Adhyaya 13

Verse 1

ब्राह्मण उवाच दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो रजस्तम:सत्त्वविभक्तकर्मद‍ृक् । स एष सार्थोऽर्थपर: परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥

బ్రాహ్మణుడు పలికెను—హే రాజా రహూగణా, జీవుడు మాయావశుడై దాటలేని సంసార మార్గంలో ప్రవేశిస్తాడు. త్రిగుణ ప్రభావంతో అతడు కర్మఫలాల మూడు రూపాలు—శుభ, అశుభ, మిశ్రమ—మాత్రమే చూస్తూ ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షవాదంలో ఆసక్తి పెంచుకుంటాడు. లాభం కోసం అడవిలోకి వెళ్లే వ్యాపారిలా, భవాటవిలో పగలు-రాత్రి తిరుగుతూనే ఉంటాడు; కానీ నిజమైన శాంతి పొందడు।

Verse 2

यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यव: सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् । गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृका: ॥ २ ॥

హే నరదేవా, ఈ భవాటవిలో ఆరు బలవంతమైన దొంగలు ఉన్నారు; వారు వ్యాపారిలా వచ్చిన బద్ధజీవుణ్ని బలవంతంగా కుపథంలోకి నడిపించి దోచుకుంటారు. అడవిలో తోడేళ్లు కాపరి వద్దనున్న గొర్రెపిల్లను లాక్కొనినట్లు, భార్యా-పిల్లలు మొదలైనవారు నక్కలవలె అతని హృదయంలో ప్రవేశించి అనేక విధాలుగా అతన్ని దోచుకుంటారు।

Verse 3

प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुत: । क्‍वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति क्‍वचित्‍क्‍वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥

ఈ భవ-అడవిలో వల్లి, గడ్డి, పొదలతో నిండిన దట్టమైన గుహల వంటి చోట్లుంటాయి; అక్కడ కఠినంగా కాటేసే దోమలు (ఈర్ష్యాళువులు) జీవుణ్ని ఎల్లప్పుడూ వేధిస్తాయి. కొన్నిసార్లు అతడు అడవిలో గంధర్వపురంలాంటి మాయా మహలాన్ని చూస్తాడు; మరికొన్నిసార్లు ఆకాశంలో ఉల్కలా మెరుస్తూ కనబడే క్షణిక భూతప్రేత ఛాయలతో మోహితుడై భ్రమపడతాడు।

Verse 4

निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि- स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् । क्‍वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्ष: ॥ ४ ॥

ఓ రాజా, సంసార అటవిలో గృహం, ధనం, బంధువులు మొదలైన వాటిలో ఆత్మబుద్ధితో మోహితుడైన వాణిజ్యుడు విజయాన్ని కోరుతూ ఎక్కడికక్కడ పరుగెడతాడు. కొన్నిసార్లు గాలివాన లేపిన ధూళి అతని కళ్లను కప్పుతుంది—అంటే కామవశంగా, ప్రత్యేకించి భార్య రజోకాలంలో ఆమె సౌందర్యానికి ఆకర్షితుడై దారి తెలియక అంధుడవుతాడు.

Verse 5

अद‍ृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा । अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचितोयान्यभिधावति क्‍वचित् ॥ ५ ॥

సంసార అటవిలో తిరిగే బద్ధజీవుడు కొన్నిసార్లు కనబడని చీమచిట్టి (క్రికెట్) కఠిన ధ్వని విని చెవుల్లో నొప్పి పొందుతాడు. కొన్నిసార్లు శత్రువుల కఠిన మాటలవలె గుడ్లగూబల అరుపులు అతని అంతరాత్మను బాధిస్తాయి. ఆకలితో బాధపడుతూ ఫలపుష్పాలు లేని పాపవృక్షాన్ని ఆశ్రయించి కష్టపడతాడు. నీరు కోరుతూ మిరాజ్‌ నీటిని నిజమని భావించి దాని వెనుక పరుగెడతాడు.

Verse 6

क्‍वचिद्वितोया: सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्ध: । आसाद्य दावं क्‍वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्‍व च यक्षैर्हृतासु: ॥ ६ ॥

కొన్నిసార్లు అతడు తక్కువ నీరు ఉన్న నదిలో దూకుతాడు; కొన్నిసార్లు ధాన్యం లేక నిరాశతో దానశీలులు కాని వారినీ భిక్ష అడుగుతాడు. కొన్నిసార్లు గృహస్థ జీవితం అనే అడవిదావానలంలా మండే వేడి అతన్ని కాల్చుతుంది. మరికొన్నిసార్లు భారీ పన్నుల పేరుతో రాజులు ప్రాణప్రియమైన ధనాన్ని దోచుకుంటే అతడు విషాదపడతాడు.

