Adhyaya 2
Hiraṇyakaśipu’s Wrath, the Assault on Vedic Culture, and the Boy-Yamarāja’s Teaching on the Soul
నారదుడు యుధిష్ఠిరునికి హిరణ్యకశిపుని ఆగ్రహాన్ని వివరిస్తాడు. వరాహమూర్తి హిరణ్యాక్షుని చంపిన తరువాత, హిరణ్యకశిపుడు విష్ణువును చంపాలని ప్రతిజ్ఞ చేసి, రాక్షసులను వేద ధర్మాన్ని నాశనం చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. తరువాత, తన తల్లి దితిని ఓదార్చడానికి, అతను సుయజ్ఞ రాజు మరియు బాలుని రూపంలో ఉన్న యమధర్మరాజు కథను చెప్పి, ఆత్మ యొక్క నిత్యత్వాన్ని బోధించాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥ १ ॥
శ్రీ నారదుడు పలికెను—ఓ రాజన్ యుధిష్ఠిరా! భగవాన్ విష్ణువు వరాహరూపమున హిరణ్యాక్షుని సంహరించగా, అతని సోదరుడు హిరణ్యకశిపుడు కోపశోకాలతో తీవ్రంగా తపించి విలపించసాగెను।
Verse 2
आह चेदं रुषा पूर्ण: सन्दष्टदशनच्छद: । कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २ ॥
అతడు కోపంతో నిండిపోయి, పెదవులను పళ్లతో కొరికుతూ, కోపజ్వాలలతో మండే కన్నులతో ఆకాశాన్ని తిలకించాడు; ఆకాశమంతా పొగమయమైనట్లు కనిపించింది. అప్పుడు అతడు పలకసాగెను।
Verse 3
करालदंष्ट्रोग्रदृष्टया दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुख: । शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
భయంకరమైన దంతాలు, ఉగ్రదృష్టి, ముడుచుకున్న కనుబొమ్మలతో చూడటానికి దుర్దర్శుడై, శూలాన్ని (త్రిశూలాన్ని) ఎత్తి సభలో కూడిన దానవ సహచరులను ఉద్దేశించి ఇలా పలికెను।
Verse 4
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥
ఓ దానవ-దైత్యులారా! ఓ ద్విమూర్ధా, త్ర్యక్షా, శంబరా, శతబాహూ! ఓ హయగ్రీవా, నముచీ, పాకా, ఇల్వలా! ఓ విప్రచిత్తీ, పులోమా, శకునాదులారా! నా మాటలను శ్రద్ధగా వినండి; ఆపై ఆలస్యం చేయకుండా వెంటనే కార్యం చేయండి।
Verse 5
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥
ఓ దానవ-దైత్యులారా! ఓ ద్విమూర్ధా, త్ర్యక్షా, శంబరా, శతబాహూ! ఓ హయగ్రీవా, నముచీ, పాకా, ఇల్వలా! ఓ విప్రచిత్తీ, పులోమా, శకునాదులారా! నా మాటలను శ్రద్ధగా వినండి; ఆపై ఆలస్యం చేయకుండా వెంటనే కార్యం చేయండి।
Verse 6
सपत्नैर्घातित: क्षुद्रैर्भ्राता मे दयित: सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनै: ॥ ६ ॥
నా అల్ప శత్రువులైన దేవతలు ఏకమై నా అత్యంత ప్రియమైన, విధేయుడైన సోదరుడు హిరణ్యాక్షుని చంపారు. పరమాత్ముడైన విష్ణువు మా ఇద్దరి పట్ల (దేవతలు మరియు రాక్షసులు) ఎల్లప్పుడూ సమానంగా ఉన్నప్పటికీ, ఈసారి దేవతలచే భక్తితో పూజించబడటం వల్ల, ఆయన వారి పక్షం వహించి హిరణ్యాక్షుని చంపడానికి వారికి సహాయం చేశారు.
Verse 7
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥
దేవాదిదేవుడు రాక్షసుల పట్ల మరియు దేవతల పట్ల తన సహజమైన సమానత్వాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఆయన పరమ పురుషుడైనప్పటికీ, ఇప్పుడు మాయ ప్రభావంతో, చంచలమైన బాలుడు ఒకరి వైపు మొగ్గు చూపినట్లు, తన భక్తులైన దేవతలను సంతోషపెట్టడానికి వరాహ రూపాన్ని ధరించాడు. కాబట్టి నేను నా త్రిశూలంతో విష్ణువు తలను ఆయన మొండెం నుండి వేరు చేస్తాను మరియు ఆయన శరీరం నుండి వచ్చే విస్తారమైన రక్తంతో రక్తాన్ని ఇష్టపడే నా సోదరుడు హిరణ్యాక్షుని సంతోషపెడతాను. అప్పుడు నేను కూడా శాంతిని పొందుతాను.
