Adhyaya 14
Diti’s Untimely Desire and the Birth-Cause of the Asura Line (Prelude to Hiranyākṣa–Varāha)
విదురుడు మైత్రేయుని నుండి వరాహావతార కథ విని, హిరణ్యాక్షునితో భగవంతుని యుద్ధానికి ప్రత్యేక కారణం ఏమిటో అడుగుతాడు; కారణచరిత్ర లేకుండా కేవలం రూపవర్ణన సరిపోదని సూచిస్తాడు. మైత్రేయుడు ఇలాంటి ప్రశ్న భక్తిని పెంపొందించి మోక్షదాయకమని చెప్పి, సంఘర్షణ విత్తనం పూర్వ ఘటనలో ఉందని వివరిస్తాడు—సంధ్యాకాలంలో (పూజకు తగిన సమయం) దితి కామావేశంతో కశ్యపుని వెంటనే సంగమానికి కోరుతుంది. కశ్యపుడు ఆ సమయం అశుభమని, భూతగణాలు సంచరించే వేళ శివుడు విహరిస్తాడని చెప్పి, శివుని పరాత్పర స్థితిని ఉపరితల దృష్టి గలవారు తప్పుగా అర్థం చేసుకుంటారని వివరిస్తాడు. దితి ఒత్తిడితో కశ్యపుడు అనిచ్ఛతో సంగమించి, తరువాత శుద్ధి కర్మలు చేస్తాడు. దితి పశ్చాత్తాపంతో శివాపరాధ భయం, గర్భానికి హాని భయం వ్యక్తం చేస్తుంది. కశ్యపుడు హిరణ్యాక్ష, హిరణ్యకశిపు అనే రెండు విధ్వంసక కుమారులు పుడతారని, వారిని సంహరించేందుకు స్వయంగా పరమేశ్వరుడు అవతరిస్తాడని చెబుతాడు; అయితే దితి ప్రాయశ్చిత్తం, శ్రద్ధ వల్ల అదే వంశంలో ప్రహ్లాదుడు అనే ఆదర్శ భక్తుడు కూడా జన్మిస్తాడని ప్రకటిస్తాడు. ఈ అధ్యాయం వరాహయుద్ధాన్ని అసుర వంశకారణంతో అనుసంధానిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरे: कथां कारणसूकरात्मन: । पुन: स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलि- र्न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रत: ॥ १ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను—కౌషారవి ముని మైత్రేయుని ద్వారా కారణ-వరాహస్వరూపుడైన హరి కథను విని, ధృతవ్రతుడైన విదురుడు అంజలి గట్టిగా పెట్టి మళ్లీ ప్రభువు యొక్క మరిన్ని దివ్య లీలలను చెప్పమని అడిగెను; అతడు ఇంకా తృప్తి చెందలేదు।
Verse 2
विदुर उवाच तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना । आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम ॥ २ ॥
విదురుడు పలికెను—ఓ మునిశ్రేష్ఠా! అదే యజ్ఞమూర్తియైన హరి (వరాహభగవాన్) ఆదిదైత్యుడు హిరణ్యాక్షుని సంహరించెనని పరంపరగా నేను విన్నాను।
Verse 3
तस्य चोद्धरत: क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया । दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद्धेतोरभून्मृध: ॥ ३ ॥
ఓ బ్రాహ్మణా! భగవాన్ వరాహుడు తన దంష్ట్రాగ్రంతో లీలగా భూమిని పైకి ఎత్తుచుండగా, దైత్యరాజుతో ఆయనకు యుద్ధం ఏ కారణంతో జరిగింది?
Verse 4
श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्जन्मविस्तरम् । ऋषे न तृप्यति मन: परं कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥
శ్రద్ధగల భక్తునికి ఆ అవతార జన్మవివరాన్ని విస్తరించి చెప్పండి. ఓ ఋషీ! నా మనస్సు పరమ కౌతూహలంతో నిండింది; విన్నా తృప్తి కలగడం లేదు.
Verse 5
मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरे: । यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम् ॥ ५ ॥
మైత్రేయ ఋషి పలికెను—ఓ వీరా! నీవు హరి భగవానుని అవతారకథను అడిగినది అత్యంత శుభం; ఎందుకంటే అది మర్త్యులకు మరణపాశాన్ని ఛేదించేది.
