Shloka 55
Sāgaropākhyāna—Bhārata-varṣa-māna and Gokarṇa-kṣetra-māhātmya
Sagara Episode: Measure of Bhārata and the Glory of Gokarṇa
Devanagari script
समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः / इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप
Transliteration
samudropāntavarttīni kṣetrāṇi ca samantataḥ / itastataḥ prayātāśca janāstannilayā nṛpa
Translation
హే నృపా! సముద్రతీర సమీపమున్న క్షేత్రములు చుట్టూరా నాశనమయ్యాయి; అక్కడ నివసించిన ప్రజలు ఇటు అటు వెళ్లిపోయారు.
Word by Word
समुद्र-उपान्त-वर्त्तीनिlying near the seashore
समुद्र-उपान्त-वर्त्तीनि:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक) + उपान्त (प्रातिपदिक) + वर्तिन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (समुद्रस्य उपान्ते वर्तन्ते)
क्षेत्राणिfields/lands
क्षेत्राणि:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
चand
च:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
समन्ततःon all sides
समन्ततः:
देशाधिकरण (Adverbial location)
TypeIndeclinable
Rootसमन्ततः (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (adverb), ‘on all sides’
इतस्from here
इतस्:
देशाधिकरण (Directional adverb)
TypeIndeclinable
Rootइतस् (अव्यय)
Formदिशावाचक अव्यय (from here/this side)
ततःfrom there
ततः:
देशाधिकरण (Directional adverb)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formदिशावाचक अव्यय (from there/that side)
प्रयाताःdeparted/went away
प्रयाताः:
कर्ता (Subject)
TypeVerb
Rootप्र-या (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकाले कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
चand
च:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
जनाःpeople
जनाः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तत्-निलयाःdwelling there/with abode there
तत्-निलयाः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतद् (प्रातिपदिक) + निलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (तत्र निलयः येषाम् = dwelling there)
नृपO king
नृप:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative/सम्बोधन), एकवचन