Verse 8
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥
దేవాదిదేవుడు రాక్షసుల పట్ల మరియు దేవతల పట్ల తన సహజమైన సమానత్వాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఆయన పరమ పురుషుడైనప్పటికీ, ఇప్పుడు మాయ ప్రభావంతో, చంచలమైన బాలుడు ఒకరి వైపు మొగ్గు చూపినట్లు, తన భక్తులైన దేవతలను సంతోషపెట్టడానికి వరాహ రూపాన్ని ధరించాడు. కాబట్టి నేను నా త్రిశూలంతో విష్ణువు తలను ఆయన మొండెం నుండి వేరు చేస్తాను మరియు ఆయన శరీరం నుండి వచ్చే విస్తారమైన రక్తంతో రక్తాన్ని ఇష్టపడే నా సోదరుడు హిరణ్యాక్షుని సంతోషపెడతాను. అప్పుడు నేను కూడా శాంతిని పొందుతాను.
Verse 9
तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकस: ॥ ९ ॥
చెట్టు వేరు నరికివేయబడి చెట్టు పడిపోయినప్పుడు, దాని కొమ్మలు మరియు రెమ్మలు వాటంతట అవే ఎండిపోతాయి. అదేవిధంగా, నేను ఈ మాయావి అయిన విష్ణువును చంపినప్పుడు, విష్ణువే ప్రాణంగా కలిగిన దేవతలు తమ జీవన మూలాన్ని కోల్పోయి నశించిపోతారు.
Verse 10
तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिन: ॥ १० ॥
నేను విష్ణువును చంపే పనిలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు, మీరు భూలోకానికి వెళ్ళండి. అక్కడ బ్రాహ్మణ సంస్కృతి మరియు క్షత్రియ పాలన వల్ల భూమి వర్ధిల్లుతోంది. అక్కడి ప్రజలు తపస్సు, యజ్ఞం, వేద అధ్యయనం, వ్రతాలు మరియు దానధర్మాలలో నిమగ్నమై ఉన్నారు. అటువంటి పనులలో ఉన్న ప్రజలందరినీ నాశనం చేయండి!
Verse 11
विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममय: पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥
బ్రాహ్మణుల కర్మలకు, యజ్ఞాలకు మూలం విష్ణువు. ఆయన ధర్మస్వరూపుడు. దేవతలకు, ఋషులకు, పితృదేవతలకు మరియు సమస్త జీవులకు ఆయనే పరమ ఆశ్రయం.
Verse 12
यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रिया: । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥ १२ ॥
ఎక్కడెక్కడ బ్రాహ్మణులు, గోవులు, వేదాలు మరియు వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు ఆచరింపబడుతున్నాయో, ఆయా ప్రదేశాలకు వెళ్ళండి. వాటిని తగలబెట్టండి మరియు అక్కడి వృక్షాలను వేళ్ళతో సహా నరిکی వేయండి.
Verse 13
इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसादृता: । तथा प्रजानां कदनं विदधु: कदनप्रिया: ॥ १३ ॥
వినాశనాన్ని ఇష్టపడే ఆ రాక్షసులు తమ ప్రభువైన హిరణ్యకశిపుని ఆజ్ఞను శిరసావహించి, ప్రజలను హింసించడం ప్రారంభించారు.
Verse 14
पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहु: पत्तनानि च ॥ १४ ॥
రాక్షసులు నగరాలు, గ్రామాలు, గోశాలలు, తోటలు, పొలాలు, ఆశ్రమాలు, గనులు, రైతుల నివాసాలు మరియు గొల్లపల్లెలను తగలబెట్టారు.
Verse 15
केचित्खनित्रैर्बिभिदु: सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणय: । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकै: ॥ १५ ॥
కొందరు రాక్షసులు పారలతో వంతెనలు, ప్రాకారాలు మరియు నగర ద్వారాలను పగులగొట్టారు. కొందరు గొడ్డళ్లతో పండ్ల చెట్లను నరికివేశారు. మరికొందరు మండుతున్న కాగడాలతో ప్రజల ఇళ్లను తగలబెట్టారు.