Verse 6
ययोत्तानपद: पुत्रो मुनिना गीतयार्भक: । मृत्यो: कृत्वैव मूर्ध्न्यङ्घ्रि मारुरोह हरे: पदम् ॥ ६ ॥
ముని నారదుని నుండి ఈ విషయాలను విని ఉత్తానపాదుని కుమారుడు ధ్రువుడు భగవంతుని తత్త్వాన్ని గ్రహించి, మరణం తలపై పాదం ఉంచినట్లుగా ప్రభువు ధామానికి आरोహించాడు.
Verse 7
अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णित: पुरा । ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम् ॥ ७ ॥
ఈ ఇతిహాసాన్ని కూడా నేను పూర్వం విన్నాను; దేవతలు ప్రశ్నించగా దేవదేవుడు బ్రహ్మదేవుడు దీనిని వర్ణించాడు.
Verse 8
दितिर्दाक्षायणी क्षत्तर्मारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥ ८ ॥
దక్షకన్య దితి సంధ్యాసమయంలో హృదయకామంతో బాధపడుతూ, మరిచిపుత్రుడైన తన భర్త కశ్యపుని సంతానార్థం సంగమం కోరింది।
Verse 9
इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् । निम्लोचत्यर्क आसीनमग्न्यगारे समाहितम् ॥ ९ ॥
సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నాడు; ముని అగ్నిగృహంలో సమాధానంగా కూర్చొని, యజ్ఞాగ్ని ఆయన జిహ్వగా ఉన్న యజుష్పతి శ్రీ విష్ణువుకు పాలతో ఆహుతులు సమర్పించి ధ్యానస్థుడయ్యాడు।
Verse 10
दितिरुवाच एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासन: । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गज: ॥ १० ॥
దితి పలికింది—ఓ పండితుడా! నీ కోసమే కామదేవుడు బాణధనుస్సు ఎత్తి నన్ను బలంగా బాధిస్తున్నాడు; మత్తు ఏనుగు అరటిచెట్టును తొక్కి వేధించినట్లుగా।
Verse 11
तद्भवान्दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभि: । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम् ॥ ११ ॥
కాబట్టి, ఓ శుభకరుడా! నేను దహించబడుతున్నట్లున్నాను; నాపై సంపూర్ణ కరుణ చూపండి. సహపత్నుల ఐశ్వర్యం చూసి నేను బాధపడుతున్నాను; నాకు కుమారులు కావాలి—ఇలా చేస్తే మీకూ సంతోషమే।
Verse 12
भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यश: । पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥ १२ ॥
భర్త అనుగ్రహంతో స్త్రీకి లోకంలో గొప్ప గౌరవం లభిస్తుంది. అలాగే, ప్రాణుల విస్తరణకు నియమితుడైన మీలాంటి భర్తకు సంతానం వల్ల కీర్తి కలుగుతుంది।
Verse 13
पुरा पिता नो भगवान्दक्षो दुहितृवत्सल: । कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत न: पृथक् ॥ १३ ॥
పూర్వకాలంలో మా తండ్రి భగవానుడైన దక్షుడు, కుమార్తెలపై అపార స్నేహముతో, మమ్మల్ని ఒక్కొక్కరిని విడివిడిగా అడిగాడు—“వత్సా, ఎవరిని వరుడిగా ఎంచుకుంటావు?”
Verse 14
स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावन: । त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रता: ॥ १४ ॥
మా మనస్సు తెలుసుకొని, సంతానహితాన్ని కోరిన మా తండ్రి దక్షుడు తన పదమూడు కుమార్తెలను మీకు అప్పగించాడు; అప్పటినుంచి మేమంతా మీ శీలానికి అనుగుణంగా విశ్వాసంగా ఉన్నాము.
Verse 15
अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमललोचन । आर्तोपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ १५ ॥
హే కమలలోచన! దయచేసి నా కోరికను నెరవేర్చి నాకు కల్యాణం చేయుము. హే మహానుభావా! బాధలో ఉన్నవాడు మహాపురుషుని ఆశ్రయిస్తే అతని ప్రార్థన వ్యర్థం కాకూడదు.