Verse 7

शूरैर्हृतस्व: क्‍व च निर्विण्णचेता: शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । क्‍वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट: प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥

కొన్నిసార్లు శక్తిమంతుడైన శ్రేష్ఠుడిచేత ఓడిపోయి లేదా దోచబడీ అతడు తన సర్వస్వాన్ని కోల్పోతాడు. అప్పుడు అతని మనస్సు తీవ్రంగా నిరుత్సాహపడుతుంది; విలపిస్తూ కొన్నిసార్లు మూర్ఛపోయినట్టుగా క్లేశంలో పడతాడు. మరికొన్నిసార్లు గంధర్వనగరంలో ప్రవేశించినట్టుగా ఒక మహా ప్రాసాద నగరాన్ని ఊహించి—కుటుంబం, ధనం తో సుఖంగా ఉంటానని—క్షణకాలం ఆనందిస్తాడు; కాని ఆ సుఖం క్షణమాత్రమే.

Verse 8

चलन् क्‍वचित्कण्टकशर्कराङ्‌घ्रि- र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते । पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दित: कौटुम्बिक: क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥

కొన్నిసార్లు నడుస్తూ ముల్లు, రాళ్ల ముక్కలతో అతని పాదాలు గాయపడతాయి; కొండలు ఎక్కాలని కోరినా సరైన పాదరక్షలు లేక నిరుత్సాహంగా నిలిచిపోతాడు. మరికొన్నిసార్లు కుటుంబాసక్తుడైన గృహస్థుడు ఆకలి వంటి అంతర్గత అగ్నితో బాధపడుతూ, తన దుస్థితి కారణంగా తనవారిపైనే కోపపడతాడు.

Verse 9

क्‍वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्ध: । दष्ट: स्म शेते क्‍व च दन्दशूकै- रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥

భౌతిక అరణ్యంలో కొన్నిసార్లు జీవుడు అజగరము చేత మింగబడతాడు లేదా నలిగిపోతాడు. అప్పుడు అతడు మృతుడిలా, చైతన్యజ్ఞానరహితుడై పడివుంటాడు. మరికొన్నిసార్లు ఇతర విషసర్పాలు కరిస్తాయి. తన చైతన్యానికి అంధుడై, రక్షణ ఆశలేని అంధకార నరకజీవిత కూపంలో పడిపోతాడు.

Verse 10

कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमान: । तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥

కొన్నిసార్లు తుచ్ఛమైన కామసుఖం కోసం మనిషి దురాచారిణీ స్త్రీలను వెదుకుతూ తిరుగుతాడు. ఆ ప్రయత్నంలో ఆమె బంధువులచేత అవమానింపబడి శిక్షింపబడతాడు—తేనె కోసం గూడు వద్దకు వెళ్లి తేనెటీగల దాడి పొందినట్లుగా. మరికొన్నిసార్లు ఎంతో ధనం ఖర్చుచేసి మరో స్త్రీని పొందినా, దురదృష్టవశాత్తు ఆ భోగ్యవస్తువు మరొక లంపటుడు బలవంతంగా అపహరిస్తాడు.

Verse 11

क्‍वचिच्च शीतातपवातवर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते । क्‍वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद् विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥

కొన్నిసార్లు జీవుడు చలి, ఎండ, గాలి, అధిక వర్షం మొదలైన సహజ ఉపద్రవాలను ఎదుర్కోలేక తీవ్ర దుఃఖపడతాడు. కొన్నిసార్లు వ్యాపార లావాదేవీలలో వరుసగా మోసపోతాడు. ఈ విధంగా ధనసంబంధమైన కపటంతో జీవుల మధ్య పరస్పర ద్వేషం, వైరం పెరుగుతుంది.

Verse 12

क्‍वचित्‍क्‍वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारहीन: । याचन् परादप्रतिलब्धकाम: पारक्यद‍ृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥

భౌతిక జీవన మార్గంలో కొన్నిసార్లు మనిషి ధనహీనుడవుతాడు; అప్పుడు అతనికి ఇల్లు, మంచం, కూర్చునే స్థలం, కుటుంబ విహారం వంటి సౌఖ్యాలు ఉండవు. అందుకే ఇతరుల వద్ద డబ్బు అడుగుతాడు; భిక్షతో కోరిక తీరకపోతే ఇతరుల ఆస్తిని అప్పుగా తీసుకోవాలని లేదా దొంగిలించాలని కోరుతాడు. ఇలా పరాయిదృష్టితో సమాజంలో అవమానం పొందుతాడు.

