Adhyaya 52
Asamañjasa-tyāga (Abandoning Asamañjasa) — Sagara-carita Continuation
ఈ అధ్యాయంలో ముని-పరంపరా ప్రసంగంలో సాగరచరితం కొనసాగుతుంది. ధర్మాత్ముడైన సాగరుడు తన కుమారుడు అసమంజసుని త్యజించి, బాలుడైనప్పటికీ ధర్మశీలుడైన అంసుమానునిపై స్నేహం మరియు రాజవిశ్వాసాన్ని నిలుపుతాడు. అనంతరం సుమతీ కుమారులు—సాగరుని అనేక వంశజులు—కఠినదేహులు, క్రూరులు, నిర్లజ్జులు, అధార్మికులై సమూహంగా ప్రాణులను వేధించి అసురులవలె ప్రవర్తిస్తారు; వారి వల్ల యజ్ఞ-సన్మార్గం కూలి, లోకం స్వాధ్యాయము మరియు వషట్కారము లేనిదిగా మారుతుంది. దేవ-అసుర-నాగులు కలత చెందుతారు; భూమి ఆక్రమితమవుతుంది; తపస్వుల తపస్సు, సమాధి భంగమవుతాయి. హవ్య-కవ్య అర్పణలు లేక దేవతలు, పితృదేవతలు విరించి బ్రహ్మను ఆశ్రయించి సాగరపుత్రుల దుష్కృత్యాలను నివేదిస్తారు. బ్రహ్మ కాలాధీనతను గుర్తుచేసి సహనాన్ని ఉపదేశించి వారి సమీప నాశనాన్ని ప్రకటిస్తాడు; విష్ణ్వంశంగా జన్మించిన పరమయోగి కపిలుడు లోకహితార్థం అవతరించి, అతని ద్వారా అధర్మనిగ్రహం జరుగుతుందని తెలియజేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरिते ऽसमञ्जसत्यागो नामैकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५१// जैमिनिरुवाच त्यक्त्वा पुत्रं स धर्मात्मा सगरः प्रेम तद्गतम् / धर्मशीले तदा वाले चकारांशुमति प्रभुः
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త మధ్యమభాగం తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదంలోని సగరచరిత్రలో ‘అసమంజసత్యాగం’ అనే ఏకపంచాశత్తమ అధ్యాయం. జైమిని పలికెను—పుత్రుని త్యజించిన ధర్మాత్ముడు సగరుడు తన ప్రేమను అక్కడే నిలిపెను; అప్పుడు ప్రభువు ధర్మశీల బాలుడు అంషుమంతునిపై స్నేహం చూపెను.
Verse 2
एतस्मिन्नेव काले तु सुमत्यास्तनया नृप / ववृधुः सघशः सर्वे परस्परमनुव्रताः
అదే సమయంలో, ఓ రాజా, సుమతి కుమారులు అందరూ గుంపులుగా, పరస్పరం అనువర్తిస్తూ వృద్ధి చెందారు.
Verse 3
वज्रसंहननाः क्रूरा निर्दया निरपत्रपाः / अधर्मशीला नितरामेकघर्माण एव च
వారు వజ్రంలా గట్టివారు, క్రూరులు, నిర్దయులు, లజ్జలేనివారు. వారు అధర్మశీలులు, మరీ మొండిగా ఒకే దారిలో పట్టుబట్టేవారు.