Verse 16
इति तां वीर मारीच: कृपणां बहुभाषिणीम् । प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम् ॥ १६ ॥
హే వీరా (విదురా)! కామమలినతతో బాధపడుతూ, దయనీయంగా ఎక్కువగా మాట్లాడుతున్న దితిని మారీచిపుత్రుడు తగిన మాటలతో అనునయించి శాంతింపజేశాడు.
Verse 17
एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि । तस्या: कामं न क: कुर्यात्सिद्धिस्त्रैवर्गिक यत: ॥ १७ ॥
హే భీరు, నీకు ప్రియమైనది, నీవు కోరినదేదైనా నేను వెంటనే నెరవేర్చుతాను. ఎందుకంటే ధర్మ-అర్థ-కామ అనే త్రివర్గసిద్ధికి మూలం నీవే; మరి నీ కోరికను ఎవరు నెరవేర్చరు?
Verse 18
सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम् ॥ १८ ॥
సముద్రయాన నౌకలతో మహాసముద్రాన్ని దాటినట్లే, భార్యతో కలిసి స్వాశ్రమధర్మంలో నిలిచి మనిషి సంసారవ్యసన-సముద్రాన్ని దాటగలడు।
Verse 19
यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि । यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वर: ॥ १९ ॥
ఓ గౌరవనీయురాలా, భార్యను పురుషుని అర్ధాంగి అంటారు; ఎందుకంటే ఆమె సమస్త మంగళకార్యాలలో భాగస్వామిని. తన బాధ్యతలను ఆమెకు అప్పగించి పురుషుడు ఆందోళనలేక సంచరిస్తాడు।
Verse 20
यामाश्रित्येन्द्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रमै: । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून्दुर्गपतिर्यथा ॥ २० ॥
కోటాధిపతి దొంగల దండును సులభంగా జయించినట్లే, భార్య ఆశ్రయం తీసుకుంటే ఇతర ఆశ్రమాల్లో జయించలేని ఇంద్రియశత్రువులను మేము సులువుగా జయించగలము।
Verse 21
न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि । अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नव: ॥ २१ ॥
ఓ గృహేశ్వరీ, మేము నీలా ప్రవర్తించలేము; నీవు చేసిన ఉపకారానికి ప్రతిఫలం సంపూర్ణ ఆయుష్కాలమంతా, మరణానంతరం కూడా, చెల్లించడం అసాధ్యం—గుణాభిమానులకైనా కాదు।
Verse 22
अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् । यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ २२ ॥
అయినా సంతానప్రాప్తి కోసం నీ ఈ కోరికను నేను వెంటనే తీరుస్తాను. కానీ ఇతరులు నన్ను దూషించకుండా ఉండేందుకు నీవు కేవలం కొన్ని క్షణాలు వేచి ఉండు।
Verse 23
एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २३ ॥
ఈ సమయం అత్యంత అమంగళకరం; ఈ వేళ భయంకర రూపాలైన భూతాలు మరియు భూతాధిపతి శివుని నిత్య అనుచరులు ప్రత్యక్షంగా సంచరిస్తారు.
Verse 24
एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावन: । परीतो भूतपर्षद्भिर्वृषेणाटति भूतराट् ॥ २४ ॥
హే సాధ్వీ, ఈ సంధ్యా వేళ భూతభావనుడైన భగవాన్ శివుడు భూతగణాలతో చుట్టుముట్టబడి, వృషభవాహనంపై ఎక్కి సంచరిస్తాడు.
Verse 25
श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र- विकीर्णविद्योतजटाकलाप: । भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभि: पश्यति देवरस्ते ॥ २५ ॥
శ్మశాన చక్రవాత ధూళి-పొగతో ధూసరమై చెల్లాచెదురైన జటాకలాపమున్నవాడు, భస్మంతో కప్పబడ్డా మలినరహిత ఎర్రటి-సువర్ణ కాంతి దేహమున్నవాడు—అతడు నీ భర్తకు తమ్ముడైన, మూడు కన్నులతో దర్శించే దేవుడు శివుడు.
Verse 26
न यस्य लोके स्वजन: परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्य: । वयं व्रतैर्यच्चरणापविद्धा- माशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम् ॥ २६ ॥
లోకంలో ఆయనకు స్వజనుడూ పరుడూ లేరు; ఎవ్వరినీ అతిగా ఆదరించడు, ఎవ్వరినీ హేయంగా చూడడు. మేము వ్రతాలతో ఆయన పాదాలచే విసర్జితమైన అన్నావశేషాన్ని భక్తితో స్వీకరిస్తాము; ఆయన త్యజించినదానినే స్వీకరించమని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాము.
