Adhyaya 14

Verse 1

श्रीपरीक्षिदुवाच रजस्तम:स्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मन: । नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मति: ॥ १ ॥

శ్రీపరీక్షితుడు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణా! రజస్తమోగుణ స్వభావముతో పాపప్రాయుడైన వృత్రాసురునికి భగవాన్ నారాయణునందు ఇంత దృఢమైన భక్తిమతి ఎలా కలిగింది?

Verse 2

देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् । भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥

శుద్ధసత్త్వస్థితిలో ఉన్న దేవతలకూ, నిర్మలాత్ములైన ఋషులకూ కూడ ముకుందుని పాదపద్మములయందు శుద్ధ భక్తి సాధారణంగా కలుగదు।

Verse 3

रजोभि: समसङ्ख्याता: पार्थिवैरिह जन्तव: । तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादय: ॥ ३ ॥

ఈ భౌతిక లోకంలో జీవులు భూమి పరమాణువులంత అనేకులు. వారిలో అతి కొద్దిమంది మాత్రమే మనుష్యులు; మనుష్యులలోనూ కొద్దిమందే ధర్మమార్గాన్ని అనుసరించి శ్రేయస్సును కోరుతారు।

Verse 4

प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम । मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन्मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥

ఓ ద్విజోత్తమా! ధర్మాన్ని అనుసరించువారిలోనూ సాధారణంగా కొద్దిమందికే మోక్షాభిలాష ఉంటుంది. మోక్షాన్ని కోరువారి వేలలో ఎవరో ఒకడే నిజంగా సిద్ధించి విముక్తుడగును. అలాగే అటువంటి వేలమంది విముక్తులలోనూ విముక్తి యొక్క తత్త్వార్థాన్ని గ్రహించువాడు అత్యంత దుర్లభుడు।

Verse 5

मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायण: । सुदुर्लभ: प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥

ఓ మహామునీ! ముక్తులలోను సిద్ధులలోను కోటానుకోట్ల మందిలో కూడా నారాయణ-పరాయణుడై, పూర్తిగా ప్రశాంతాత్ముడైన భక్తుడు అత్యంత దుర్లభుడు.

Verse 6

वृत्रस्तु स कथं पाप: सर्वलोकोपतापन: । इत्थं द‍ृढमति: कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥

వృత్రాసురుడు పాపి, సమస్త లోకాలకు తాపం కలిగించేవాడు; అయినా ఆ భయంకర యుద్ధంలో అతని బుద్ధి కృష్ణునందు ఇంత దృఢంగా ఎలా నిలిచింది?

Verse 7

अत्र न: संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो । य: पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥

ప్రభూ! మాకు ఘనమైన సందేహం కలిగింది, వినాలనే కుతూహలం కూడా పెరిగింది—యుద్ధంలో తన పరాక్రమంతో సహస్రాక్ష ఇంద్రుని సంతృప్తిపరిచిన ఆ దైత్యుడు కృష్ణభక్తుడు ఎలా అయ్యాడు?

Verse 8

श्रीसूत उवाच परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणि: । निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥

శ్రీసూతుడు పలికెను—మహారాజు పరీక్షితుని వివేకవంతమైన ప్రశ్నను విని, భగవాన్ బాదరాయణి శుకదేవుడు శ్రద్ధావంతుడైన శిష్యుని మాటలను ప్రశంసించి స్నేహంతో సమాధానం చెప్పడం ప్రారంభించాడు.

Verse 9

श्रीशुक उवाच श‍ृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा । श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि ॥ ९ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ రాజా! జాగ్రత్తగా వినుము; ద్వైపాయన వ్యాసుడు, నారదుడు, దేవలుడు వారి ముఖముల నుండి నేను విన్న అదే ఇతిహాసాన్ని నీకు చెప్పుదును.

Verse 10

आसीद्राजा सार्वभौम: शूरसेनेषु वै नृप । चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत्कामधुङ्‍मही ॥ १० ॥

ఓ రాజా పరిక్షిత్! శూరసేన దేశంలో చిత్రకేతు అనే సార్వభౌమ రాజు ఉండెను. అతని పాలనలో భూమి కామధేనువలె జీవనావశ్యకములన్నీ ప్రసాదించెను.

