
Adhyaya 34: भस्ममहात्म्यं—अग्नीषोमात्मक-शिवतत्त्वं तथा पाशुपतव्रतप्रशंसा
ఈ అధ్యాయంలో భగవాన్ శివుడు అగ్ని–సోమ స్వరూపంగా తన తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తూ భస్మ ఉత్పత్తి, దాని పవిత్రకార్యాన్ని వివరిస్తాడు. అగ్నితో జగత్తు దగ్ధమై భస్మమైందని, ఆ భస్మం పరమ పవిత్రమని; ‘భస్మ’ అనే శుభభావనతో అది సర్వపాపక్షయకరమని చెబుతాడు. భస్మను ‘నా వీర్యం’గా పేర్కొని శివశక్తి ప్రతీకగా వర్ణిస్తాడు; గృహాలలో, సూతికాగృహాలలో రక్షార్థం భస్మప్రయోగం లోకాచారమని చూపుతాడు. భస్మస్నానంతో శుద్ధాత్మ, క్రోధేంద్రియజయి సాధకుడు శివసాన్నిధ్యానికి చేరి పునరావృత్తి పొందడని—మోక్షాభిముఖతను ప్రతిపాదిస్తాడు. తరువాత పాశుపతవ్రత-యోగం ప్రాచీనంగా ముందే నియమితమై అత్యుత్తమమని, బాహ్య వస్త్రాలకన్నా క్షమ, ధృతి, అహింస, వైరాగ్యం, మానాపమాన సమత్వం వంటి అంతరావరణమే శ్రేష్ఠమని బోధిస్తాడు. త్రికాల భస్మస్నానం పాపదాహకమని, శైవగణసంబంధం మరియు సిద్ధి/అమృతత్వ మార్గాన్ని సూచిస్తుందని చెప్పి, చివరికి జటాధారి, ముండిత, నగ్న లేదా మలిన శివభక్త తపస్వులు నింద్యులు కారు—శివునివలె పూజ్యులని నిర్ణయిస్తాడు.
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ऋषिवाक्यं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः श्रीभगवानुवाच एतद्वः सम्प्रवक्ष्यामि कथा सर्वस्वमद्य वै अग्निर्ह्यहं सोमकर्ता सोमश्चाग्निमुपाश्रितः
ఇట్లు శ్రీలింగమహాపురాణ పూర్వభాగంలో “ఋషివాక్యము” అనే ముప్పైమూడవ అధ్యాయం. శ్రీభగవానుడు పలికెను— “ఈ రోజు మీకు ఈ కథను, ఉపదేశసారమును, సంపూర్ణంగా చెప్పుదును. నేనే అగ్ని, సోమకర్తను; సోముడు కూడా అగ్నినే ఆశ్రయించియున్నాడు।”
Verse 2
कृतमेतद्वहत्यग्निर् भूयो लोकसमाश्रयात् असकृत्त्वग्निना दग्धं जगत् स्थावरजङ्गमम्
ఆ కార్యం పూర్తైన తరువాత అగ్ని మళ్లీ లోకాలను ఆశ్రయించి జ్వలిస్తుంది; మరియు అదే అగ్నిచేత పునఃపునః సమస్త జగత్తు—స్థావరమూ జంగమమూ—దగ్ధమగుతుంది।
Verse 3
भस्मसाद्विहितं सर्वं पवित्रमिदमुत्तमम् भस्मना वीर्यमास्थाय भूतानि परिषिञ्चति
భస్మస్థితిగా విధివిధానంగా సంస్కరింపబడినదంతా పరమ పవిత్రమూ ఉత్తమమూ. భస్మవీర్యాన్ని ఆశ్రయించి సాధకుడు సమస్త భూతప్రాణులను చల్లడం/లేపనం ద్వారా పవిత్రం చేస్తాడు.
Verse 4
अग्निकार्यं च यः कृत्वा करिष्यति त्रियायुषम् भस्मना मम वीर्येण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
అగ్నికార్యాన్ని చేసి, ఆపై త్రియాయుష్ కాలం వ్రతాన్ని ఆచరించేవాడు—నా దివ్యవీర్యంతో యుక్తమైన భస్మద్వారా సమస్త కిల్బిషాల (పాపాల) నుండి విముక్తుడవుతాడు.
