క్షీణిస్తాయి—సంఖ్యగా ముప్పైమూడు వందలు, అలాగే ముప్పైమూడు।
Verse 12
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि देवाः सोमं पिबन्ति वै एवं दिनक्रमात्पीते विबुधैस्तु निशाकरे
నిజంగా ముప్పైమూడు వేల దేవతలు సోమాన్ని పానము చేస్తారు; ఈ విధంగా దినక్రమానుసారం, జ్ఞానులైన దేవులు నిశాకరుడు (చంద్రుడు)ను క్రమంగా పానము చేయగా అతడు క్షీణిస్తాడు।
Verse 13
पीत्वार्धमासं गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम्
అర్ధమాసం పానము చేసి దేవోత్తములు అమావాస్యనాడు వెళ్లిపోతారు; అలాగే అమావాస్యనాడు పితృగణములు కూడా నిశాకరుడు (చంద్రుడు)ను సమీపించి ఉపస్థితి-సేవ చేస్తారు।
Verse 14
ततः पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
తదుపరి కాలవిభాగమయమైన పదిహేనవ భాగంలో, అపరాహ్ణ సమయంలో కొద్దిగా శేషం మిగిలి ఉండగా, పితృగణములు ఆ జఘన్యమైన—అంటే శేషభాగాన్ని—ప్రతీక్షిస్తూ ఉపాసిస్తారు।
Verse 15
पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तु या निसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्
వారు రెండు కళా-కాలము వరకు దానిని పానము చేస్తారు; ఆయనకు మిగిలిన కళ అమావాస్య రాత్రి ప్రవహించి, కిరణాల ద్వారా వారి స్వప్రకాశామృతముగా మారుతుంది।
Verse 16
मासतृप्तिमवाप्याग्र्यां पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम् पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु या
ఒక మాసము పరమ తృప్తిని పొందిన తరువాత, అర్పణరసాన్ని పానము చేసి ఆ పితృదేవతలు అమృతత్వస్థితి వైపు సాగుతారు; పితృులు పానము చేస్తున్నప్పుడు—ప్రత్యేకంగా పంచదశి తిథిన—గ్రహించబడే సూక్ష్మ కళ పరమ ప్రభావవంతమవుతుంది।
Verse 17
यावत्तु क्षीयते तस्य भागः पञ्चदशस्तु सः अमावास्यां ततस्तस्या अन्तरा पूर्यते पुनः
అది క్షీణించే భాగము పంచదశవ భాగముగా లెక్కించబడుతుంది; అమావాస్యనాడు అది తగినట్లుగా తగ్గిపోతుంది, ఆపై మధ్యకాలంలో మళ్లీ నిండుతూ పెరుగుతుంది।
Verse 18
वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ एवं सूर्यनिमित्तैषा पक्षवृद्धिर्निशाकरे
చంద్రునిలో వృద్ధి-క్షయాలు పక్షారంభమున మరియు షోడశి తిథిన జరుగుతాయని స్మరించబడింది; ఈ విధంగా సూర్యుని నిమిత్తకారణముగా తీసుకొని, నిశాకరునిలో పక్షవృద్ధి స్థాపితమవుతుంది।
Frequently Asked Questions
It states that in Shukla Paksha the Moon is replenished day by day through the Sun’s energy, reaching fullness at Purnima; in Krishna Paksha the digits (kalas) are gradually ‘consumed’ by devas/pitrs/ṛṣis, culminating at Amavasya.
Purnima is presented as the point of complete Soma (amrita) suitable for divine upasana, while Amavasya is linked with pitṛ-satisfaction and the final residue of kalas—supporting the ritual logic of vrata and shraddha aligned to tithi.
By grounding ritual time (tithi/paksha) in a sacred cosmic mechanism, it frames disciplined observance—often performed alongside Shiva-Linga worship—as participation in Ishvara’s order, strengthening dharma and inner purification toward moksha.