Shloka 2
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
Devanagari script
क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्
Transliteration
kṣetrajñāḥ samavarttanta kṣetrasyaitasya dhīmataḥ / tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃśca catuṣṛyam
Translation
ఆ ధీమంతుని ఈ క్షేత్రంలో క్షేత్రజ్ఞులు ప్రవర్తించారు; తరువాత దేవులు, అసురులు, పితృలు, మనుష్యులు—ఈ నాలుగు వర్గాలు ఏర్పడ్డాయి।
Word by Word
kṣetra-jñāḥknowers of the field (embodied selves)
kṣetra-jñāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkṣetra (प्रातिपदिक) + jña (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana; ‘knowers of the field’
samavarttantacame into being/arose
samavarttanta:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsam-ava-√vṛt (वृत्, धातु)
FormLaṅ (Imperfect/अनद्यतनभूत), Prathama-puruṣa (3rd), Bahuvacana; Ātmanepada
kṣetrasyaof the field
kṣetrasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootkṣetra (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana
etasyaof this
etasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga/Napumsaka, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana; demonstrative
dhīmataḥof the wise (one)
dhīmataḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootdhīmat (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana; ‘of the intelligent one’ (Brahmā)
tataḥthen
tataḥ:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Roottataḥ (अव्यय)
FormAvyaya; adverb ‘then/from that’
deva-asura-pitṝngods, asuras, and pitṛs
deva-asura-pitṝn:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक) + asura (प्रातिपदिक) + pitṛ (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Dvitīyā (2nd), Bahuvacana; dvandva
manuṣyānhumans
manuṣyān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmanuṣya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Dvitīyā (2nd), Bahuvacana
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction
catuṣṛyamthe fourfold group
catuṣṛyam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootcatuṣṭaya/catuṣṛya (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Dvitīyā (2nd), Ekavacana; collective ‘group of four’ (reading catuṣṛyam as neuter collective)