Verse 4
एककार्याभिनिरताः क्रोधना मूढचेतसः / अधृष्याः सर्वभूतानां जनोपद्रवकारिणः
వారు ఒకే కార్యంలో నిమగ్నులై, క్రోధపరులై, మూఢచేతస్కులై ఉన్నారు; సమస్త భూతాలకు అజేయులై, జనులకు ఉపద్రవం కలిగించేవారు।
Verse 5
विनयाचा रसन्मार्गनिरपेक्षाः समन्ततः / बबाधिरे जगत्सर्वमसुरा इव कामतः
వినయం, ఆచారం, సన్మార్గం పట్ల పూర్తిగా నిర్లక్ష్యంగా ఉండి, వారు చుట్టూ తమ కోరిక ప్రకారం అసురులవలె సమస్త జగత్తును బాధించారు।
Verse 6
विध्वस्तयज्ञसन्मार्गं भुवनं तैरुपद्रुतम् / निःस्वाध्याय वषट्कारं बभूवार्तं विशेषतः
వారి ఉపద్రవంతో యజ్ఞసన్మార్గం ధ్వంసమై, భువనం అంతా బాధితమైంది; స్వాధ్యాయం, వషట్కారం లేనిదై, ప్రత్యేకంగా ఆర్తిగా మారింది।
Verse 7
विध्वस्यमाने सुभृशं सागरैर्वरदर्पितैः / प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः
వరదానంతో గర్వించిన సాగరాలు తీవ్రంగా విధ్వంసం చేయగా, దేవులు, అసురులు, మహోరగులు అందరూ పరమ కలవరానికి లోనయ్యారు।
Verse 8
धरासा सागराक्रान्ता न चलापि तदा चला / तपः समाधिभङ्गश्च प्रबभूव तपस्विनाम्
అప్పుడు భూమి సాగరాలతో ఆక్రమించబడినా కదలకుండానే నిలిచింది; అయితే తపస్వుల తపస్సు మరియు సమాధి భంగం ప్రత్యేకంగా సంభవించింది।
Verse 9
हव्यकव्यपरिभ्रष्टास्त्रिदशाः पितृभिः सह / दुःशेन महाताविष्टा विरिञ्जभवनं ययुः
హవ్యకవ్యముల నుండి వంచితులైన త్రిదశ దేవులు పితృలతో కూడి, దుఃశచే మహా వ్యాకులులై విరిఞ్చి (బ్రహ్మ) భవనమునకు వెళ్లిరి।
Verse 10
तत्र गत्वा यथान्यायं देवाः शर्वपुरोगमाः / शशंसुः सकलं तस्मै सागराणां विचेष्टितम्
అక్కడికి వెళ్లి, శర్వుడు (శివుడు) ముందుండగా దేవులు నియమానుసారం ఆయనకు సముద్రాల సమస్త విచిత్ర చేష్టలను వివరించిరి।
Verse 11
तच्छ्रत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः / क्षणमन्तर्मना भूत्वा जगाद सुरसत्तमः
వారి మాటలు విని లోకపితామహుడు బ్రహ్మ క్షణమంత అంతర్ముఖుడై, ఆపై దేవశ్రేష్ఠుడు పలికెను।
Verse 12
देवाःशृणुत भद्रं वो वाणीमवहिता मम / विनङ्क्ष्यन्त्यचिरेमैव सागरा नात्र संशयः
దేవులారా, మీకు మంగళం కలుగుగాక—నా వాణిని శ్రద్ధగా వినండి; అచిరకాలంలోనే సముద్రాలు నశించును, ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 13
कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं तेन सर्वं नियम्यते / निमित्तमात्रमन्यत्तु स एव सकलेशिता
కొంత కాలం వేచియుండండి; కాలమే సమస్తాన్ని నియమించును. ఇతరమంతా కేవలం నిమిత్తమాత్రం—ఆయనే సర్వేశ్వరుడు।
Verse 14
तस्माद्युष्मद्धितार्थाय यद्वक्ष्यामि सुरोत्तमाः / सर्वैर्भवद्भिरधुना तत्कर्त्तव्यमतं द्रितैः