Verse 16
एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहु: । दिवं देवा: परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिता: ॥ १६ ॥
హిరణ్యకశిపు అనుచరుల పునఃపునః ఉపద్రవాల వల్ల లోకం కలత చెందింది; వైదిక కర్మలు నిలిచిపోయాయి. యజ్ఞఫలము లభించక దేవతలు కూడా వ్యాకులమై, స్వర్గాన్ని విడిచి దైత్యులకు తెలియకుండా భూమిపై సంచరిస్తూ విపత్తులను పరిశీలించారు।
Verse 17
हिरण्यकशिपुर्भ्रातु: सम्परेतस्य दु:खित: । कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत् ॥ १७ ॥
సోదరుని మరణంతో అత్యంత దుఃఖించిన హిరణ్యకశిపు కటోదకాది శ్రాద్ధకర్మలు నిర్వహించి, అనంతరం తన అన్నదమ్ముల కుమారులను శాంతింపజేయ ప్రయత్నించాడు।
Verse 18
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥
ఓ రాజా, హిరణ్యకశిపు అంతరంగంలో తీవ్ర కోపంతో ఉన్నప్పటికీ, రాజనీతిజ్ఞుడైనందున దేశకాలానుసారంగా ఎలా ప్రవర్తించాలో తెలుసు. అతడు శకుని, శంబర, ధృష్టి, భూతసంతాపన, వృక, కాలనాభ, మహానాభ, హరిశ్మశ్రు, ఉత్కచ అనే తన మేనల్లుళ్లను మధురవాక్యాలతో శాంతింపజేశాడు; వారి తల్లి రుషాభాను మరియు తన తల్లి దితిని కూడా ఓదార్చి ఇలా పలికాడు।
Verse 19
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥
ఓ రాజా, హిరణ్యకశిపు అంతరంగంలో తీవ్ర కోపంతో ఉన్నప్పటికీ, దేశకాలజ్ఞుడైన నीतిజ్ఞుడు. అతడు శకుని, శంబర, ధృష్టి, భూతసంతాపన, వృక, కాలనాభ, మహానాభ, హరిశ్మశ్రు, ఉత్కచ అనే మేనల్లుళ్లను మధురవాక్యాలతో శాంతింపజేశాడు; వారి తల్లి రుషాభాను మరియు తన తల్లి దితిని కూడా ఓదార్చి ఇలా పలికాడు।
Verse 20
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच अम्बाम्ब हे वधू: पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् । रिपोरभिमुखे श्लाघ्य: शूराणां वध ईप्सित: ॥ २० ॥
శ్రీహిరణ్యకశిపు అన్నాడు—అమ్మా, అమ్మా, ఓ కోడలూ, ఓ పిల్లలారా! ఆ వీరుని మరణానికి మీరు శోకించవద్దు. శత్రువు ఎదుట శూరుని మరణం శ్లాఘనీయం, శూరులకు అది కోరదగినదే।
Verse 21
भूतानामिह संवास: प्रपायामिव सुव्रते । दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभि: ॥ २१ ॥
ఓ సువ్రతే తల్లీ, చలివాటర్ పానశాలలో ప్రయాణికులు దైవయోగంతో ఒకచోట చేరి నీరు త్రాగి తమ తమ దారులలో సాగిపోతారు; అలాగే జీవులు కుటుంబంలో కలసి, తరువాత తమ కర్మఫలముచే వేర్వేరు గమ్యాలకు విడిపోతారు।
Verse 22
नित्य आत्माव्यय: शुद्ध: सर्वग: सर्ववित्पर: । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन्गुणान् ॥ २२ ॥
ఆత్మ నిత్యుడు, అవ్యయుడు, శుద్ధుడు; సర్వత్ర గమ్యుడు, సర్వజ్ఞతకు పరుడు. కానీ మాయచే గుణాల ప్రభావంలో పడినవాడు సూక్ష్మ-స్థూల దేహలింగాన్ని ధరించి సుఖదుఃఖాలకు లోనవుతాడు; అందువల్ల ఆత్మ దేహత్యాగంపై శోకించరాదు।
Verse 23
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भू: ॥ २३ ॥
నీరు కదలడం వల్ల నది ఒడ్డున ఉన్న చెట్లు నీటిలో ప్రతిబింబమై కదులుతున్నట్లుగా కనిపిస్తాయి; అలాగే మనోవ్యాకులతతో కన్నులు తిరిగితే భూమి కూడా కదులుతున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది।
Verse 24
एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकल: पुमान् । याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥
ఓ భద్రే, ఇదే విధంగా ప్రకృతి గుణాల చలనంతో మనస్సు భ్రమించగా, పురుషుడు నిజానికి లింగరహితుడైనా లింగవంతుడివలె ఒక స్థితి నుండి మరొక స్థితికి మారినట్టు భావిస్తాడు।
Verse 25
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥
లింగరహిత ఆత్మలో లింగభావన చేయడమే ఆత్మవిపర్యాసం. ప్రియ-అప్రియులతో సంయోగ-వియోగాలే కర్మసంసృతికి కారణం. అందువల్ల జననం, వినాశం (మరణం), శోకం, అవివేకం, చింత—ఇవి కలుగుతాయి; కొన్నిసార్లు వివేకస్మృతి కలుగుతుంది, మరికొన్నిసార్లు మళ్లీ తప్పుదృష్టిలో పడిపోతాడు।
Verse 26
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥
దేహం‑మనసునే ఆత్మగా భావించడం వల్ల జీవుడు మోహగ్రస్తుడవుతాడు. ప్రియ‑అప్రియ కల్పనలతో సంగమ‑వియోగాలు, కర్మబంధం, జన్మ‑మరణ సంసారం కొనసాగుతుంది; అందుచేత శోకం, మూర్ఖత్వం, చింత, వివేకవిస్మృతి కలుగుతాయి—కొన్నిసార్లు బోధ, మరికొన్నిసార్లు మళ్లీ భ్రమ.