Verse 11

तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् । सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥

అతనికి దశసహస్ర-సహస్రములైన భార్యలు ఉండిరి. సంతానసమర్థుడైన రాజు అయినప్పటికీ వారిలో ఎవరివలనూ సంతానం పొందలేదు; యాదృచ్ఛికంగా అందరూ వంధ్యులై యుండిరి.

Verse 12

रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभि: । सम्पन्नस्य गुणै: सर्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥

రూపము, ఔదార్యము, యౌవనము, ఉత్తమకులజన్మ, విద్య, ఐశ్వర్యము, శ్రీ మొదలైన సమస్త గుణములతో సంపన్నుడైనప్పటికీ, వంధ్యాపతియైన చిత్రకేతునకు పుత్రాభావమువలన మహా చింత కలిగెను.

Verse 13

न तस्य सम्पद: सर्वा महिष्यो वामलोचना: । सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन्प्रीतिहेतव: ॥ १३ ॥

అతని మహిషులు సుందరముఖములు, మనోహరనేత్రములు కలవారు. అయినా అతని సమస్త సంపదలు, వందల వేల రాణులు, మరియు సార్వభౌముడైన అతనికి చెందిన ఈ భూమి—ఏదియు అతనికి ప్రీతికారకముగా నిలవలేదు.

Verse 14

तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवानृषि: । लोकाननुचरन्नेतानुपागच्छद्यद‍ृच्छया ॥ १४ ॥

ఒకసారి భగవాన ఋషి అంగిరా, ఏ ప్రత్యేక కార్యమునకు బద్ధుడుకాక లోకములన్నింటిలో సంచరించుచుండగా, స్వేచ్ఛయా యాదృచ్ఛికముగా చిత్రకేతు భవనమునకు వచ్చెను.

Verse 15

तं पूजयित्वा विधिवत्प्रत्युत्थानार्हणादिभि: । कृतातिथ्यमुपासीदत्सुखासीनं समाहित: ॥ १५ ॥

ఆ మునిని విధివిధానంగా లేచి అర్ఘ్య‑పాద్యాదులతో పూజించి రాజు అతిథి‑ధర్మాన్ని నిర్వహించాడు. ఋషి సుఖాసీనుడైన తరువాత, మనస్సు‑ఇంద్రియాలను నియమించి ఆయన పాదాల పక్కన నేలపై కూర్చున్నాడు।

Verse 16

महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ । प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥

మహర్షి భూమిపై తన పాదాల దగ్గర వినయంగా కూర్చున్న చిత్రకేతువును సత్కరించి, “మహారాజా” అని సంబోధించి ఈ విధంగా పలికాడు।

Verse 17

अङ्गिरा उवाच अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मन: । यथा प्रकृतिभिर्गुप्त: पुमान् राजा च सप्तभि: ॥ १७ ॥

అంగిరా ఋషి పలికాడు—రాజా, నీ శరీరం‑మనస్సు మరియు నీ రాజ్యానికి సంబంధించిన సహాయకులు, సామగ్రి క్షేమమా? ప్రకృతిలోని ఏడు తత్త్వాలు (మహత్తత్త్వం, అహంకారం, ఐదు విషయాలు) సరిగా ఉన్నప్పుడు జీవుడు సుఖిస్తాడు; అలాగే రాజు గురువు, మంత్రులు, రాజ్యం, కోట, ఖజానా, దండన‑వ్యవస్థ, మిత్రులు—ఈ ఏడు ద్వారా రక్షింపబడతాడు।

Verse 18

आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् । राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधय: ॥ १८ ॥

ఓ నరదేవా! రాజు తన సహచరులపై ప్రత్యక్షంగా ఆధారపడి వారి హితకరమైన ఉపదేశాన్ని అనుసరిస్తే సుఖిస్తాడు; అలాగే సహచరులు తమ కర్మ‑ఉపహారాలను రాజుకు సమర్పించి ఆయన ఆజ్ఞను పాటిస్తే వారు కూడా సుఖిస్తారు।