Verse 27
यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सव: । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरद्गति: सताम् ॥ २७ ॥
అవిద్యా తెరను చీల్చాలనే కోరికతో మునులు గానంచేసే నిర్దోష చరిత్రమున్నవాడు; ఆయనకు సమానుడో అధికుడో ఎవరూ లేరు—అయినా సత్పురుషుల పరమగతియైన ఆయన, భగవద్భక్తులకు క్షేమం మరియు మోక్షం ప్రసాదించుటకై తానే పిశాచసదృశ ఆచారాన్ని ఆచరించినట్లు కనిపిస్తాడు.
Verse 28
हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगा: स्वात्मन्-रतस्याविदुष: समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनै: श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २८ ॥
ఆయన స్వాత్మస్వరూపంలో నిమగ్నుడని తెలియని దుర్భాగ్య మూర్ఖులు ఆయన ఆచరణాన్ని నవ్వుతారు. వారు కుక్కలకు భక్ష్యమైన ఈ దేహాన్ని వస్త్రాలు, మాలలు, ఆభరణాలు, లేపనాలతో ‘నేనే’ అని భావించి పోషిస్తారు.
Verse 29
ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २९ ॥
బ్రహ్మాది దేవతలూ ఆయన స్థాపించిన ధర్మమర్యాదలను అనుసరిస్తారు. ఈ జగత్తును సృష్టింపజేసే మాయకు నియంత ఆయననే. ఆయన ఆజ్ఞలో నడిచే ‘పిశాచచర్య’ మహావిభువు లీలకు కేవలం అనుకరణ మాత్రమే.
Verse 30
मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर्वृषलीव गतत्रपा ॥ ३० ॥
మైత్రేయుడు అన్నాడు—భర్త ఇలా చెప్పినా, మన్మథుడు ఇంద్రియాలను కలవరపెట్టగా దితి మహాబ్రాహ్మణ ఋషి వస్త్రాన్ని పట్టుకుంది; లజ్జలేని వేశ్యలా.
Verse 31
स विदित्वाथ भार्यायास्तं निर्बन्धं विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि ॥ ३१ ॥
భార్య ఉద్దేశాన్ని గ్రహించిన అతడు నిషిద్ధ కర్మ చేయవలసి వచ్చింది. ఆపై పూజ్యమైన విధికి నమస్కరించి, ఆమెతో రహస్య స్థలంలో శయనించాడు.
Verse 32
अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यत: । ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्म ज्योति: सनातनम् ॥ ३२ ॥
ఆపై బ్రాహ్మణుడు జలంలో స్నానాచమనం చేసి, ప్రాణాయామంతో వాక్కును నియంత్రించాడు. తరువాత శాశ్వతమైన నిర్మల బ్రహ్మజ్యోతిని ధ్యానిస్తూ, అంతర్ముఖంగా గాయత్రీ మంత్రాన్ని జపించాడు.
Verse 33
दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत । उपसङ्गम्य विप्रर्षिमधोमुख्यभ्यभाषत ॥ ३३ ॥
ఓ భారతవంశజా, దితి తన దోషకర్మవల్ల లజ్జపడి ముఖం వంచి భర్త సమీపానికి వెళ్లి ఈ విధంగా పలికింది।
Verse 34
दितिरुवाच न मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानामृषभोऽवधीत् । रुद्र: पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम् ॥ ३४ ॥
దితి పలికింది—ఓ బ్రాహ్మణా, దయచేసి నా ఈ గర్భం సమస్త జీవుల అధిపతి అయిన రుద్రుడు (శివుడు) చేత హతమవకుండా చూడండి; ఎందుకంటే నేను ఆయనకు మహా అపరాధం చేశాను।
Verse 35
नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३५ ॥
నేను మహారుద్రునికి నమస్కరిస్తున్నాను—ఆయన ఉగ్రదేవుడు, భౌతిక కోరికలను కూడా నెరవేర్చువాడు; ఆయన శివుడు, క్షమాశీలుడు, అయినా కోపంలో దండాన్ని విడిచేవాడు, దండాన్ని ధరించేవాడు కూడా।
Verse 36
स न: प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रह: । व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देव: सतीपति: ॥ ३६ ॥
ఆ భగవంతుడు మనపై ప్రసన్నుడగుగాక; ఆయన నా మరిది—నా అక్క సతీదేవి భర్త. ఆయన సమస్త స్త్రీలకు పూజ్యదేవుడు, అపార కరుణామయుడు; ఎందుకంటే స్త్రీలు అసభ్య వేటగాడికైనా కరుణకు పాత్రులే.
