Shloka 5
Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas
Bhāgavata Jyotiṣa Framework
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥
atha sa eṣa ātmā lokānāṁ dyāv-āpṛthivyor antareṇa nabho-valayasya kālacakra-gato dvādaśa māsān bhuṅkte rāśi-saṁjñān saṁvatsarāvayavān māsaḥ pakṣa-dvayaṁ divā naktaṁ ceti sapādarkṣa-dvayam upadiśanti yāvatā ṣaṣṭham aṁśaṁ bhuñjīta sa vai ṛtur ity upadiśyate saṁvatsarāvayavaḥ.
ఈ సూర్యదేవుడు—లోకాల ఆత్మ అయిన నారాయణుడు/విష్ణువు—ద్యావాపృథివుల మధ్యనున్న ఆకాశవలయంలో కాలచక్రంలో సంచరిస్తూ పన్నెండు మాసాలను అనుభవిస్తాడు. పన్నెండు రాశులతో సంబంధమై పన్నెండు నామాలను ధరిస్తాడు. ఆ పన్నెండు మాసాల సమాహారమే ‘సంవత్సరం’. చంద్రగణనలో శుక్ల-కృష్ణ అనే రెండు పక్షాలు కలసి ఒక మాసం; పితృలోకానికి అదే ఒక పగలు-రాత్రి. నక్షత్రగణనలో ఒక మాసం రెండు మరియు పావు నక్షత్రాలకు సమానం. సూర్యుడు రెండు మాసాలు ప్రయాణిస్తే సంవత్సరంలోని ఆరవ భాగం పూర్తవుతుంది—అదే ‘ఋతువు’; ఇలా ఋతువులు సంవత్సర అవయవాలు.
FAQs
This verse explains that within the celestial sphere the luminary/time-marker moves through divisions of time—months, fortnights, day and night—showing how the cosmos is structured by the wheel of time.
Śukadeva Gosvāmī is instructing Mahārāja Parīkṣit about cosmic time divisions—months named by rāśis, months made of pakṣas and days/nights, and seasons as one-sixth of the year.
It encourages seeing time as sacred and ordered—using daily, fortnightly, and seasonal cycles for disciplined sādhana, gratitude, and remembrance of the Lord who governs time.