Verse 19

अपि दारा: प्रजामात्या भृत्या: श्रेण्योऽथ मन्त्रिण: । पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिन: ॥ १९ ॥

ఓ భూపా! నీ భార్యలు, ప్రజలు, కార్యదర్శులు‑సేవకులు, అలాగే నూనె‑సుగంధ ద్రవ్యాలు విక్రయించే వ్యాపార వర్గాలు నీ వశంలో ఉన్నారా? మంత్రులు, అంతఃపురవాసులు, ప్రাদেশిక పాలకులు, నీ కుమారులు మరియు ఇతర ఆధారితులు కూడా పూర్తిగా నీ నియంత్రణలో ఉన్నారా?

Verse 20

यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात्सर्वे तद्वशगा इमे । लोका: सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिता: ॥ २० ॥

రాజుని మనస్సు పూర్తిగా నియంత్రణలో ఉంటే, అతని కుటుంబసభ్యులు మరియు అధికారులందరూ అతని వశంలో ఉంటారు. ప్రదేశాధిపతులు కూడా ప్రతిఘటన లేకుండా సమయానికి పన్ను-బలిని సమర్పిస్తారు; చిన్న సేవకుల సంగతి ఏమని చెప్పాలి!

Verse 21

आत्मन: प्रीयते नात्मा परत: स्वत एव वा । लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥

ఓ రాజా చిత్రకేతూ, నీ మనస్సు సంతోషంగా లేదు అని నేను గమనిస్తున్నాను. నీ కోరుకున్న ఫలితం నీవు పొందలేదనిపిస్తోంది. ఇది నీ వల్లేనా, లేక ఇతరుల వల్లనా? నీ వాడిపోయిన ముఖం లోతైన ఆందోళనను చూపుతోంది.

Verse 22

एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि स: । प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥

శుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు: ఓ రాజా పరీక్షితా, సర్వజ్ఞుడైన మహర్షి అంగిరసుడు కూడా ఈ విధంగా రాజును ప్రశ్నించాడు. అప్పుడు కుమారాభిలాషతో ఉన్న రాజు చిత్రకేతు మహా వినయంతో వంగి, మునిని ఇలా పలికాడు.

Verse 23

चित्रकेतुरुवाच भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभि: । योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्त: शरीरिषु ॥ २३ ॥

రాజు చిత్రకేతు అన్నాడు: ఓ భగవాన్ అంగిరసా, తపస్సు, జ్ఞానం, సమాధి వలన మీరు పాపఫలాల నుండి విముక్తులు. అందువల్ల సిద్ధయోగిగా మా వంటి దేహధారుల బాహ్య-అంతర్గత విషయాలన్నీ మీరు గ్రహించగలరు.

Verse 24

तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् । भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥

ఓ బ్రహ్మన్, మీరు అన్నీ తెలిసినవారైనా నేను ఎందుకు ఆందోళనలో ఉన్నానో అడుగుతున్నారు. కాబట్టి మీ ఆజ్ఞతో, మీ అనుమతితో, నా మనసులో ఉన్న కారణాన్ని నేను వెల్లడిస్తున్నాను.

Verse 25

लोकपालैरपि प्रार्थ्या: साम्राज्यैश्वर्यसम्पद: । न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे ॥ २५ ॥

ఆకలి దాహాలతో బాధపడే వాడికి పూలమాలలు, చందనం వంటి బాహ్య సుఖాలు తృప్తి ఇవ్వనట్లే, లోకపాలులకూ కోరతగిన నా సామ్రాజ్యము, ఐశ్వర్యము, సంపదలు పుత్రుడు లేనందున నాకు ఆనందం కలిగించవు।

Verse 26

तत: पाहि महाभाग पूर्वै: सह गतं तम: । यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि न: ॥ २६ ॥

కాబట్టి, ఓ మహాభాగ! సంతానం లేనందున నరకాంధకారంలో పడిపోతున్న నన్ను మరియు నా పూర్వికులను రక్షించండి. దాటలేని ఆ అంధకారాన్ని సంతానంతో మేము దాటేలా దయచేసి ఏర్పాటుచేయండి।

