Shloka 30
Sāgaropākhyāna—Bhārata-varṣa-māna and Gokarṇa-kṣetra-māhātmya
Sagara Episode: Measure of Bhārata and the Glory of Gokarṇa
Devanagari script
राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः / वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः
Transliteration
rājye 'bhiṣicya taṃ samyagbhuktabhogoṃ'śumānnṛpaḥ / vanaṃ jagāma medhāvī tapase dhṛtamānasaḥ
Translation
అతనికి సమ్యకంగా రాజ్యాభిషేకం చేసి, భోగాలను అనుభవించిన రాజు అంశుమాన్ మేధావిగా, దృఢమనస్సుతో తపస్సుకోసం అడవికి వెళ్లాడు।
Word by Word
राज्येin the kingdom
राज्ये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location—kingdom)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neut), सप्तमी विभक्ति (7th/अधिकरण), एकवचन (singular)
अभिषिच्यhaving consecrated/anointed
अभिषिच्य:
क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa/Adverbial—having done)
TypeVerb
Rootअभि-षिच् (धातु)
Formक्त्वा (absolutive/gerund), अव्ययभाव (indeclinable verbal); पूर्वकालिक क्रिया (prior action)
तम्him
तम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), द्वितीया विभक्ति (2nd/कर्म), एकवचन (singular); सर्वनाम (pronoun)
सम्यक्properly
सम्यक्:
क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa)
TypeIndeclinable
Rootसम्यक् (अव्यय)
Formअव्यय (रीतिवाचक/manner adverb)
भुक्तभोगःone who had enjoyed pleasures
भुक्तभोगः:
कर्ता (Karta/Qualifier)
TypeAdjective
Rootभुज् (धातु) + भुक्त (कृदन्त) + भोग (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st), एकवचन (singular); समास: भुक्ताः भोगाः येन (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः; here treated as षष्ठी-तत्पुरुष 'भुक्त-भोग') विशेषण (qualifying अंशुमान्)
अंशुमान्Aṃśumān
अंशुमान्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअंशुमत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st/कर्ता), एकवचन (singular)
नृपःthe king
नृपः:
कर्ता (Karta/Apposition)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st/कर्ता), एकवचन (singular); अंशुमान्-सम्बन्धे समानाधिकरण (apposition)
वनम्to the forest
वनम्:
कर्म (Karma/Goal object)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neut), द्वितीया विभक्ति (2nd/कर्म), एकवचन (singular)
जगामwent
जगाम:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (singular)
मेधावीwise; intelligent
मेधावी:
कर्ता (Karta/Qualifier)
TypeAdjective
Rootमेधाविन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st), एकवचन (singular); विशेषण (qualifying नृपः)
तपसेfor austerity
तपसे:
सम्प्रदान (Sampradāna/Purpose)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (neut), चतुर्थी विभक्ति (4th/सम्प्रदान), एकवचन (singular)
धृतमानसःsteadfast-minded; self-controlled
धृतमानसः:
कर्ता (Karta/Qualifier)
TypeAdjective
Rootधृ (धातु) + धृत (कृदन्त) + मानस (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा विभक्ति (1st), एकवचन (singular); समास: धृतं मानसं यस्य (बहुव्रीहि—'one whose mind is restrained/steadfast'); विशेषण (qualifying नृपः)