Verse 27
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥ २७ ॥
ఈ విషయములో ఒక పురాతన ఇతిహాస ఉదాహరణ చెప్పబడుతుంది—యమరాజు మరియు ఒక మృతుని మిత్రుల మధ్య సంభాషణ. దానిని శ్రద్ధగా వినండి.
Verse 28
उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुत: । सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥ २८ ॥
ఉశీనర దేశంలో సుయజ్ఞ అనే ప్రసిద్ధ రాజు ఉండెను. యుద్ధంలో శత్రువుల చేత హతుడైనప్పుడు, అతని బంధువులు శవం చుట్టూ కూర్చొని విలపించసాగారు.
Verse 29
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
రత్నభూషిత స్వర్ణకవచం చిద్రమై, ఆభరణాలు‑మాలలు జారిపోయి; శత్రుబాణాలతో హృదయం చీలి, రక్తంతో మసకబారిన దేహంతో ఆ రాజు యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్నాడు. జుట్టు చెదిరి, చూపు నిస్సారమై; పరాక్రమం చూపాలనే ఉత్సాహంలో పెదవులు పళ్లతో కొరికిన స్థితిలోనే నిలిచాయి; ధూళితో అతని కమలముఖం నలుపెక్కి మసకబారింది, ఆయుధధారి భుజాలు తెగి విరిగాయి. ఆ దృశ్యం చూసిన ఉశీనరేంద్రుని రాణులు దుఃఖంతో—“నాథా, మీరు హతులైతే మేమూ హతులమే!” అని పదేపదే చెప్పుతూ వక్షస్థలం కొట్టుకుంటూ అతని పాదాలపై పడిపోయారు.
Verse 30
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
రత్నభూషిత స్వర్ణకవచం చిద్రమై, ఆభరణాలు‑మాలలు జారిపోయి; శత్రుబాణాలతో హృదయం చీలి, రక్తంతో మసకబారిన దేహంతో ఆ రాజు యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్నాడు. జుట్టు చెదిరి, చూపు నిస్సారమై; పరాక్రమం చూపాలనే ఉత్సాహంలో పెదవులు పళ్లతో కొరికిన స్థితిలోనే నిలిచాయి; ధూళితో అతని కమలముఖం నలుపెక్కి మసకబారింది, ఆయుధధారి భుజాలు తెగి విరిగాయి. ఆ దృశ్యం చూసిన ఉశీనరేంద్రుని రాణులు దుఃఖంతో—“నాథా, మీరు హతులైతే మేమూ హతులమే!” అని పదేపదే చెప్పుతూ వక్షస్థలం కొట్టుకుంటూ అతని పాదాలపై పడిపోయారు.
Verse 31
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
రత్నఖచిత స్వర్ణకవచం చిద్రమై, ఆభరణాలు మాలలు జారిపోయాయి. శత్రు బాణాలతో హృదయం చీలి, శరీరం రక్తంతో తడిసి, జుట్టు చెదిరి, కళ్ళు నిస్సారమై రాజు యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్నాడు. పరాక్రమం చూపాలనే తపనతో పెదవులు పళ్ళతో కొరికినట్లే ఉండగా, ధూళితో అతని పద్మముఖం మసకబారింది; ఆయుధధారిణి భుజాలు తెగి విరిగాయి. ఉశీనరేంద్రుని అలా చూసిన రాణులు దుఃఖంతో విలపిస్తూ—“నాథుడు హతుడయ్యాడు, మేమూ హతులమే”—అని మళ్లీ మళ్లీ చెప్పి, వక్షస్థలం కొట్టుకుంటూ అతని పాదాల వద్ద కూలిపోయారు.