Verse 27

श्रीशुक उवाच इत्यर्थित: स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मण: सुत: । श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभु: ॥ २७ ॥

శ్రీశుకుడు చెప్పెను—ఇలా ప్రార్థించబడినప్పుడు బ్రహ్మమానసపుత్రుడైన కరుణామయుడు అంగిర ఋషి, మహాశక్తిమంతుడై, త్వష్టా దేవునికి త్వాష్ట్ర చరువును వండించి యజ్ఞం చేసి ఆహుతులు సమర్పించాడు।

Verse 28

ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत । नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विज: ॥ २८ ॥

ఓ భారతశ్రేష్ఠ పరীক্ষిత్! రాజు రాణులలో జ్యేష్ఠా, శ్రేష్ఠా అయిన కృతద్యుతి అనే రాణికి ద్విజుడైన అంగిర ఋషి యజ్ఞోచ్ఛిష్ట ప్రసాదాన్ని ఇచ్చాడు।

Verse 29

अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मज: । हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमिति ब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥

ఆపై బ్రహ్మపుత్రుడైన అంగిర ఋషి రాజుతో ఇలా అన్నాడు—“ఓ రాజా! నీకు ఒక కుమారుడు కలుగును; అతడు నీకు హర్షమును కూడా, శోకమును కూడా కలిగించును।” అని చెప్పి, రాజు ప్రతిస్పందన కోసం ఆగకుండా ఋషి వెళ్లిపోయాడు।

Verse 30

सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् । गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥

అగ్ని ద్వారా పొందిన శివవీర్యంతో కృత్తికాదేవి స్కందుని గర్భంలో ధరించినట్లే, అంగిరా చేసిన యజ్ఞశేష ప్రసాదాన్ని భుజించిన వెంటనే కృతద్యుతి దేవి చిత్రకేతువు వీర్యంతో గర్భవతియైంది।

Verse 31

तस्या अनुदिनं गर्भ: शुक्लपक्ष इवोडुप: । ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥

ఓ రాజా! శూరసేనాధిపతి చిత్రకేతువు తేజస్సుతో ఆమె గర్భం ప్రతిదినం మెల్లమెల్లగా పెరిగింది; శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు పెరుగునట్లుగా।

Verse 32

अथ काल उपावृत्ते कुमार: समजायत । जनयन् शूरसेनानां श‍ृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥

తర్వాత కాలం పూర్ణమైనప్పుడు రాజుకు కుమారుడు జన్మించాడు. ఈ వార్త విని శూరసేన దేశంలోని ప్రజలందరూ పరమానందంతో ఉల్లసించారు।

Verse 33

हृष्टो राजा कुमारस्य स्‍नात: शुचिरलङ्‌कृत: । वाचयित्वाशिषो विप्रै: कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥

కుమారుని జన్మతో రాజు ఎంతో హర్షించాడు. స్నానం చేసి శుచిగా అలంకరించుకొని, పండిత బ్రాహ్మణులతో శిశువుకు ఆశీర్వచనాలు పలికించి, జాతకర్మ సంస్కారాన్ని చేయించాడు।

Verse 34

तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च । ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥

ఆ కర్మకాండలో పాల్గొన్న బ్రాహ్మణులకు రాజు బంగారం, వెండి, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, గ్రామాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, అలాగే ఆవుల ఆరు అర్బుదాలు—అంటే అరవై కోట్లు—దానంగా ఇచ్చాడు।

Verse 35

ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामना: ॥ ३५ ॥

మేఘం భూమిపై అందరిపై సమానంగా వర్షం కురిపించినట్లు, మహామనస్కుడైన రాజు చిత్రకేతు తన కుమారుని యశస్సు, ఐశ్వర్యం, ఆయుష్షు పెరగాలని అందరికీ కోరిన వరాలను వర్షంలా పంచాడు।

Verse 36

कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेस्तनयेऽनुदिनं पितु: । यथा नि:स्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्‍नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥

