Shloka 128
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोर्ऽथतः / त्रिविधिः सर्वभूतानामित्येष प्रतिसंचरः
Transliteration
naimittikaḥ prākṛtiko yaścaivātyantikor'thataḥ / trividhiḥ sarvabhūtānāmityeṣa pratisaṃcaraḥ
Translation
నైమిత్తికం, ప్రాకృతం, అత్యంతికం—అర్థతః ఈ మూడు విధాల ప్రళయాలు సమస్త భూతాలకు చెప్పబడ్డాయి; ఇదే ప్రతిసంచారము (సంహారము).
Word by Word
naimittikaḥoccasional/periodic (naimittika)
naimittikaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootnaimittika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा-विभक्ति (nominative/1st), एकवचन (singular); विशेषण (adjectival)
prākṛtikaḥnatural/primordial (prākṛtika)
prākṛtikaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprākṛtika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
yaḥwhich/that (who)
yaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative pronoun)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
evaindeed/just
eva:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारण-अव्यय (emphatic particle)
ātyantikaḥultimate/absolute (ātyantika)
ātyantikaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootātyantika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
artha-taḥin meaning/essentially
artha-taḥ:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootartha (प्रातिपदिक) + tas (अव्यय-प्रत्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb): ‘in meaning/according to sense’
tri-vidhiḥthreefold
tri-vidhiḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottri (संख्या-प्रातिपदिक) + vidhi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (determinative): ‘threefold in kind’
sarva-bhūtānāmof all beings
sarva-bhūtānām:
Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootsarva (प्रातिपदिक) + bhūta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (genitive/6th), बहुवचन (plural); कर्मधारय: ‘all beings’
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formउद्धरण/इति-प्रयोग (quotative particle)
eṣaḥthis
eṣaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; निर्देश-सर्वनाम (demonstrative pronoun)
pratisaṃcaraḥre-absorption/returning dissolution
pratisaṃcaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootprati-saṃcara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भाववाचक संज्ञा