Adhyaya 22

Verse 1

राजोवाच यदेतद्भ‍गवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥

రాజు పలికెను—భగవన్, మీరు ముందే సూర్యదేవుడు ధ్రువలోకాన్ని ప్రదక్షిణం చేస్తూ మేరువును, ధ్రువాన్ని తన కుడివైపున ఉంచుతాడని నిర్ధారించారు. అయినా ఆయన రాశుల వైపు ముఖం పెట్టి మేరువును, ధ్రువాన్ని ఎడమవైపున ఉంచినట్లు కనిపిస్తున్నాడు. ఒకేసారి కుడి-ఎడమ రెండింటిలోనూ ఎలా ఉండగలడు?

Verse 2

स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥

శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పలికెను—కుమ్మరి చక్రం తిరుగుతుండగా, దానిపై ఉన్న చీమలు కూడా దానితో పాటు తిరుగుతాయి; అయినా అవి కొన్నిసార్లు చక్రంలోని ఒక భాగంలో, మరికొన్నిసార్లు మరో భాగంలో కనిపిస్తాయి. అందువల్ల వాటి గతి చక్రగతికి భిన్నంగా అనిపిస్తుంది. అలాగే నక్షత్ర-రాశులతో గుర్తింపబడిన కాలచక్రం ధ్రువాన్ని, మేరువును కుడివైపున ఉంచుకొని తిరుగుతుండగా, దానితో పాటు సూర్యాది గ్రహాలు కూడా తిరుగుతాయి; కానీ సూర్యుడు మరియు గ్రహాలు వేర్వేరు సమయాల్లో వేర్వేరు రాశుల్లో, నక్షత్రాల్లో దర్శనమిస్తాయి. దీని వల్ల వారి గతి రాశిచక్రం మరియు కాలచక్రం గతి కంటే భిన్నమని తెలుస్తుంది।

Verse 3

स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्‌सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥

ఈ ఆదిపురుషుడైన భగవాన్ స్వయంగా నారాయణుడు. లోకాల శ్రేయస్సు, కర్మశుద్ధి కోసం త్రయీమయ వేదస్వరూపుడై సూర్యరూపంలో అవతరిస్తాడు; తరువాత తనను పన్నెండు భాగాలుగా విభజించి వసంతాది ఆరు ఋతువులలో ఉష్ణం, శీతం మొదలైన ఋతుగుణాలను యథోచితంగా ఏర్పరుస్తాడు.

Verse 4

तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचै: कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेय: समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥

త్రయీ విద్య ప్రకారం వర్ణాశ్రమాచార మార్గంలో నడిచే మనుష్యులు, వేదోక్త ఉన్నత-నిమ్న కర్మకాండలు మరియు యోగవిధానాల ద్వారా శ్రద్ధతో సూర్యస్థ నారాయణుడైన పరమాత్మను ఆరాధిస్తారు; అలా వారు సులభంగా పరమ శ్రేయస్సును పొందుతారు.

Verse 5

अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥

ఈ సూర్యదేవుడు—లోకాల ఆత్మ అయిన నారాయణుడు/విష్ణువు—ద్యావాపృథివుల మధ్యనున్న ఆకాశవలయంలో కాలచక్రంలో సంచరిస్తూ పన్నెండు మాసాలను అనుభవిస్తాడు. పన్నెండు రాశులతో సంబంధమై పన్నెండు నామాలను ధరిస్తాడు. ఆ పన్నెండు మాసాల సమాహారమే ‘సంవత్సరం’. చంద్రగణనలో శుక్ల-కృష్ణ అనే రెండు పక్షాలు కలసి ఒక మాసం; పితృలోకానికి అదే ఒక పగలు-రాత్రి. నక్షత్రగణనలో ఒక మాసం రెండు మరియు పావు నక్షత్రాలకు సమానం. సూర్యుడు రెండు మాసాలు ప్రయాణిస్తే సంవత్సరంలోని ఆరవ భాగం పూర్తవుతుంది—అదే ‘ఋతువు’; ఇలా ఋతువులు సంవత్సర అవయవాలు.