రాజర్షికి ఎంతో కష్టపడి కుమారుడు లభించగా, తండ్రి స్నేహం రోజురోజుకు పెరిగింది; పేదవాడు కష్టపడి సంపాదించిన ధనంపై రోజుకో మరింత మమకారం పెంచుకునేలా।

Verse 37

मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्‍नेहो मोहसमुद्भ‍व: । कृतद्युते: सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥

తల్లి కుమారునిపై మోహజనితమైన స్నేహం మరింతగా పెరిగింది. కృతద్యుతి కుమారుణ్ని చూసి ఇతర భార్యలు సంతానకాంక్షతో, తీవ్రమైన జ్వరంలా కలవరపడ్డారు।

Verse 38

चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति । न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥

రాజు చిత్రకేతు ప్రతిరోజూ బాలుణ్ని ఎంతో జాగ్రత్తగా లాలించగా, సంతానవతియైన రాణి కృతద్యుతిపై అతని అపార ప్రేమ పెరిగింది; కానీ సంతానం లేని ఇతర భార్యలపై అంత స్నేహం కలగలేదు।

Verse 39

ता: पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया । आनपत्येन दु:खेन राज्ञश्चानादरेण च ॥ ३९ ॥

ఇతర రాణులు సంతానం లేనందున కలిగిన దుఃఖంతో, అలాగే రాజు నిరాదరంతో, అత్యంత బాధపడ్డారు. అసూయతో తమను తాము నిందించుకుంటూ విలపించారు।

Verse 40

धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् । सुप्रजाभि: सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥

పాపమయిన అపుత్రిక స్త్రీకి ధిక్కారం; భర్త ఇంటిలో ఆమెను గౌరవించడు, కుమారులున్న సపత్నులు ఆమెను దాసిలా అవమానిస్తారు।

Verse 41

दासीनां को नु सन्ताप: स्वामिन: परिचर्यया । अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगा: ॥ ४१ ॥

దాసీలు కూడా స్వామిని సేవించి గౌరవం పొందుతారు; వారికి విచారం లేదు. కాని మేము దాసి యొక్క దాసిలం; అందువల్ల మేము మహా దురదృష్టవంతులం।

Verse 42

एवं सन्दह्यमानानां सपत्‍न्या: पुत्रसम्पदा । राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥

శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—భర్త నిర్లక్ష్యంతో బాధపడుతూ, కృతద్యుతి కుమారసంపదను చూసి సపత్నులలో ఈర్ష్యాగ్ని అత్యంత బలపడింది।

Verse 43

विद्वेषनष्टमतय: स्त्रियो दारुणचेतस: । गरं ददु: कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥

ద్వేషంతో వారి బుద్ధి నశించింది. క్రూరహృదయులై, రాజు నిర్లక్ష్యాన్ని తట్టుకోలేక, వారు కుమారునికి విషం ఇచ్చారు।

Verse 44

कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् । सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥

సపత్నుల మహాపాపాన్ని తెలియని కృతద్యుతి, ‘కుమారుడు గాఢనిద్రలో ఉన్నాడు’ అని భావించి, అతన్ని చూసి ఇంట్లో తిరుగుతూ ఉండెను; అతడు మరణించినట్టు ఆమెకు తెలియలేదు।

Verse 45

शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी । पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥

బాలుడు చాలాసేపు నిద్రిస్తున్నాడని భావించిన బుద్ధిమతి రాణి కృతద్యుతి దాయాదిని ఆజ్ఞాపించింది— “సఖీ, నా కుమారుణ్ని ఇక్కడికి తీసుకురా.”

Verse 46

सा शयानमुपव्रज्य द‍ृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् । प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भ‍ुवि ॥ ४६ ॥

దాసి శిశువుని దగ్గరకు వెళ్లి చూసేసరికి అతని కళ్ళు పైకి తిరిగివున్నాయి. ప్రాణమూ ఇంద్రియాలూ నిలిచిపోయాయి; శిశువు మరణించాడని ఆమె గ్రహించింది. “నేను నాశనమయ్యాను!” అని విలపిస్తూ నేలపై పడిపోయింది.

