Shloka 1
Rāma’s Stuti of Śiva (Śarva) and the Theophany of the Three‑Eyed Lord
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः // २४// वसिष्ठ उवाच ततस्त द्रक्तियोगेन स प्रीतात्मा जगत्पतिः / प्रत्यक्षमगमत्तस्य सर्वैः सह मरुद्गणैः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 24// vasiṣṭha uvāca tatasta draktiyogena sa prītātmā jagatpatiḥ / pratyakṣamagamattasya sarvaiḥ saha marudgaṇaiḥ
Translation
ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో వాయుప్రోక్త మధ్యభాగంలోని తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదంలోని అర్జునోపాఖ్యానంలో ఇరవై నాలుగవ అధ్యాయం. వసిష్ఠుడు పలికెను—అనంతరం దర్శనయోగం ద్వారా ప్రీతాత్ముడైన జగత్పతి (శివుడు) సమస్త మరుద్గణాలతో కలిసి అతనికి ప్రత్యక్షంగా దర్శనమిచ్చాడు।
Word by Word
इतिthus
इति:
निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसमाप्ति-वाचक-अव्यय (quotative/closing particle)
श्री-ब्रह्माण्डेin the venerable Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
अधिकरण (Adhikarana/अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (श्रीमान् ब्रह्माण्डः), सप्तमी-विभक्ति (7th), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter)
महापुराणेin the great Purāṇa
महापुराणे:
अधिकरण (Adhikarana/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा (पूर्वपद) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (महच्च तत् पुराणम्), सप्तमी-विभक्ति (7th), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter)
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (प्र+√वच् धातु; क्त कृदन्त)
Formतत्पुरुष-समास (तृतीया-तत्पुरुष: वायुना प्रोक्तम्), सप्तमी-विभक्ति (7th), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — ‘महापुराणे’ इत्यस्य विशेषणम्
मध्य-भागेin the middle section
मध्य-भागे:
अधिकरण (Adhikarana/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: मध्यस्य भागः), सप्तमी-विभक्ति (7th), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine)
तृतीयthird
तृतीय:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-विभक्ति (7th), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine) — ‘पादे’ इत्यस्य विशेषणम्
उपोद्धात-पादेin the introductory quarter/section
उपोद्धात-पादे:
अधिकरण (Adhikarana/अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: उपोद्धातस्य पादः), सप्तमी-विभक्ति (7th), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine)
अर्जुन-उपाख्यानेin the episode of Arjuna
अर्जुन-उपाख्याने:
अधिकरण (Adhikarana/अधिकरण)
TypeNoun
Rootअर्जुन (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: अर्जुनस्य उपाख्यानम्), सप्तमी-विभक्ति (7th), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter)
चतुर्विंशतितमःtwenty-fourth
चतुर्विंशतितमः:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्विंशति (संख्या-प्रातिपदिक) + तम (तद्धित)
Formप्रथमा-विभक्ति (1st), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine) — ‘अध्यायः’ इत्यस्य विशेषणम्
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति (1st), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine)
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति (1st), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine)
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (Singular), परस्मैपद
ततःthen
ततः:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formदेश/काल-वाचक-अव्यय (adverb: then/from there)
तत्that
तत्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया-विभक्ति (2nd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter)
द्रक्ति-योगेनby the yoga of ‘drakti’ (as read)
द्रक्ति-योगेन:
करण (Karana/करण)
TypeNoun
Rootद्रक्ति (प्रातिपदिक; पाठान्तर/दुर्लभ-शब्द) + योग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: द्रक्तेः/द्रक्त्याः योगः), तृतीया-विभक्ति (3rd), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine)
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति (1st), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine)
प्रीत-आत्माwhose self was pleased
प्रीत-आत्मा:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रीत (√प्री धातु; क्त कृदन्त) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (यस्य आत्मा प्रीतः सः), प्रथमा-विभक्ति (1st), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine) — ‘जगत्पतिः’ इत्यस्य विशेषणम्
जगत्-पतिःthe Lord of the world
जगत्-पतिः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: जगतः पतिः), प्रथमा-विभक्ति (1st), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine)
प्रत्यक्षम्directly, manifestly
प्रत्यक्षम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootप्रत्यक्ष (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb: directly/manifestly)
अगमत्went, came
अगमत्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√गम् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past/लङ्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (Singular), परस्मैपद
तस्यof him / to him
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (6th), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (contextual)
सर्वैःwith all
सर्वैः:
सहकारक (Associative/सह)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-विभक्ति (3rd), बहुवचन (Plural), पुंलिङ्ग (Masculine)
सहtogether with
सह:
सहकारक (Associative/सह)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formसहार्थक-अव्यय (preposition-like indeclinable: with)
मरुत्-गणैःwith the groups of Maruts
मरुत्-गणैः:
सहकारक (Associative/सह)
TypeNoun
Rootमरुत् (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: मरुतां गणाः), तृतीया-विभक्ति (3rd), बहुवचन (Plural), पुंलिङ्ग (Masculine)