Verse 6

अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥

సూర్యుడు ఆకాశమార్గంలో అర్ధభాగం సంచరించడానికి తీసుకునే కాలాన్ని ‘అయనం’ (ఉత్తరాయణం లేదా దక్షిణాయణం) అంటారు.

Verse 7

अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्‍न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभि: समामनन्ति ॥ ७ ॥

సూర్యదేవునికి మూడు వేగాలు ఉన్నాయి—మందం, శీఘ్రం, సమం. ఈ మూడు వేగాలతో ఆయన ఆకాశ, ద్యావా, పృథివి మండలాలను సంపూర్ణంగా పరిభ్రమించడానికి తీసుకునే కాలాన్ని పండితులు ఐదు పేర్లతో పేర్కొంటారు—సంవత్సరం, పరివత్సరం, ఇడావత్సరం, అనువత్సరం, వత్సరం.

Verse 8

एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥

సూర్యకిరణాల పైన ఒక లక్ష యోజనాల దూరంలో చంద్రుడు ఉన్నాడు. అతడు సూర్యునికన్నా వేగంగా సంచరిస్తాడు—రెండు పక్షాలలో సూర్యుని ఒక సంవత్సర మార్గాన్ని, సవ్వా రెండు రోజుల్లో ఒక మాసాన్ని, ఒక రోజులోనే ఒక పక్షాన్ని దాటుతాడు.

Verse 9

अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥

చంద్రుడు శుక్లపక్షంలో కళలు పెరుగుతూ దేవతలకు పగలు, పితృలకు రాత్రిని కలిగిస్తాడు; కృష్ణపక్షంలో కళలు తగ్గుతూ దేవతలకు రాత్రి, పితృలకు పగలును కలిగిస్తాడు. ఈ విధంగా అతడు ప్రతి నక్షత్రాన్ని ముప్పై ముహూర్తాలలో దాటుతాడు. అమృతసమ శీతలతతో ధాన్యవృద్ధికి కారణమై, సమస్త జీవుల ప్రాణంగా ‘జీవ’ అని పిలువబడతాడు.

Verse 10

य एष षोडशकल: पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥ १० ॥

ఈ చంద్రుడు పదహారు కళలతో కూడిన పురుషరూప భగవంతుని ప్రభావాన్ని సూచిస్తాడు. మనస్సుకు అధిష్ఠాత దేవత కావడంతో ‘మనోమయ’, ఔషధి-వనస్పతులకు బలమిచ్చే కారణంగా ‘అన్నమయ’, సమస్త జీవులకు జీవనాధారమై ఉండటంతో ‘అమృతమయ’ అని పిలుస్తారు. దేవులు, పితృలు, మనుషులు, భూతాలు, పశువులు, పక్షులు, సర్పాలు, వృక్ష-లతాదులను సంతృప్తిపరచి అన్నింటిలో వ్యాపించుటవల్ల ‘సర్వమయ’ అని కూడా వర్ణిస్తారు.

Verse 11

तत उपरिष्टात्‌द्वि्लक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशति: ॥ ११ ॥

దీనికి పైగా రెండు లక్ష యోజనాల ఎత్తులో నక్షత్రాలు ఉన్నాయి. పరమేశ్వరుని సంకల్పంతో అవి కాలచక్రానికి నియమింపబడి, మేరువును కుడివైపున ఉంచుకొని (దక్షిణావర్తంగా) సూర్యుని గమనానికి భిన్నంగా పరిభ్రమిస్తాయి. అభిజిత్ మొదలైన ఇరవై ఎనిమిది ప్రధాన నక్షత్రాలు ఉన్నాయి.