Verse 13

अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च । अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त- बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्न: ॥ १३ ॥

ధన లావాదేవీల వల్ల పరస్పర సంబంధాలు బాగా ఉద్రిక్తమై చివరకు వైరం అవుతాయి. కొన్నిసార్లు భర్త-భార్యలు భౌతిక ప్రగతి మార్గంలో కలిసి నడుస్తూ తమ బంధాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి ఎంతో కష్టపడి పనిచేస్తారు. కొన్నిసార్లు డబ్బు కొరత లేదా రోగబాధల వల్ల వారు సిగ్గుపడి, చిక్కుల్లో పడి, దాదాపు మరణించేవారిలా అవుతారు.

Verse 14

तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थ: । आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्र वीराध्वन: पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥

ఓ రాజా, భౌతిక జీవన అరణ్యమార్గంలో మనిషి మొదట తల్లిదండ్రులను కోల్పోతాడు; వారి మరణానంతరం కొత్తగా పుట్టిన పిల్లలపై మమకారం పెంచుకుంటాడు. ఇలా భౌతిక పురోగతి మార్గంలో తిరుగుతూ చివరికి చిక్కుల్లో పడతాడు; అయినా మరణక్షణం వరకు కూడా ఈ మార్గం దాటే యోగాన్ని ఎవరూ తెలుసుకోరు।

Verse 15

मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्धवैरा: । मृधे शयीरन्न तु तद्‌व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥

భూమిపై అనేక వీరులు సమబల శత్రువులను జయించారు; అయినా ‘ఈ భూమి నాది’ అనే అజ్ఞానంతో వైరం కట్టుకుని పరస్పరం యుద్ధంలో ప్రాణాలు విడుస్తారు. త్యాగాశ్రమం స్వీకరించినవారు అనుసరించే ఆధ్యాత్మిక మార్గాన్ని వారు పట్టలేరు; అందువల్ల ఆత్మసాక్షాత్కార పథంలో ముందుకు సాగరు।

Verse 16

प्रसज्जति क्‍वापि लताभुजाश्रय- स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृह: । क्‍वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रै: ॥ १६ ॥

కొన్నిసార్లు జీవుడు ఈ భౌతిక అరణ్యంలో లతల కొమ్మల ఆశ్రయం తీసుకుని, వాటిలోని పక్షుల కిలకిలారవం వినాలని కోరుకుంటాడు. మరికొన్నిసార్లు అడవిలో సింహ గర్జనలకు భయపడి, కొంగలు, బకాలు, గద్దలతో స్నేహం చేస్తాడు।

Verse 17

तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश- न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रिय: परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधि: ॥ १७ ॥

వారిచేత మోసపోయిన జీవుడు కొన్నిసార్లు నిజమైన భక్తులైన హంసకుల సంగతికి చేరాలని ప్రయత్నిస్తాడు; కానీ దురదృష్టవశాత్తు గురువు మరియు ఉన్నత భక్తుల ఉపదేశాలను అనుసరించలేడు. అందువల్ల వారి సాంగత్యాన్ని వదిలి, ఇంద్రియసుఖంలో మునిగిన కోతుల వంటి వారి దగ్గరకు మళ్లీ వెళ్తాడు; కామం, మత్తులో జీవితం పాడుచేసుకొని, భోగుల ముఖాలు చూస్తూ చూస్తూ మరణానికి చేరువవుతాడు।

Verse 18

द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवश: स्वबन्धने । क्‍वचित्प्रमादाद् गिरिकन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थित: ॥ १८ ॥

జీవుడు కొమ్మ నుంచి కొమ్మకు దూకే కోతిలా మారినప్పుడు, గృహస్థ జీవన వృక్షంలో లాభం లేకుండా కేవలం మైథునసుఖానికే రమిస్తూ తన బంధనంలో అసహాయంగా ఉంటాడు. కొన్నిసార్లు నిర్లక్ష్యంతో నయం కాని రోగంలాంటి పర్వత గుహలో పడిపోతాడు; ఆ గుహ వెనుక ఉన్న మరణంలాంటి ఏనుగును భయపడి, లత కొమ్మలను పట్టుకుని అలా నిలిచిపోతాడు।

Verse 19

अत: कथञ्चित्स विमुक्त आपद: पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥

