Shloka 62

Virocana–Bali, Aditi’s Tapas, and the Vāmana–Trivikrama Episode

Devanagari script

समास्यतां भवता तत्र नित्यं भुक्त्वा भोगान् देवतानामलभ्यान् / ध्यायस्व मां सततं भक्तियोगात् प्रवेक्ष्यसे कल्पदाहे पुनर्माम्

Transliteration

samāsyatāṃ bhavatā tatra nityaṃ bhuktvā bhogān devatānāmalabhyān / dhyāyasva māṃ satataṃ bhaktiyogāt pravekṣyase kalpadāhe punarmām

Translation

నీవు అక్కడ నిత్యము నివసించి, దేవతలకు కూడా లభించని భోగాలను అనుభవించుము. అయినా భక్తియోగముతో ఎల్లప్పుడూ నన్ను ధ్యానించుము; కల్పదాహం (ప్రళయం) వచ్చినప్పుడు నీవు మళ్లీ నాలో ప్రవేశించెదవు.

Word by Word

• समास्यताम्: dwell / reside
• समास्यताम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आस् (धातु) उपसर्ग-सम् (सम्+आस्)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), आत्मनेपद, मध्यम-पुरुष, एकवचन; आज्ञार्थे (let you dwell)

• भवता: by you (you)
• भवता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; आदरार्थ

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव/क्रियाविशेषणरूपेण (adverbial accusative)

• भुक्त्वा: having enjoyed
• भुक्त्वा: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भाव (absolutive), ‘having enjoyed/eaten’

• भोगान्: enjoyments
• भोगान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• देवतानाम्: of the gods
• देवतानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: देवता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• अलभ्यान्: unattainable
• अलभ्यान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अलभ्य (प्रातिपदिक; √लभ् से -यत्/ण्यत् भाव)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; नकारार्थक (unattainable)

• ध्यायस्व: meditate
• ध्यायस्व: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), आत्मनेपद, मध्यम-पुरुष, एकवचन

• माम्: on me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• सततम्: constantly
• सततम्: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सतत (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण (adverbial accusative)

• भक्ति-योगात्: through the yoga of devotion
• भक्ति-योगात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (भक्तेः योगः/भक्तियोगः)

• प्रवेक्ष्यसे: you will enter
• प्रवेक्ष्यसे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विश् (धातु) उपसर्ग-प्र (प्र+विश्)
• Form: लृट्-लकार (Simple future), आत्मनेपद, मध्यम-पुरुष, एकवचन

• कल्प-दाहे: at the conflagration at the end of the aeon
• कल्प-दाहे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कल्प (प्रातिपदिक) + दाह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (कल्पस्य दाहः)

• पुनः: again
• पुनः: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

Speaker

Lord Kurma (Vishnu/Narayana as Ishvara)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Lord Kurma
• Narayana
• Devatas
• Bhakti-yoga
• Kalpa (cosmic cycle)

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It presents the Supreme (Ishvara/Narayana) as the final refuge into whom the devotee “enters” at cosmic dissolution—implying liberation as re-absorption/union with the highest reality beyond even divine enjoyments.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

It emphasizes bhakti-yoga expressed as continual dhyāna (constant meditation/remembrance of the Lord), treating devotion as a disciplined yogic method that culminates in final entry into Ishvara.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

While Vishnu as Kurma speaks directly, the teaching aligns with the Kurma Purana’s synthetic theology: devotion and yogic absorption in the single Ishvara is the goal, a framework compatible with both Shaiva (Pashupata-yoga) and Vaishnava (Narayana-bhakti) orientations.