Verse 12

तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरत: पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन: ॥ १२ ॥

ఈ నక్షత్రగణానికి పైగా మరో రెండు లక్ష యోజనాల ఎత్తులో శుక్రగ్రహం ఉంది. అది సూర్యునిలా కొన్నిసార్లు ముందుగా, కొన్నిసార్లు వెనుకగా, కొన్నిసార్లు కలిసి—వేగ, మంద, సమ గమనాలతో సంచరిస్తుంది. వర్షానికి అడ్డుగా నిలిచే గ్రహాల ప్రభావాన్ని ఇది శమింపజేస్తుంది; అందువల్ల దీని అనుకూల సంచారం వల్ల సాధారణంగా వర్షం కురిసి, సమస్త లోకాలకు ఇది శుభకరమని పండితులు అంగీకరించారు.

Verse 13

उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनतो बुध: सोमसुत उपलभ्यमान: प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥

బుధుడు (సోమపుత్రుడు) శుక్రుని వలె కొన్నిసార్లు సూర్యుని వెనుక, కొన్నిసార్లు ముందుగా, మరికొన్నిసార్లు సూర్యునితో కలిసి సంచరిస్తాడు. అతడు శుక్రునికి పైగా పదహారు లక్షల యోజనాల దూరంలో ఉండి సాధారణంగా లోకాలకు శుభకారకుడు; కానీ సూర్యునితో సమగమనము లేకపోతే తుఫానులు, ధూళి, అనియత వర్షాలు, నీరులేని మేఘాలు వంటి భయాలను సూచించి అల్ప-అతివృష్టి దుస్థితిని కలిగిస్తాడు।

Verse 14

अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभि: पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंस: ॥ १४ ॥

దీనికి పైగా కుజుడు (మంగళుడు) కూడా బుధునికి పైగా రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో కనిపిస్తాడు. అతడు వక్రగతిగా తిరగకపోతే మూడు మూడు పక్షాలలో ఒక్కొక్క రాశిని అనుభవిస్తూ పన్నెండు రాశులన్నింటినీ వరుసగా దాటుతాడు; అయితే అతడు సాధారణంగా అశుభగ్రహం, అపశకున సూచకుడు, వర్షాది విషయాలలో ప్రతికూల ఫలితాలను కలిగించేవాడు।

Verse 15

तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगता भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्र: स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५ ॥

దాని పైగా పదహారు లక్షల యోజనాల అంతరంలో భగవాన్ బృహస్పతి ఉన్నాడు. ఆయన ఒక్కొక్క రాశిలో ఒక పరివత్సర కాలం సంచరిస్తాడు; ఆయన గతి వక్రము కాకపోతే సాధారణంగా బ్రాహ్మణకులానికి మరియు లోకానికి అనుకూలంగా ఉండి ధర్మ-విద్యల వృద్ధిని కలిగిస్తాడు।

Verse 16

तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमान: शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमान: सर्वानेवानुपर्येति तावद्भ‍िरनुवत्सरै: प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकर: ॥ १६ ॥

దాని పైగా (బృహస్పతికి పైగా) రెండు లక్షల యోజనాల దూరంలో శనైశ్చరుడు ఉన్నాడు. అతడు ఒక్కొక్క రాశిలో ముప్పై నెలలు ఆలస్యం చేస్తూ సంచరిస్తూ అంతే అనువత్సరాలలో సమస్త రాశిచక్రాన్ని చుట్టివస్తాడు; అతడు సాధారణంగా అందరికీ అశాంతిని కలిగించే, అత్యంత అశుభ ఫలితదాయకుడు।

Verse 17

तत उत्तरस्माद‍ृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥

దాని ఉత్తరంగా పదకొండు లక్షల యోజనాల అంతరంలో సప్తర్షులు ఉన్నారు. వారు లోకుల క్షేమాన్ని తలచుతూ సదా భగవాన్ విష్ణువు యొక్క పరమపదమైన ధ్రువలోకాన్ని ప్రదక్షిణగా పరిభ్రమిస్తుంటారు।