అందువల్ల, హే దేవోత్తములారా, మీ హితార్థంగా నేను చెప్పబోయేదాన్ని మీరు అందరూ ఇప్పుడే ఆలస్యం లేక కర్తవ్యమని భావించి చేయండి।
Verse 15
विष्णोरंशेन भगवान्कपिलो जयतां वरः / जातो जगद्धितार्थाय योगीन्द्रप्रवरो भुवि
విష్ణువుని అంసముగా భగవాన్ కపిలుడు—విజేతలలో శ్రేష్ఠుడు—భూమిపై జగద్ధితార్థంగా, యోగీంద్రులలో అగ్రగణ్యుడై జన్మించాడు।
Verse 16
अगस्त्यपीतसलिले दिव्यवर्षशतावधि / ध्यायन्नास्ते ऽधुनांऽभोधावेकान्ते तत्र कुत्र चित्
అగస్త్యుడు సముద్రజలాన్ని త్రాగిన తరువాత కూడా, ఆయన ఇప్పుడు దివ్య శతవర్షాల వరకు ధ్యానిస్తూ సముద్రంలోని ఏదో ఏకాంత స్థలంలో ఎక్కడో నివసిస్తున్నాడు।
Verse 17
गत्वा यूयं ममादेशात्कपिलं मुनिपुङ्गवम् / ध्यानाव सानमिच्छन्तस्तिष्ठध्वं तदुपह्वरे
నా ఆజ్ఞ ప్రకారం మీరు వెళ్లి మునిపుంగవుడైన కపిలుని వద్ద, ఆయన ధ్యానం ముగియాలని కోరుతూ, ఆ సమీప స్థలంలో నిలిచి ఉండండి।
Verse 18
समाधिविरतौ तस्य स्वाभिप्रायमशेषतः / नत्वा तस्मै वदिष्यध्वं स वः श्रेयो विधास्यति
ఆయన సమాధి నుండి విరమించినప్పుడు, ఆయన సంపూర్ణ అభిప్రాయాన్ని తెలుసుకొని, ఆయనకు నమస్కరించి చెప్పండి; ఆయన మీ శ్రేయస్సును కలిగిస్తాడు।
Verse 19
समाधिभङ्गश्च मुनेर्यथा स्यात्सागरैः कृतः / कुरुध्वं च तथा यूयं प्रवृत्तिं विबुधोत्तमाः
హే విబుధోత్తములారా! సాగరములు ముని సమాధిని ఎలా భంగం చేసాయో, అలాగే మీరు కూడా తగిన కార్యప్రవృత్తి చేయుడి।
Verse 20
जैमिनिरुवाच इत्युक्तास्तेन विबुधास्तं प्रणम्य वितामहम् / गत्वा तं विबुधश्रेष्टं ते कृताञ्जलयो ऽब्रुवन्
జైమిని పలికెను— అలా చెప్పబడిన దేవతలు ఆ విటామహునికి నమస్కరించి, ఆ విబుధశ్రేష్ఠుని వద్దకు వెళ్లి కృతాంజలులై పలికిరి।
Verse 21
देवा ऊचुः प्रसीद नो मुनिश्रेष्ठ वयं त्वां शरणं गताः / उपद्रुतं जगत्सर्वंसागरैः संप्रणश्यति
దేవతలు పలికిరి— ఓ మునిశ్రేష్ఠా! మాపై ప్రసన్నుడవగుము; మేము నీ శరణు పొందాము. సాగరముల ఉపద్రవముచే సమస్త జగత్తు నశించుచున్నది।
Verse 22
त्वं किलाखिललोकानां स्थितिसहारकारणः / विष्णोरंशेन योगीन्द्रस्वरूपी भुवि संस्थितः
నీవే నిశ్చయంగా సమస్త లోకముల స్థితి-సంహార కారణము; విష్ణువంశముచే యోగీంద్రస్వరూపుడై భువిపై స్థితుడవై ఉన్నావు।
Verse 23
पुंसां तापत्रयार्त्तानामार्तिनाशाय केवलम् / स्वेच्छया ते धृतो देहो न तु त्वं तपतां वरः
త్రితాపములతో బాధపడు జనుల ఆర్తిని నశింపజేయుటకే నీవు స్వేచ్ఛతో ఈ దేహమును ధరించితివి; ఓ తపోవరా, నీవు స్వయంగా తపించుట లేదు।
Verse 24
मनसैव जगत्सर्वं स्रष्टुं संहर्तुमेव च / विधातुं स्वेच्छया ब्रह्मन्भवाञ्छक्रोत्यसंशयम्
హే బ్రహ్మన్! నీవు మనసుతోనే సమస్త జగత్తును సృష్టించుటకు, సంహరించుటకు, స్వేచ్ఛతో విధించుటకు నిస్సందేహంగా సమర్థుడవు।