Verse 37
मैत्रेय उवाच स्वसर्गस्याशिषं लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापति: ॥ ३७ ॥
మైత్రేయుడు పలికాడు—సంతానానికి లోకమంగళం కోరుతూ భయంతో వణుకుతున్న భార్యను, సంధ్యావందన నియమం నుండి విరమించిన ప్రజాపతి కశ్యపుడు ఈ విధంగా సంభోదించాడు।
Verse 38
कश्यप उवाच अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत । मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात् ॥ ३८ ॥
విద్వాంసుడైన కశ్యపుడు పలికెను: నీ మనస్సు కలుషితమైనందున, ఈ సమయ దోషము వలన, నా ఆదేశాలను, దేవతలను, నీవు నిర్లక్ష్యం చేసినందున అంతా అశుభమే జరుగును.
Verse 39
भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमौ । लोकान् सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यत: ॥ ३९ ॥
ఓ గర్విష్ఠురాలా! నీ నింద్యమైన గర్భము నుండి ఇద్దరు నీచమైన పుత్రులు జన్మించెదరు. ఓ దురదృష్టవంతురాలా, వారు ముల్లోకాలను మరియు లోకపాలకులను నిరంతరం రోదింపజేయుదురు.
Verse 40
प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥ ४० ॥
వారు దీనులను, निरपराधులైన ప్రాణులను చంపెదరు, స్త్రీలను హింసించెదరు మరియు మహాత్ములకు కోపం తెప్పించెదరు.
Verse 41
तदा विश्वेश्वर: क्रुद्धो भगवाल्लोकभावन: । हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४१ ॥
ఆ సమయంలో, సకల జీవరాశుల శ్రేయోభిలాషి, విశ్వేశ్వరుడైన భగవంతుడు అవతరించి, ఇంద్రుడు వజ్రాయుధంతో పర్వతాలను పగులగొట్టినట్లు వారిని సంహరించును.
Verse 42
दितिरुवाच वधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारबाहुना । आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद्प्रभो ॥ ४२ ॥
దితి పలికెను: నా కుమారులు సాక్షాత్తు భగవంతుని సుదర్శన చక్రధారియైన హస్తములతో వధింపబడుట చాలా మంచిది. ఓ నా నాథా, వారు బ్రాహ్మణ భక్తుల కోపమునకు గురై మరణించకుందురు గాక.
Verse 43
न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गत: ॥ ४३ ॥
బ్రాహ్మణ శాపదండంతో దగ్ధుడై, సర్వజీవుల పట్ల నిత్యభయంతో ఉన్నవాడు ఏ ఏ యోనిలో జన్మించినా, అక్కడ నరకవాసులూ అతనికి అనుగ్రహించరు, ఆ యోనిజీవులూ కాదు.
Verse 44
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
కాశ్యపుడు పలికెను—నీ శోకము, పశ్చాత్తాపము, తక్షణ సమ్యక్ విచారణ వలన, అలాగే పరమేశ్వరుడైన భగవంతునిపై అచంచల విశ్వాసముతో, మహాదేవుని పట్ల మరియు నాపట్ల గౌరవభక్తితో (ఈ వరం కలుగును)।
Verse 45
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
నీ కుమారుని కుమారులలో ఒకడు (ప్రహ్లాదుడు) సజ్జనుల అభిప్రాయమున భగవంతునికి ప్రీతికరమైన భక్తుడై నిలుస్తాడు; అతని పవిత్ర కీర్తి భగవంతుని కీర్తితో సమానంగా గానమయ్యేను.
Verse 46
योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधव: । निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम् ॥ ४६ ॥
యోగప్రక్రియలు నాసిరకం బంగారాన్ని శుద్ధిచేసినట్లే, సాధువులు ఆయన అడుగుజాడలను అనుసరించుటకు నిర్వైరత మొదలైన గుణాలను సాధనచేసి తమ స్వభావాన్ని ఆయన శీలానికి అనుగుణంగా తీర్చిదిద్దుకొందురు.
