Shloka 54
Sāgaropākhyāna—Bhārata-varṣa-māna and Gokarṇa-kṣetra-māhātmya
Sagara Episode: Measure of Bhārata and the Glory of Gokarṇa
Devanagari script
पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते / अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः
Transliteration
pūrvamāṇe samudre tu sāgaraiḥ parivarddhite / antarhitābhavandeśā bahavastatsamīpagāḥ
Translation
సముద్రము పూర్వదిశగా విస్తరించి సాగరములచే పెరిగినప్పుడు, దాని సమీపములోని అనేక దేశములు అంతర్హితమయ్యాయి.
Word by Word
पूर्व-माणेwhile (it) was increasing
पूर्व-माणे:
अधिकरण (Locative)
TypeVerb
Rootपूर्व (प्रातिपदिक) + मा (धातु) + शानच् (कृदन्त)
Formशानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present participle, Ātmanepada sense), सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘in the (ocean) being filled/measuring up’ (context: increasing)
समुद्रेin the ocean
समुद्रे:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootसमुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन
तुindeed/but
तु:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (particle), विरोध/अन्वय (but/indeed)
सागरैःby the seas/oceans
सागरैः:
करण (Instrument/Means)
TypeNoun
Rootसागर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन
परिवर्द्धितेwhen increased
परिवर्द्धिते:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeVerb
Rootपरि-वृध् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘when (it was) increased’
अन्तर्हिताःhidden/disappeared
अन्तर्हिताः:
कर्ता (Subject complement)
TypeAdjective
Rootअन्तर्हित (प्रातिपदिक; अन्तर्धा-धातोः क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्तान्त (hidden/disappeared)
अभवन्became/were
अभवन्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, बहुवचन
देशाःregions/lands
देशाः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootदेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
बहवःmany
बहवः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
तत्-समীপ-गाःnear it/nearby
तत्-समীপ-गाः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतद् (प्रातिपदिक) + समीप (प्रातिपदिक) + ग (गम् धातु, क्त/णिनि-प्रत्ययान्त विशेषण)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (तस्य समीपं गच्छन्ति/गताः = near-going/nearby)