Verse 32
रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रै: कुचकुङ्कुमारुणै: । विस्रस्तकेशाभरणा: शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे ॥ ३२ ॥
రాణులు గట్టిగా ఏడుస్తూ ప్రియుని పాదపద్మాలను కన్నీళ్లతో తడిపారు; ఆ కన్నీళ్లు వారి వక్షస్థలంలోని కుంకుమ వల్ల ఎర్రగా మారి జారాయి. వారి జుట్టు చెదిరిపోయింది, ఆభరణాలు జారిపడ్డాయి; వారి కరుణాక్రందన విని ఇతరుల హృదయాలు కరిగిపోయేలా, వారు శోకంలో అంటిపెట్టుకుని విలపించారు.
Verse 33
अहो विधात्राकरुणेन न: प्रभो भवान् प्रणीतो दृगगोचरां दशाम् । उशीनराणामसि वृत्तिद: पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवर्धन: ॥ ३३ ॥
అయ్యో! క్రూరమైన విధాత, ఓ ప్రభూ, మిమ్మల్ని మా చూపుకు అందని స్థితికి తీసుకెళ్లాడు. మీరు పూర్వం ఉశీనరవాసులకు జీవనాధారం ఇచ్చేవారు, అందువల్ల వారు సుఖించారు; కానీ ఇప్పుడు మీ ఈ స్థితి వారి దుఃఖాన్ని మరింత పెంచుతోంది.
Verse 34
त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते । तत्रानुयानं तव वीर पादयो: शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥ ३४ ॥
ఓ మహీపతీ, ఓ వీరా! మీరు కృతజ్ఞుడైన భర్త, మా అందరికీ అత్యంత నిజమైన స్నేహితుడు; మీ లేకుండా మేమెలా ఉండగలం? ఓ వీరా, మీరు ఎక్కడికి వెళ్తున్నారో అక్కడికే మమ్మల్ని కూడా దారి చూపండి, మేము మీ పాదచిహ్నాలను అనుసరించి మళ్లీ మీ సేవలో నిమగ్నమవుతాము. మమ్మల్ని కూడా వెంట తీసుకెళ్లండి.
Verse 35
एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्तं सन्न्यवर्तत ॥ ३५ ॥
ఇలా విలపిస్తూ రాణులు మృత భర్తను ఒడిలో పెట్టుకుని, శరీరాన్ని తీసుకెళ్లనివ్వలేదు. దహనసంస్కారానికి తగిన సమయం వచ్చినా, అంతలోనే సూర్యుడు పశ్చిమంలో అస్తమించాడు.
Verse 36
तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् । आह तान् बालको भूत्वा यम: स्वयमुपागत: ॥ ३६ ॥
అక్కడ రాజుని మృతదేహాన్ని చూచి రాణులు విలపించగా, వారి పెద్ద ఏడుపు యమలోకమునకూ వినబడెను. అప్పుడు యమరాజు స్వయంగా బాలకుని రూపం ధరించి మృతుని బంధువుల వద్దకు వచ్చి ఉపదేశించెను।
Verse 37
श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोह: । यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥
శ్రీ యమరాజు పలికెను—అహో, ఎంత ఆశ్చర్యం! నాకన్నా వయసులో పెద్దవారై, లోకవిధిని చూచియున్నా మోహితులై ఉన్నారు. మనిషి ఎక్కడినుండి వచ్చెనో, మరణానంతరం అక్కడికే తిరిగి పోవును; ప్రకృతి నియమానికి మినహాయింపు లేదు. తెలిసికూడా ఎందుకు వ్యర్థంగా శోకించుచున్నారు?