Verse 47

तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्या: कराभ्यामुर उच्चकैरपि । प्रविश्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥

అత్యంత కలతతో దాసి రెండు చేతులతో ఛాతీ కొట్టుకుంటూ గట్టిగా విలపించింది. ఆ అరుపు విని రాణి వెంటనే కుమారుని దగ్గరకు పరుగెత్తి వెళ్లి, బాలుడు అకస్మాత్తుగా మృతుడై ఉన్నాడని చూసింది.

Verse 48

पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥

అతిగాఢ శోకంతో, చెదిరిన జుట్టు మరియు అస్తవ్యస్త వస్త్రాలతో రాణి నేలపై పడిపోయి మూర్ఛపోయింది.

Verse 49

ततो नृपान्त: पुरवर्तिनो जना नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् । आगत्य तुल्यव्यसना: सुदु:खिता- स्ताश्च व्यलीकं रुरुदु: कृतागस: ॥ ४९ ॥

ఓ రాజా పరీక్షితా! పెద్ద ఏడుపు విని అంతఃపురంలోని ప్రజలందరూ—పురుషులూ స్త్రీలూ—అక్కడికి వచ్చారు. సమాన దుఃఖంతో వారు కూడా విలపించారు. విషం పెట్టించిన రాణులు తమ అపరాధం తెలిసినా నటిస్తూ ఏడ్చారు.

Verse 50

श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टद‍ृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्‍नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥

अज्ञात कारणों वल्ल तन कुमारुनि मरणं गुर्ची विन्नप्पुडु चित्रकेतु महाराजुनिकि कल्लु चीकस्लु कम्मिनट्लय्यिंदि. तन कुमारुनि पै उन्न अपारमैन प्रेम वल्ल आयन दु:खं अग्नि ज्वाला लागा पेरिगिंदि. चनिपोयिन बिड्डनु चूडडानिकि वेल्तुन्नप्पुडु आयन काल्लु तडबडि नेलपैकूलाबड्डारु.

Verse 51

श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टद‍ृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्‍नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥

मंत्रुलु, ब्राह्मणुलतो कूडि राजा मृत बालुनि पादाल वद्द स्पृह कोल्पोयि पडिपोयारु; आयन जुट्टु, वस्त्रालु चेदिरिपोयि उन्नायि. पेद्दगा ऊपिरि पील्चुकोंटू राजा स्पृहलोकि वच्चिनप्पुडु, आयन कल्लु नील्लो निंडि उन्नायि, गंतुक मुदुकपोवडं वल्ल आयन एम बातलाड लेकपोयारु.

Verse 52

पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् । जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥

राज्ञि तन भर्त अइन चित्रकेतु महाराजुनु, मरिपु कुटुंबानिकि एकैक वारसुडैन मृत पुत्रुनि चूसि, अनेक विधालुगा विलापिंचिंदि. ई दृश्यं राजमहललोनि वारि, मंत्रुलु मरिपु ब्राह्मणुल अंदरि हृदय वेदनानु मरिंतगा पेंचिंदि.

Verse 53

स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥

राज्ञि तलपाइ अलंकरिंचिन पूలदंडा जारिपोयिंदि, आमे जुट्टु चेदिरिपोयिंदि. कारुतुन्न कन्नील्लु आमे कल्ललोनि काटुकनु करगिंचि, कुंकुमतो निंडिन आमे वक्षस्थलानि तडिपायि. तन कुमारुनि मरणानिकि विलापिस्तुन्नप्पुडु, आमे पेद्दगा एडीसीने एदुपु कुररी पक्षि योकक मधुरमैन ध्वनि लागा उंदि.

Verse 54

अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे । परे नु जीवत्यपरस्य या मृति- र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुव: पर: ॥ ५४ ॥

ओ विधाता! तंड्रि ब्रतिकि उंडగానే कुमारुनि मरणानिकि कारणमव्वडं वल्ल नीवु सृष्टि कार्यंलो अनुभवं लेनिवाडिवनि अर्थमौतोंदि. इदि नी सृष्टि नियमालकु विरुद्धं. ओकवेळ नीवु ई नियमालनु धिक्करिंचालनि निश्रयिंचुकुंटे, नीवु खच्चितंगा जीवलकु शत्रുവुवे कानि, दयामयूडुवु कादु.