Verse 5
भासत इत्येव यद्भस्म शुभं भावयते च यत् भक्षणात् सर्वपापानां भस्मेति परिकीर्तितम्
‘భాసతే’ అంటే ప్రకాశించేది, శుభంగా భావించబడేది—అదే ‘భస్మ’. అలాగే సమస్త పాపాలను భక్షించి (దహించి) వేయునందున అది ‘భస్మ’ అని కీర్తింపబడుతుంది.
Verse 6
ऊष्मपाः पितरो ज्ञेया देवा वै सोमसंभवाः अग्नीषोमात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
పితరులను ‘ఊష్మపాః’—ఊష్మాన్ని పానంచేసేవారు—అని తెలుసుకోవాలి; దేవతలు నిజంగా సోమసంభవులు. స్థావర-జంగమములతో కూడిన సమస్త జగత్తు అగ్ని-సోమాత్మకం.
Verse 7
अहमग्निर्महातेजाः सोमश्चैषा महांबिका अहमग्निश् च सोमश् च प्रकृत्या पुरुषः स्वयम्
నేను మహాతేజస్సుగల అగ్ని; ఈ మహాంబికే సోమ. నేను అగ్నియు సోమయు రెండూ నేనే; స్వభావతః నేనే స్వయంగా పురుషుడు (పరమ చైతన్యాధిపతి).
Verse 8
तस्माद्भस्म महाभागा मद्वीर्यमिति चोच्यते स्ववीर्यं वपुषा चैव धारयामीति वै स्थितिः
అందుచేత, ఓ మహాభాగ్యులారా, ఈ భస్మను ‘నా వీర్యము (శక్తి)’ అని అంటారు. స్థిరసత్యం ఇదే—నేనే నా శక్తిని నా దేహములోనే ధరిస్తాను.
Verse 9
तदाप्रभृति लोकेषु रक्षार्थमशुभेषु च भस्मना क्रियते रक्षा सूतिकानां गृहेषु च
ఆ కాలం నుంచే లోకాలలో రక్షణార్థముగా, అలాగే అశుభ ప్రభావాల నివారణకై, భస్మతో రక్షాక్రియ చేయబడుతుంది; ప్రసూతుల గృహాలలో కూడా భస్మతో రక్షావిధి ఆచరించబడుతుంది.
Verse 10
भस्मस्नानविशुद्धात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः मत्समीपं समागम्य न भूयो विनिवर्तते
భస్మస్నానంతో అంతఃకరణం శుద్ధి పొందినవాడు, క్రోధాన్ని జయించి ఇంద్రియాలను నియంత్రించినవాడు—నా సన్నిధికి వచ్చి మరల తిరిగి పోడు; బంధనంలో మళ్లీ పడడు.
Verse 11
व्रतं पाशुपतं योगं कापिलं चैव निर्मितम् पूर्वं पाशुपतं ह्येतन् निर्मितं तदनुत्तमम्
ఆయన పాశుపత వ్రతమును, కాపిల యోగమును స్థాపించాడు. నిజంగా ఈ పాశుపత సాధన ముందుగా స్థాపితమైంది; ఇదే అనుత్తమ మార్గం—పశువును పాశం నుండి విడిపించి పశుపతియైన ప్రభువునకు చేర్చేది.
Verse 12
शेषाश्चाश्रमिणः सर्वे पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा सृष्टिरेषा मया सृष्टा लज्जामोहभयात्मिका
ఆ తరువాత మిగిలిన సమస్త ఆశ్రమధర్ములు స్వయంభూ (బ్రహ్మ) చేత సృష్టింపబడ్డారు. ఈ సృష్టి నా చేత ప్రదర్శితమైనది; ఇది లజ్జ, మోహ, భయ స్వభావమైంది—పాశాధీనమైన పశు-భావ లక్షణాలతో కూడినది.