Verse 38
अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ता: पितृभ्यां न विचिन्तयाम: । अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभि: स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥ ३८ ॥
అహో, మేమెంత ధన్యులం! తల్లిదండ్రులు విడిచిపెట్టిన పిల్లలమై ఉన్నా మేము కలవరపడము. మేము బలహీనులమే, అయినా తోడేళ్లు మొదలైన క్రూరమృగాలు మమ్మల్ని తినలేదు. గర్భంలోనే కాపాడిన పరమేశ్వరుడు ఎక్కడైనా కాపాడతాడని మా దృఢ విశ్వాసం।
Verse 39
य इच्छयेश: सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च य: । तस्याबला: क्रीडनमाहुरीशितु- श्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभु: ॥ ३९ ॥
బాలకుడు పలికెను—హే అబల స్త్రీలారా! క్షయములేని పరమేశ్వరుని సంకల్పముచేతనే ఈ జగత్తు సృష్టింపబడును, పోషింపబడును, మరల లయమగును—ఇది వేదనిర్ణయం. చరాచర సృష్టి ఆయనకు ఆటబొమ్మ వంటిది; ఆ ప్రభువు సంహరించుటకును రక్షించుటకును సంపూర్ణ సమర్థుడు।
Verse 40
पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽभिगुप्तोऽस्य हतो न जीवति ॥ ४० ॥
కొన్నిసార్లు దారిలో పడిపోయిన ధనం అందరికీ కనిపించినా దైవరక్షణవల్ల ఎవ్వరూ తీసుకోరు; యజమాని తిరిగి పొందును. కాని ప్రభువు రక్షణ లేకపోతే ఇంట్లో బాగా దాచిన ధనమూ నశించును. పరమేశ్వర దృష్టితో రక్షింపబడిన అనాథుడైనా అడవిలో జీవించును; బంధువుల రక్షణలో ఇంట్లో ఉన్నవాడైనా ప్రభు కటాక్షం లేకపోతే మరణించును—ఎవ్వరూ కాపాడలేరు।
Verse 41
भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि- र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वश: । न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित- स्तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते ॥ ४१ ॥
జీవుడు తన తన కర్మానుసారం వివిధ దేహాలను పొందుతాడు; కర్మ ఫలితం ముగిసినప్పుడు దేహమూ ముగుస్తుంది. సూక్ష్మ-స్థూల దేహాలలో ఉన్నప్పటికీ ఆత్మ వాటిచే బంధింపబడదు, ఎందుకంటే ఆత్మ దేహానికి పూర్తిగా భిన్నమైనది।
Verse 42
इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भौतिकमीयते गृहम् । यथौदकै: पार्थिवतैजसैर्जन: कालेन जातो विकृतो विनश्यति ॥ ४२ ॥
ఈ శరీరం పురుషుని మోహం వల్ల ఏర్పడింది. గృహస్థుడు ఇంటికి భిన్నుడై ఉన్నప్పటికీ ఇంటినే ‘నేను’ అని భావించినట్లే, అజ్ఞానంతో జీవుడు దేహాన్నే తానుగా అంగీకరిస్తాడు. భూమి, నీరు, అగ్ని భాగాల సమ్మేళనంతో దేహం ఏర్పడి, కాలక్రమంలో వికృతమై నశిస్తుంది; ఆత్మకు ఈ సృష్టి-లయలతో సంబంధం లేదు।
Verse 43
यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगत: पृथक् स्थित: । यथा नभ: सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रय: पर: ॥ ४३ ॥
చెక్కలో ఉన్న అగ్ని చెక్కకు భిన్నంగా కనిపించినట్లే, నోరు-ముక్కులో ఉన్న వాయువు కూడా వేరుగా అనుభూతి అయినట్లే, సర్వవ్యాపి ఆకాశం ఏదితోనూ కలవనట్లే—అలాగే దేహపు పంజరంలో ఉన్నప్పటికీ జీవుడు, ఈ దేహగుణాల ఆశ్రయమైన పరాత్మస్వరూపంగా, దేహానికి వేరుగా ఉన్నాడు।
Verse 44
सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । य: श्रोता योऽनुवक्तेह स न दृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥
యమరాజు అన్నాడు—ఓ విలపించువారలారా, మీరు అందరూ మూర్ఖులు! మీరు శోకిస్తున్న సుయజ్ఞుడు మీ ముందే పడి ఉన్నాడు; అతడు ఎక్కడికీ వెళ్లలేదు. మరి శోకం ఎందుకు? ముందుగా అతడు మీ మాటలు విని ప్రతివచనం చెప్పేవాడు; ఇప్పుడు అతడు కనిపించడంలేదని మీరు విలపిస్తున్నారు. కానీ దేహంలో విని పలికే వాడిని మీరు ఎప్పుడూ చూడలేదు; కాబట్టి శోకానికి కారణం లేదు—మీరు చూసిన దేహమే ఇక్కడ పడి ఉంది।
Verse 45
न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसु: । यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्य: प्राणदेहयो: ॥ ४५ ॥
ఇది శ్రోత కాదు, వక్త కూడా కాదు; ఇక్కడ ప్రధానమైన ప్రాణవాయువుకూడా కాదు. ఇంద్రియాలతో కూడిన జీవాత్మ కూడా ప్రాణం మరియు దేహం నుండి వేరు; కానీ నిజమైన నియంత పరమాత్మ, జీవునితో సహకరిస్తూ దేహక్రియలను నడిపించేవాడు. దేహం మరియు ప్రాణశక్తికి పరమాత్మ భిన్నుడు।
Verse 46
भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभु: । भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥
పంచభూతాలు, పది ఇంద్రియాలు, మనస్సు కలిసి స్థూల‑సూక్ష్మ దేహాల విభిన్న భాగాలను నిర్మిస్తాయి. జీవుడు తన తేజస్సుతో ఉన్నత‑నీచ దేహాలను ధరించి తరువాత విడిచిపెడతాడు.