Verse 47
यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । स स्वदृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दृशा ॥ ४७ ॥
య whose కృపవలన ఆయన స్వరూపమైన ఈ విశ్వము ప్రసన్నమగునో, ఆ స్వయందృష్టి భగవంతుడు, తనను తప్ప మరొకటి కోరని భక్తుని పట్ల సంతుష్టుడై యుండును.
Verse 48
स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठ: । प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४८ ॥
ఆ పరమ భాగవత మహాత్ముడు మహా ప్రభావశాలి, మహాత్ములలోనూ శ్రేష్ఠుడు అవుతాడు. పరిపక్వ భక్తిచేత పరమానందంలో స్థితుడై, దేహాన్ని విడిచి వైకుంఠలోకంలో ప్రవేశిస్తాడు.
Verse 49
अलम्पट: शीलधरो गुणाकरो हृष्ट: परर्द्ध्या व्यथितो दु:खितेषु । अभूतशत्रुर्जगत: शोकहर्ता नैदाघिकं तापमिवोडुराज: ॥ ४९ ॥
అతడు లోభరహితుడు, శీలవంతుడు, సద్గుణాల నిలయం. ఇతరుల సుఖసంపదలో ఆనందించి, దుఃఖితుల దుఃఖంలో కలత చెందుతాడు; అతనికి శత్రువులు ఉండరు. గ్రీష్మతాపానంతరం శీతల చంద్రునిలా, సమస్త లోకాల శోకాన్ని హరిస్తాడు.
Verse 50
अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् । पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ ५० ॥
నీ మనవడు అంతరంగంలోనూ బాహ్యంగానూ నిర్మల కమలనేత్రుడైన భగవంతుని దర్శించగలడు; భక్తుని ఇష్టానుసారం రూపం ధరించే ఆయనకు శ్రీలక్ష్మీ దేవి ప్రియతమ. మెరిసే కుండలాలతో అలంకరితమైన ఆయన ముఖాన్ని అతడు చూస్తాడు.
Verse 51
मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् । पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वासीन्महामना: ॥ ५१ ॥
మైత్రేయ ఋషి అన్నాడు: తన మనవడు మహా భాగవతుడవుతాడని, తన కుమారుల వధను శ్రీకృష్ణుడే చేస్తాడని విని దితి మనసారా ఎంతో ఆనందించింది।
Frequently Asked Questions
Sandhyā is traditionally reserved for purification and worship (evening rites), and the Bhagavatam frames it as a liminal time when subtle influences are intensified. Kaśyapa’s warning teaches that dharma includes right timing (kāla), not only right action. Diti’s insistence, driven by kāma, becomes the narrative cause for inauspicious progeny—showing how desire coupled with neglect of sacred timing can ripple into cosmic disturbance, later requiring the Lord’s avatāra intervention (poṣaṇa).
The chapter provides the genealogical and moral prehistory: Hiraṇyākṣa’s birth is traced to Diti’s transgression of propriety and timing, resulting in two asura sons destined to oppress the worlds. Kaśyapa foretells that the Supreme Lord will descend to kill them, directly linking their emergence to the necessity of the Varāha līlā. Thus, the fight is not random heroism; it is the Lord’s protective response (poṣaṇa) to restore balance when demoniac power rises.
Kaśyapa presents Śiva as unparalleled yet often misunderstood: externally ash-covered and cremation-ground-associated, but internally self-situated and spiritually pure. The description instructs readers not to judge transcendence by external symbols and clarifies Śiva’s role as a great controller connected to material energy while remaining a foremost devotee and benefactor. This framing also explains why offending sacred order at sandhyā is serious—Śiva’s presence symbolizes the potency of that time and the consequences of irreverence.
The Bhagavatam emphasizes that bhakti is independent and supremely purifying, not mechanically determined by birth. Kaśyapa’s boon indicates that Diti’s repentance, faith in the Supreme Lord, and respect for Śiva and her husband mitigate the inauspicious outcome, allowing a luminous devotee to arise within the same line. Theologically, this demonstrates the Lord’s sovereignty over karma and His capacity to manifest devotion anywhere, making Prahlāda a paradigmatic example of devotion transcending circumstance.