Verse 13
नग्ना एव हि जायन्ते देवता मुनयस् तथा ये चान्ये मानवा लोके सर्वे जायन्त्यवाससः
దేవతలూ మునులూ నిజంగా నగ్నంగానే జన్మిస్తారు; అలాగే ఈ లోకంలోని ఇతర సమస్త మనుష్యులూ—అందరూ వస్త్రరహితులుగానే పుడతారు।
Verse 14
इन्द्रियैरजितैर्नग्नो दुकूलेनापि संवृतः तैरेव संवृतैर्गुप्तो न वस्त्रं कारणं स्मृतम्
ఇంద్రియాలు జయించబడని వాడు సన్నని వస్త్రంతో కప్పుకున్నా (నిజంగా) నగ్నుడే. కానీ ఆ ఇంద్రియాలనే నియమించిన వాడు రక్షితుడు; లజ్జా-శుద్ధికి కారణం వస్త్రం కాదని స్మృతిలో చెప్పబడింది।
Verse 15
क्षमा धृतिरहिंसा च वैराग्यं चैव सर्वशः तुल्यौ मानावमानौ च तदावरणमुत्तमम्
క్షమ, ధృతి (స్థిరత్వం), అహింస, మరియు సర్వత్ర వైరాగ్యం—అలాగే మాన-అపమానాలను సమానంగా చూడటం: ఇదే సాధకునికి పరమ ఉత్తమమైన ఆవరణం (రక్షాకవచం)।
Verse 16
भस्मस्नानेन दिग्धाङ्गो ध्यायते मनसा भवम् यद्यकार्यसहस्राणि कृत्वा यः स्नाति भस्मना
భస్మస్నానంతో దేహంపై భస్మం లేపి, మనసులో భవుడు (శివుడు)ను ధ్యానించాలి. వేలాది అనుచిత కర్మలు చేసినవాడైనా, భస్మంతో స్నానం చేసినవాడు శుద్ధుడవుతాడు।
Verse 17
तत्सर्वं दहते भस्म यथाग्निस्तेजसा वनम् तस्माद् यत्नपरो भूत्वा त्रिकालमपि यः सदा
అది అన్నిటినీ భస్మం చేస్తుంది, అగ్ని తన తేజస్సుతో అడవిని దహించినట్లే. కాబట్టి యత్నపరుడై, సదా త్రికాలములలో (ఈ ఆచారాన్ని) ఆచరించేవాడు…
Verse 18
भस्मना कुरुते स्नानं गाणपत्यं स गच्छति समाहृत्य क्रतून् सर्वान् गृहीत्वा व्रतमुत्तमम्
పవిత్ర భస్మంతో స్నానం చేసే వాడు శివగణసంబంధమైన స్థితి (గాణపత్యం) పొందుతాడు. సమస్త యజ్ఞఫలాలను సమాహరించినట్లుగా, ఉత్తమ వ్రతాన్ని ధరించి శైవమార్గంలో పతి-శివుని వైపు సాగుతాడు.
Verse 19
ध्यायन्ति ये महादेवं लीलासद्भावभाविताः उत्तरेणार्यपन्थानं ते ऽमृतत्वमवाप्नुयुः
మహాదేవుని ధ్యానించే వారు, ఆయన దివ్య లీల యొక్క సద్భావంతో అంతరంగం నిండిన వారు, ఉత్తరమైన ఆర్యపంథాన్ని అనుసరించి నడిచినచో—అమృతత్వం, అనగా మోక్షం, పొందుతారు.
Verse 20
दक्षिणेन च पन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे अणिमा गरिमा चैव लघिमा प्राप्तिरेव च
దక్షిణ పంథాన్ని అనుసరించి శ్మశానాలను ఆశ్రయించిన వారు యోగసిద్ధులను పొందారు—అణిమా, గరిమా, లఘిమా మరియు ప్రాప్తి.
Verse 21
इच्छा कामावसायित्वं तथा प्राकाम्यमेव च ईक्षणेन च पन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे अणिमा गरिमा चैव लघिमा प्राप्तिरेव च
వారు ఇచ్ఛాశక్తి యొక్క ఐశ్వర్యం, కామావసాయిత్వం (సంకల్పం తప్పక నెరవేరుట) మరియు ప్రాకామ్యాన్ని పొందారు. కేవలం చూపుతోనే మార్గాన్ని నిర్ణయించి శ్మశానాలలో నిర్బాధంగా సంచరించారు. అలాగే అణిమా, గరిమా, లఘిమా, ప్రాప్తి అనే యోగసిద్ధులూ లభించాయి.
Verse 22
इन्द्रादयस् तथा देवाः कामिकव्रतमास्थिताः ऐश्वर्यं परमं प्राप्य सर्वे प्रथिततेजसः
ఇంద్రాది దేవతలు కామిక వ్రతాన్ని ఆచరించి పరమ ఐశ్వర్యాన్ని పొందారు; పతి-శివుని కృపవల్ల వారు అందరూ తమ తేజస్సుతో ప్రసిద్ధులయ్యారు.