Verse 47
यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत्कर्मनिबन्धनम् । ततो विपर्यय: क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥
మనస్సు‑బుద్ధి‑అహంకారమయమైన సూక్ష్మ లింగదేహంతో ఆత్మ కప్పబడి ఉన్నంతకాలం, కర్మఫల బంధనంలోనే ఉంటుంది. ఆ మాయాయోగం వల్ల క్లేశాలు, విపర్యయాలు జన్మజన్మాంతరాలు కొనసాగుతాయి.
Verse 48
वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वच: । यथा मनोरथ: स्वप्न: सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥
ప్రకృతి గుణాలు మరియు వాటి ఫలమైన అనుకున్న సుఖ‑దుఃఖాలను నిజమని చూడటం‑మాట్లాడటం వ్యర్థం. పగటి మనోరథం, రాత్రి స్వప్నం ఎలా అబద్ధమో, అలాగే ఇంద్రియజన్య సుఖ‑దుఃఖమూ మిథ్యే.
Verse 49
अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विद: । नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभाव: शोचतामिति ॥ ४९ ॥
ఆత్మతత్త్వాన్ని తెలిసినవారు—ఆత్మ నిత్యం, దేహం అనిత్యం అని బాగా తెలిసినవారు—శోకంతో కుంగరు. కానీ ఆత్మజ్ఞానం లేనివారు తప్పక శోకిస్తారు; శోకించడం వారి స్వభావమైపోతుంది.
Verse 50
लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तक: । वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन् ॥ ५० ॥
ఒకసారి అడవిలో ఒక లోభి వేటగాడు ఉండేవాడు; పక్షులకు అతడు మరణదూతలా అయ్యాడు. అతడు వల విస్తరించి, అక్కడక్కడ ఆహారంతో ప్రలోభపెట్టి పక్షులను పట్టుకునేవాడు.
Verse 51
कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत्समदृश्यत । तयो: कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता ॥ ५१ ॥
అడవిలో సంచరిస్తున్న వేటగాడు కులింగ పక్షుల జంటను చూశాడు. వారిలో ఆడ పక్షి వేటగాడి ఎరకు అకస్మాత్తుగా మోహితమైంది.
Verse 52
सासज्जत सिचस्तन्त्र्यां महिष्य: कालयन्त्रिता । कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदु:खित: । स्नेहादकल्प: कृपण: कृपणां पर्यदेवयत् ॥ ५२ ॥
ఆమె వలపు తాడులో చిక్కుకుంది, కాలయంత్రం బంధించినట్లుగా. ఓ సుయజ్ఞ రాణులారా, భార్యను అట్టి మహా ప్రమాదంలో చూసిన మగ కులింగ పక్షి అత్యంత దుఃఖించాడు; స్నేహవశాత్తు విడిపించలేక ఆ దయనీయుడు తన దయనీయ భార్యకై విలపించసాగాడు.
Verse 53
अहो अकरुणो देव: स्त्रियाकरुणया विभु: । कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति ॥ ५३ ॥
అయ్యో! విధాత ఎంత నిర్దయుడు; ఈ విభువు నా కరుణామయ భార్యపై కూడా దయ చూపడు. నా కోసం దీనంగా విలపిస్తున్న ఆమెను తీసుకెళ్లి, ఈ దయనీయ పక్షి నుండి అతనికి ఏమి లాభం?