Verse 55

न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनो: शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभि: । य: स्‍नेहपाशो निजसर्गवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥

ప్రభూ! తండ్రి కుమారుని జీవితం లోనే మరణించాలి లేదా కుమారుడు తండ్రి జీవితం లోనే పుట్టాలి అనే నియమం లేదని, ప్రతి జీవి తన కర్మఫలానుసారం జననమరణాలు పొందుతాడని మీరు చెప్పవచ్చు—అయితే నియంత్రకుడైన దేవుని అవసరం ఏమిటి? మరల ప్రకృతి స్వయంగా కార్యం చేయలేదని నియంత్రకుడు కావాలని చెప్పినా, మీరు సంతానపోషణార్థం సృష్టించిన స్నేహబంధాన్ని కర్మ పేరుతో తెంచితే, ఎవరు ప్రేమతో పిల్లలను పెంచుతారు? అందువల్ల మీరు అనుభవహీనుడిగా, అవివేకిగా కనిపిస్తున్నారని నేను వేదనతో చెప్పుచున్నాను।

Verse 56

त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् । अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद् ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥

నాయనా, నేను దయనీయురాలిని, ఆధారంలేని దుఃఖతప్తురాలిని; నన్ను విడిచిపెట్టకూడదు. నీ శోకంతో కాలుతున్న తండ్రిని చూడు. కుమారుడు లేకపోతే మేము ఘోర అంధకారమైన నరకమార్గ దుఃఖాన్ని అనుభవించాలి; ఆ చీకటిని దాటించగల ఏకైక ఆశ నీవే. కాబట్టి కరుణలేని యమునితో మరింత దూరం పోకుము।

Verse 57

उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या- स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् । सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्‌क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर न: स्वकानाम् ॥ ५७ ॥

నాయనా, లేచెయ్యి! రాజకుమారుడా, నీ వయసు పిల్లలు నిన్ను ఆటకు పిలుస్తున్నారు. నీవు చాలాసేపు నిద్రపోయావు, ఆకలితో బాధపడుతున్నావు; లేచి నా స్తనాన్ని పాలు త్రాగి, మా వారి శోకాన్ని తొలగించు।

Verse 58

नाहं तनूज दद‍ृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् । किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं नीतोऽघृणेन न श‍ृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥

నాయనా, నేను ఎంత దురదృష్టవంతురాలినో! నీ ముద్దైన చిరునవ్వు, ఆనందభరిత దృష్టితో మెరిసే కమలముఖాన్ని ఇక చూడలేకపోతున్నాను. నీ కన్నులు శాశ్వతంగా మూసుకున్నాయి. కరుణలేని వాడు నిన్ను ఈ లోకంనుంచి మరొక లోకానికి తీసుకెళ్లాడని అనిపిస్తోంది; అక్కడినుంచి నీవు తిరిగి రావు. నాయనా, నీ మధుర స్వరాన్ని కూడా ఇక వినలేకపోతున్నాను।

Verse 59

श्रीशुक उवाच विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनै: । चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—మృత కుమారుని గురించి ఇలా విచిత్రంగా విలపిస్తున్న రాణితో కూడ, అత్యంత దుఃఖతప్తుడైన రాజు చిత్రకేతువు గొంతు విప్పి బిగ్గరగా ఏడ్చెను।

Verse 60

तयोर्विलपतो: सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रता: । रुरुदु: स्म नरा नार्य: सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥

రాజు రాణి విలపించగా వారి అనుచరులైన స్త్రీపురుషులందరూ కలిసి ఏడ్చారు. ఆ అకస్మాత్తు విపత్తుతో రాజ్యమంతా దాదాపు స్పృహలేనట్టైంది.

Verse 61

एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् । ज्ञात्वाङ्गिरा नाम ऋषिराजगाम सनारद: ॥ ६१ ॥

రాజు శోకమోహంలో మునిగి దాదాపు స్పృహ కోల్పోయాడని తెలిసి మహర్షి అంగిరా నారద ఋషితో కలిసి అక్కడికి వచ్చాడు.