Verse 25
त्वं नो धाता विधाता च त्वं गुरुस्त्वं परायणम् / परित्राता त्वमस्माकं विनिवर्त्तय चापदम्
నీవే మా ధాత, విధాత; నీవే గురువు, నీవే పరమాశ్రయం. నీవే మా పరిరక్షకుడు; మా ఆపదను తొలగించు।
Verse 26
शरणं भव विप्रेन्द्र विप्रेद्राणां विशेषतः / सागरैर्दह्यमानानां लोकत्रयनिवासिनाम्
హే విప్రేంద్ర! ప్రత్యేకంగా బ్రాహ్మణులకు శరణమవు; సముద్రాలచే దహించబడుతున్న లోకత్రయ నివాసులకు కూడా ఆశ్రయమవు।
Verse 27
ननु वै सात्त्विकी चेष्टा भवतीह भवादृशाम् / त्रातुमर्हसि तस्मात्त्वं लोकानस्मांश्च सुव्रत
నిజమే, నీ వంటి మహాత్ములది ఇక్కడ సాత్త్వికమైన చేష్టే; కాబట్టి హే సువ్రత, లోకాలను మరియు మమ్మల్ని రక్షించుటకు నీవు అర్హుడవు।
Verse 28
न चेदकाले भगवन्विनङ्क्ष्यत्यखिलं जगत् / जैमिनिरुवाच इत्युक्तः सकलैर्देवैरुन्मील्य नयने शनैः
హే భగవన్! నీవు సమయానికి ముందే దీనిని ఆపకపోతే సమస్త జగత్తు నశిస్తుంది. జైమిని అన్నాడు—అన్ని దేవతలు ఇలా చెప్పగా, అతడు నెమ్మదిగా కన్నులు తెరిచాడు।
Verse 29
विलोक्य तानुवाचेदं कपिलः सूनृतं वचः / स्वकर्मणैव निर्दग्धाः प्रविनङ्क्ष्यन्ति सागराः
వారిని చూచి కపిలుడు మధుర సత్యవాక్యమును పలికెను— తమ కర్మఫలముచేతనే దగ్ధులై ఈ సాగరపుత్రులు నశించుదురు।
Verse 30
काले प्राप्ते तु युष्माभिः सतावत्परिपाल्यताम् / अहं तु कारणं तेषां विनाशाय दुरात्मनाम्
కాలము వచ్చినప్పుడు మీరు సత్యమును కాపాడుడి; ఆ దురాత్ముల వినాశానికి కారణముగా నేనే నిలుచుదును।
Verse 31
भविष्यामि सुरश्रेष्ठा भवतामर्थसिद्धये / मम क्रोधाग्नि विप्लुष्टाः सागराः पापचेतसः
హే సురశ్రేష్ఠులారా! మీ కార్యసిద్ధికి నేను సహాయకుడనై ఉంటాను; పాపచిత్తులైన సాగరపుత్రులు నా క్రోధాగ్నితో దగ్ధులయ్యారు।
Verse 32
भविष्यन्तु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः / तस्माद्गतज्वरा देवा लोकाश्चैवाकुतोभयाः
కాలముచేత బుద్ధి హతమైన వారు చాలా కాలానంతరమే (ఫలము పొందుదురు); అందుచేత దేవులు జ్వరరహితులై, లోకములు కూడా నిశ్చింతగా నిర్భయముగా ఉండుగాక।
Verse 33
भवन्तु ते दुराचाराः क्षिप्रं यास्यन्ति संक्षयम् / तद्यूयं निर्भया भूत्वा व्रजध्वं स्वां पुरीं प्रति
ఆ దురాచారులు త్వరలోనే నశించుదురు; కాబట్టి మీరు నిర్భయులై మీ నగరమునకు వెళ్లుడి।
Verse 34
कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं ततो ऽभीष्टमवाप्स्यथ / कपिलेनैवमुक्तास्ते देवाः सर्वे सवासवाः
కొంతకాలం వేచిచూడండి; ఆపై మీకు అభీష్టమైన ఫలం లభిస్తుంది. కపిలుడు ఇలా చెప్పగా ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవతలు సంతోషించారు.