Verse 54
कामं नयतु मां देव: किमर्धेनात्मनो हि मे । दीनेन जीवता दु:खमनेन विधुरायुषा ॥ ५४ ॥
నిర్దయుడైన విధాత నా భార్యను—ఆమె నా దేహంలో సగం—తీసుకెళితే, నన్ను కూడా ఎందుకు తీసుకెళ్లడు? భార్యవియోగంతో విధురుడై, సగం దేహంతో దీనంగా జీవించడం ఈ దుఃఖం ఎందుకు?
Verse 55
कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् । मन्दभाग्या: प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजा: ॥ ५५ ॥
ఇంకా రెక్కలు రాని, తల్లిలేని ఆ పిల్లలను నేను ఎలా పోషించగలను? నా దురదృష్టపు సంతానం గూటిలో తమ తల్లిని ఎదురుచూస్తోంది.
Verse 56
एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् । स एव तं शाकुनिक: शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीन: ॥ ५६ ॥
ప్రియావియోగంతో వ్యాకులమైన కులింగ పక్షి కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకొని విలపించెను. అప్పుడు కాలప్రేరణతో దూరంగా దాగిన వేటగాడు బాణం విడిచి దానిని ఛేదించి చంపెను.
Verse 57
एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धय: । नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्य: पतिं वर्षशतैरपि ॥ ५७ ॥
బాలరూపంలో యమరాజు ఇలా అన్నాడు—ఓ అబుద్ధులారా, మీరు మీ స్వమరణాన్ని చూడక శోకిస్తున్నారు. వందేళ్లపాటు విలపించినా మీ భర్తను జీవంతో తిరిగి పొందలేరు; అంతలో మీ ఆయుష్షు కూడా క్షీణిస్తుంది.
Verse 58
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतस: । ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥
శ్రీహిరణ్యకశిపు అన్నాడు—ఆ బాలుడు ఇలా ఉపదేశించుచుండగా అందరి మనస్సులు ఆశ్చర్యంతో నిండెను. బంధువులు సమస్త భౌతికమూ అనిత్యమని, పుట్టినదంతా నశించునని గ్రహించిరి.
Verse 59
यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । ज्ञातयोऽहि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परायिकम् ॥ ५९ ॥
ఈ విధంగా ఉపదేశించి యమరాజు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను. తరువాత రాజు సుయజ్ఞుని బంధువులు అతని సామ్పరాయికమైన అంత్యక్రియలను నిర్వహించిరి.
Verse 60
अत: शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा । क आत्मा क: परो वात्र स्वीय: पारक्य एव वा । स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥ ६० ॥
కాబట్టి మీరు మీ దేహనష్టానికైనా, ఇతరుల దేహనష్టానికైనా శోకించకండి. ‘నేను ఎవరు? ఇతరులు ఎవరు? ఇది నాది? పరాయిదా?’ అనే దేహభేదాలు అజ్ఞానమువల్లనే కలుగుతాయి.
Verse 61
श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्नुषा । पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥ ६१ ॥
శ్రీ నారదుడు పలికెను—దైత్యపతి మాటలను దితి తన కోడలితో కలిసి విని, క్షణంలోనే కుమారశోకాన్ని విడిచి తత్త్వవిచారంలో మనస్సు నిలిపింది।
Frequently Asked Questions
His strategy targets the Bhāgavata root principle: Viṣṇu is satisfied by yajña, and the demigods are sustained by yajña’s offerings. By dismantling brāhminical culture (which guides yajña), cow protection (which supports sattvic economy and ritual life), and Vedic study (which preserves dharma), he aims to sever the demigods’ ‘life-source’ and weaken their cosmic position—an inversion of varṇāśrama meant to starve devotion and divine order.
The Bhāgavata often shows that intellectual clarity is not identical with surrender. Hiraṇyakaśipu can articulate ātma-tattva—soul’s eternity, the temporality of bodily relations, the role of mind and false ego—yet his intent remains inimical to Viṣṇu. This highlights a core teaching: jñāna without bhakti may reduce grief temporarily, but it does not necessarily transform the heart into devotion or humility.
The boy is Yamarāja, the lord of death, appearing incognito to correct the mourners’ ignorance. His main message is that lamentation is rooted in misidentifying the self with the body: the person within the body was never directly seen, the body is a temporary combination of elements, and ultimate control belongs to the Supreme Lord and time. Therefore, grief cannot reverse death, and wisdom is to recognize the soul’s distinctness and the Lord’s governance.
The kuliṅga parable demonstrates how attachment (moha) blinds one to immediate danger and inevitable death. The male bird’s helpless lamentation over his captured mate culminates in his own death, illustrating that emotional fixation does not change providence. The teaching redirects the listener from sentimental bondage toward sober discrimination (viveka) and spiritual orientation.