Shloka 25

Prayāga-māhātmya — The Greatness of Prayāga and the Discipline of Pilgrimage

Devanagari script

न्यग्रोधं रक्षते नित्यं शूलपाणिर्महेश्वरः / स्थानं रक्षन्ति वै देवाः सर्वपापहरं शुभम्

Transliteration

nyagrodhaṃ rakṣate nityaṃ śūlapāṇirmaheśvaraḥ / sthānaṃ rakṣanti vai devāḥ sarvapāpaharaṃ śubham

Translation

శూలపాణి మహేశ్వరుడు నిత్యం న్యగ్రోధం (వటవృక్షం) రక్షిస్తాడు; అలాగే దేవతలు ఆ శుభమైన, సర్వపాపహరమైన పవిత్ర స్థానాన్ని కాపాడుతారు।

Word by Word

• न्यग्रोधम्: the banyan tree
• न्यग्रोधम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: न्यग्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• रक्षते: protects
• रक्षते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kāla/Avadhi (काल/अवधि)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणरूपेण (adverbially)

• शूलपाणिः: the one with a trident in hand (Śiva)
• शूलपाणिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शूल + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—बहुव्रीहि (यस्य पाणौ शूलम् सः)

• महेश्वरः: Maheśvara
• महेश्वरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महā + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारय (महान् ईश्वरः)

• स्थानम्: the place
• स्थानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• रक्षन्ति: protect
• रक्षन्ति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• वै: indeed
• वै: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• देवाः: the gods
• देवाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• सर्वपापहरम्: removing all sins
• सर्वपापहरम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + पाप + हर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (सर्वेषां पापानां हरः) ; स्थानम् इति विशेषणम्

• शुभम्: auspicious
• शुभम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्थानम् इति विशेषणम्

Speaker

Suta (narrator) recounting the tirtha-mahatmya within the Kurma Purana’s Purva-bhaga narration

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Nyagrodha
• Maheshvara
• Shulapani
• Devas

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

By presenting a divinely protected sacred locus that “removes all sins,” the verse implies that purity and liberation are supported by grace (anugraha) and right orientation toward the divine—preparing the mind for Atman-realization rather than defining Atman directly.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse emphasizes tirtha-sevana (reverent approach to sacred places) as an auxiliary discipline: pilgrimage, restraint, and worship that purify the mind—supporting higher Yoga (dhyana) taught elsewhere in the Kurma Purana, including Shaiva-oriented contemplative practice.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

Even within a Vishnu-centered Purana, Shiva (Maheshvara) is shown as the active guardian of holiness, reflecting the Kurma Purana’s integrative theology where Shaiva and Vaishnava powers cooperate to uphold dharma and sanctity.