Shloka 6

Īśvara-gītā: Brahman as All-Pervading—Kāla, Prakṛti–Puruṣa, Tattva-Evolution, and Mokṣa

Devanagari script

स आत्मा सर्वभूतानां स बाह्याभ्यन्तरः परः / सो ऽहं सर्वत्रगः शान्तो ज्ञानात्मा परमेश्वरः

Transliteration

sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bāhyābhyantaraḥ paraḥ / so 'haṃ sarvatragaḥ śānto jñānātmā parameśvaraḥ

Translation

అతడే సమస్త భూతాల ఆత్మ; అతడే బాహ్యముగా, అంతర్యామిగా వ్యాపించి పరాత్పరుడు. ఆ సర్వత్రగ, శాంత, జ్ఞానాత్మక పరమేశ్వరుడు నేనే.

Word by Word

• सः: he/that (one)
• सः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• आत्मा: Self
• आत्मा: सम्बन्ध/अभेद (Predicate nominative/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सर्व-भूतानाम्: of all beings
• सर्व-भूतानाम्: सम्बन्ध (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + भूत (कृदन्त; भू धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), बहुवचन; समासः—कर्मधारयः (सर्वाणि भूतानि)

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; पुनरुक्त-प्रयोगः

• बाह्य-अभ्यन्तरः: external and internal
• बाह्य-अभ्यन्तरः: विशेषण (कर्तृविशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: बाह्य (प्रातिपदिक) + अभ्यन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—द्वन्द्वः (बाह्यश्च अभ्यन्तरश्च)

• परः: transcendent, beyond
• परः: विशेषण (कर्तृविशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; sandhi-पूर्वरूपम् (सो)

• अहम्: I
• अहम्: सम्बन्ध/अभेद (Apposition)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा, एकवचन

• सर्वत्र-गः: all-pervading
• सर्वत्र-गः: विशेषण (कर्तृविशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: सर्वत्र (अव्यय) + ग (कृदन्त; गम् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कृदन्तः—क्विप्/अण्-प्रत्ययान्त (गः = गच्छति इति); समासः—अव्ययीभावः (सर्वत्र गः)

• शान्तः: peaceful
• शान्तः: विशेषण (कर्तृविशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: शान्त (कृदन्त; शम् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कृदन्तः—क्त (शान्त)

• ज्ञान-आत्मा: whose nature is knowledge
• ज्ञान-आत्मा: विशेषण/उपपद-सम्बन्ध (Predicate)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (ज्ञानम् आत्मा यस्य / ज्ञानरूप आत्मा)

• परम-ईश्वरः: the Supreme Lord
• परम-ईश्वरः: सम्बन्ध/अभेद (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: परम (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (परमः ईश्वरः)

Speaker

Lord Kūrma (Viṣṇu) speaking as the Supreme Īśvara

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: vira

Characters & Entities

• Atman
• Parameshvara

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It identifies the Supreme as the Ātman of all beings—both immanent (within and without everything) and transcendent—whose essence is pure knowledge (jñāna) and who pervades all.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse supports contemplative yoga centered on Īśvara-dhyāna: meditating on the Lord as the all-pervading, शांत (śānta) witness-consciousness (jñānātmā), dissolving the sense of separateness through steady inner stillness.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By presenting Parameśvara as the single all-pervading Supreme Self beyond inner/outer distinctions, it aligns with the Kurma Purana’s integrative stance where sectarian boundaries (Śiva/Viṣṇu) are secondary to one Īśvara as the ground of consciousness.