Shloka 61
Nīlakaṇṭha-nāmotpatti-kathana
Origin of the Epithet “Nīlakaṇṭha”
Devanagari script
देवदेव उवाच एवमस्तु महाभागौ सृजतां विपुलाः प्रजाः / एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवातरधाद्विभुः
Transliteration
devadeva uvāca evamastu mahābhāgau sṛjatāṃ vipulāḥ prajāḥ / evamuktvā sa bhagavāṃstatraivātaradhādvibhuḥ
Translation
దేవదేవుడు పలికెను—అలాగే కావుగాక, ఓ మహాభాగులారా; విస్తారమైన ప్రజలను సృష్టించండి. ఇలా చెప్పి ఆ విభువు భగవంతుడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు।
Word by Word
devadevaḥLord of gods
devadevaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक) + deva (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘देवानां देवः’), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (वच्) (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
evamthus
evam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक (thus)
astulet it be
astu:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootas (अस्) (धातु)
Formलोट् (Imperative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
mahābhāgauO greatly fortunate (two)
mahābhāgau:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘महान् भागः/भाग्यं यस्य’), पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, द्विवचन
sṛjatāmlet (you two) create
sṛjatām:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (सृज्) (धातु)
Formलोट् (Imperative), प्रथम-पुरुष, द्विवचन; परस्मैपद; आदेश (injunction) to the two
vipulāḥabundant, many
vipulāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvipula (प्रातिपदिक)
Formविशेषण, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; prajāḥ qualifies
prajāḥcreatures, progeny
prajāḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन
evamthus
evam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
Formअव्यय (thus)
uktvāhaving said
uktvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Rootvac (वच्) (धातु) + ktvā (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive), पूर्वकालिक क्रिया (having said)
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
bhagavānthe Blessed Lord
bhagavān:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
tatrathere
tatra:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (locative adverb: there)
evaindeed
eva:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)
ataradhātdisappeared
ataradhāt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Roota-tṛ (अतृ/अन्तर्धा-भावे) (धातु: antar-dhā)
Formलङ् (Imperfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद; √antar-dhā ‘to disappear’
vibhuḥthe all-pervading one
vibhuḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvibhu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; apposition to saḥ/bhagavān