Verse 35
तं प्रणम्य ततो जग्मुः प्रतीताग्निदिवं प्रति / एतस्मिन्नन्तरे राजा सगरः पृथिवीपतिः
ఆయనకు నమస్కరించి వారు అందరూ సంతోషంతో స్వర్గలోకానికి వెళ్లారు. ఇదే సమయంలో భూపతి రాజు సగరుడు (అక్కడికి) వచ్చాడు.
Verse 36
वाजिमेधं महायज्ञं कर्तुं चक्रे मनोरथम् / आहृत्य सर्वसंभारान्वसिष्ठानुमते तदा
అప్పుడు అతడు వాజిమేధ మహాయజ్ఞాన్ని చేయాలని సంకల్పించాడు; వసిష్ఠుని అనుమతితో సమస్త సామగ్రిని తెప్పించాడు.
Verse 37
और्वाद्यैः सहितो विप्रैर्यथावद्दीक्षितो ऽभवत् / दीक्षां प्रविष्टो नृपतिर्हयसंचारणाय वै
ఔర్వాది బ్రాహ్మణులతో కలిసి అతడు విధివిధానంగా దీక్షితుడయ్యాడు. దీక్షలో ప్రవేశించిన నృపతి అశ్వసంచారణ కోసం సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 38
पुत्रान्सर्वान्समाहूय संदिदेश महयशाः / संचारयित्वा तुरगं परीत्य पृथिवीतले
మహాయశస్సుగల (సగరుడు) తన కుమారులందరినీ పిలిచి ఆజ్ఞాపించాడు—భూమితలమంతా గుర్రాన్ని సంచరింపజేసి (కాపాడండి).
Verse 39
क्षिप्रं ममान्तिकं पुत्राः पुनराहर्तुमर्हथ / जैमिनिरुवाच ततस्ते पितुरादेशात्तमादाय तुरङ्गमम्
“పుత్రులారా, శీఘ్రంగా నా సమీపానికి దానిని మళ్లీ తీసుకురండి.” జైమిని పలికెను—అప్పుడు వారు తండ్రి ఆజ్ఞచే ఆ అశ్వాన్ని తీసుకొని బయలుదేరిరి.
Verse 40
परिचङ्क्रमयामासुः सकले क्षितिमण्डले / विधिचोदनयैवाश्वः स भूमौ परिवर्तिततः
వారు సమస్త క్షితిమండలమంతటా దానిని సంచరింపజేసిరి; విధి ప్రేరణచేత ఆ అశ్వము భూమిపై తిరుగుచుండెను.
Verse 41
न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च / पृथिवीभूभुजा तेन पूर्वमेव विनिर्जिता
ఇది దిక్విజయార్థముకాదు, కేవలం కరాదానార్థమూ కాదు; ఆ భూపతి ముందే భూమిని జయించియున్నాడు.
Verse 42
नृपाश्चोदारवीर्येण करदाः समरे कृताः / ततस्ते राजतनया निस्तोये लवणांबुधौ
ఉదార వీర్యముచేత రాజులు సమరమందు కరదులుగా చేయబడిరి; తదుపరి ఆ రాజకుమారులు నీరులేని లవణాంబుధిలో ప్రవేశించిరి.
Verse 43
भूतले विविशुर्हृष्टाः परिवार्य तुरङ्गमम्
వారు హర్షితులై ఆ అశ్వాన్ని చుట్టుముట్టి భూతలములో ప్రవేశించిరి.
Frequently Asked Questions
The Solar-royal Sagara cycle is advanced: Sagara’s rejection of Asamañjasa, elevation of Aṃśumān, and the collective behavior of Sagara’s numerous descendants (often called the Sāgaras) becomes the dynastic hinge that drives the next causal episode.
Ritual order is portrayed as a cosmological stabilizer: the ‘yajña-sanmārga’ is destroyed, svādhyāya and vaṣaṭkāra decline, devas and pitṛs lose havya-kavya shares, ascetics’ tapas/samādhi are disrupted, and multiple cosmic communities (devas/asuras/nāgas) experience agitation.
Kapila is introduced as a world-benefiting yogic authority, explicitly ‘born from a portion of Viṣṇu,’ to frame the impending resolution as divinely sanctioned correction: Time (Kāla) governs the outcome, but Kapila becomes the proximate instrument through which the Sāgaras’ adharma is checked.