Verse 23
व्यपगतमदमोहमुक्तरागस् तमोरजोदोषविवर्जितस्वभावः परिभवमिदमुत्तमं विदित्वा पशुपतियोगपरो भवेत्सदैव
మదమోహాలను విడిచి, రాగరహితుడై, తమోరజో దోషాలేనివాడైన స్వభావంలో స్థితుడై—లోకమానమనే ఈ పరమ తృణీకరణను తెలిసి, సదా పాశుపతయోగంలో పరాయణుడవ్వాలి।
Verse 24
इमं पाशुपतं ध्यायन् सर्वपापप्रणाशनम् यः पठेच्च शुचिर्भूत्वा श्रद्दधानो जितेन्द्रियः
ఈ పాశుపత (ఉపదేశం)ను ధ్యానిస్తూ—సర్వపాపనాశకమైనదాన్ని—శుచిగా ఉండి, శ్రద్ధతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో ఎవడు పఠిస్తాడో।
Verse 25
सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति ते सर्वे मुनयः श्रुत्वा वसिष्ठाद्या द्विजोत्तमाः
సర్వపాపాల నుండి శుద్ధమైన అంతఃకరణం గలవాడు రుద్రలోకాన్ని పొందుతాడు। ఇది విని వసిష్ఠాది సమస్త మునులు—శ్రేష్ఠ ద్విజులు—(భక్తితో స్వీకరించారు)।
Verse 26
भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गा बभूवुर्विगतस्पृहाः रुद्रलोकाय कल्पान्ते संस्थिताः शिवतेजसा
భస్మంతో లేపింపబడి వారి అవయవాలు పాండురవర్ణమయ్యాయి; వారు స్పృహారహితులయ్యారు। కల్పాంతంలో శివతేజస్సుతో స్థిరపడి రుద్రలోకానికి సంస్థితులయ్యారు।
Verse 27
तस्मान्न निन्द्याः पूज्याश्च विकृता मलिना अपि रूपान्विताश् च विप्रेन्द्राः सदा योगीन्द्रशङ्कया
కాబట్టి విప్రశ్రేష్ఠులను ఎప్పుడూ నిందించకూడదు; వారు వికృతులైనా, మలినులైనా, రూపవంతులైనా—యోగీంద్రుల శక్తిని గౌరవభయంతో సదా పూజ్యులుగా భావించాలి।
Verse 28
बहुना किं प्रलापेन भवभक्ता द्विजोत्तमाः संपूज्याः सर्वयत्नेन शिववन्नात्र संशयः
ఎక్కువ మాటలతో ఏమి ప్రయోజనం? ఓ ద్విజోత్తమా, భవుడు (శివుడు) భక్తులను సమస్త ప్రయత్నాలతో పూజించాలి—శివునివలెనే; ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 29
मलिनाश्चैव विप्रेन्द्रा भवभक्ता दृढव्रताः दधीचस्तु यथा देवदेवं जित्वा व्यवस्थितः
ఓ విప్రేంద్రా, వారు బయటకు ధూళితో మలినులై కఠిన తపస్సుతో ఉన్నా, భవుడు (శివుడు) భక్తులు, దృఢవ్రతులు—దధీచి దేవదేవుని జయించి తన సంకల్పంలో అచంచలంగా నిలిచినట్లే।
Verse 30
नारायणं तथा लोके रुद्रभक्त्या न संशयः तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भस्मदिग्धतनूरुहाः
ఈ లోకంలో నారాయణుడుకూడా రుద్రభక్తుడే—ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి సమస్త ప్రయత్నాలతో శివచిహ్నాలు ధరించి, దేహమూ రోమమూ భస్మంతో లేపనం చేసుకోండి।
Verse 31
जटिनो मुण्डिनश्चैव नग्ना नानाप्रकारिणः संपूज्याः शिववन्नित्यं मनसा कर्मणा गिरा
జటాధారులు, ముండితులు, నగ్నులు—వివిధ విధాల త్యాగులు—వారిని నిత్యం శివునివలె గౌరవించాలి: మనసుతో, కర్మతో, వాక్కుతో।
Because the text frames Bhasma as the purified residue of cosmic Agni—an emblem of Shiva’s transformative power that burns impurities; thus wearing/applying Bhasma signifies bearing Shiva’s potency and protection.
Trikala-bhasma-snāna, jita-krodha (conquest of anger), jita-indriya (sense control), Bhava-dhyāna, and inner ‘coverings’ like kṣamā, dhṛti, ahiṃsā, vairāgya, and equanimity toward honor/disgrace.
It discourages condemnation based on external form, asserting that steadfast Shiva-bhakti and yoga-intent make such devotees worthy of worship ‘like Shiva’ regardless of being vikṛta or malina.