హే అరిదమా రహూగణా! బద్ధజీవుడు ఏదో విధంగా ఆపదల నుండి బయటపడినా, ఆసక్తివశంగా మళ్లీ గృహానికి వెళ్లి విషయసుఖం, ముఖ్యంగా కామభోగం, అనుభవించడానికి ప్రవేశిస్తాడు. ప్రభువు మాయాశక్తి మోహంలో అతడు సంసార అరణ్యంలో తిరుగుతూనే ఉంటాడు; మరణక్షణంలో కూడా తన నిజమైన హితాన్ని గ్రహించడు।

Verse 20

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्ड: कृतभूतमैत्र: । असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥

హే రహూగణా! నీవు కూడా ఈ ఆకర్షణ మార్గంలో బాహ్యశక్తి బారిన పడ్డావు. అందువల్ల సమస్త జీవుల పట్ల సమమిత్రుడవడానికి—రాజపదవిని, శిక్షాదండాన్ని విడిచిపెట్టు. ఇంద్రియవిషయాలపై ఆసక్తిని వదలి, హరిసేవతో పదును పెట్టిన జ్ఞానఖడ్గాన్ని ధరించు; అప్పుడు మాయాగ్రంథిని ఛేదించి అజ్ఞానసముద్రం అవతలికి దాటగలవు।

Verse 21

राजोवाच अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद्‌धृषीकेशयश:कृतात्मनां महात्मनां व: प्रचुर: समागम: ॥ २१ ॥

రాజు అన్నాడు: అహో! మానవజన్మ సమస్త జన్మాలలో శ్రేష్ఠమైన అలంకారం. ఈ భూమిపై దేవజన్మ మొదలైన ఇతర జన్మాలతో ఏమి ప్రయోజనం? స్వర్గలోకాల్లో అపార భోగసౌఖ్యాల వల్ల హృషీకేశుని యశస్సుతో కృతార్థులైన మహాత్మ భక్తుల సాంగత్యం దొరకదు।

Verse 22

न ह्यद्भ‍ुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि- र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेक: ॥ २२ ॥

మీ పద్మపాద ధూళితో పాపాలు నశించి అధోక్షజునిపై నిర్మల భక్తి లభించడం ఆశ్చర్యం కాదు; అది బ్రహ్మాది దేవతలకు కూడా దుర్లభం. అలాగే మీతో క్షణమాత్ర సాంగత్యం వల్లనే నా బంధన మూలాలు—కుతర్కం, అహంకారం, అవివేకం—నశించాయి; ఇప్పుడు నేను వాటి నుండి విముక్తుడను।

Verse 23

नमो महद्‍भ्योऽस्तु नम: शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्य: । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा- श्चरन्ति तेभ्य: शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥

నేను మహానుభావులకు నమస్కరిస్తున్నాను—వారు శిశువులైనా, యువకులైనా, అవటు (బ్రహ్మచారి) అయినా, లేదా అవధూతవేషంలో సంచరించే బ్రాహ్మణులైనా. వారు ఏ రూపంలో దాగి ఉన్నా నేను వారందరికీ ప్రణామం చేస్తాను. వారి కృపచేత, వారిని ఎల్లప్పుడూ అపరాధించే రాజవంశాలకు కూడా శుభం కలగుగాక।

Verse 24

श्रीशुक उवाच इत्येवमुत्तरामात: स वै ब्रह्मर्षिसुत: सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयत: परानुभाव: परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दित चरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ రాజా, ఉత్తరాపుత్రా! రహూగణుడు జడభరతుని పల్లకీ మోయమని బలవంతపెట్టి అవమానించినప్పుడు, ఆయన మనసులో క్షణమాత్రం అసంతృప్తి తరంగం లేచింది; కాని దానిని లెక్కచేయక, పూర్ణ సముద్రమువలె మళ్లీ శాంతచిత్తుడయ్యాడు. ఆయన వైష్ణవ పరమహంసుడు, సహజంగా పరమకరుణామయుడు; అందుకే రాజుకు ఆత్మస్వరూపతత్త్వాన్ని ఉపదేశించాడు. రహూగణుడు దయతో ఆయన పాదపద్మాల వద్ద క్షమాపణ కోరగా, జడభరతుడు అవమానాన్ని మరచి మునుపటిలాగే భూమండలమంతా సంచరించాడు.

Verse 25

सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज । एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभाव: ॥ २५ ॥

జడభరతుని ఉపదేశం పొందిన సౌవీర రాజు రహూగణుడు ఆత్మ యొక్క పరమ తత్త్వాన్ని పూర్తిగా గ్రహించి, అవిద్యచే ఆత్మపై ఆపాదించబడిన దేహాత్మబుద్ధిని పూర్తిగా విడిచిపెట్టాడు. ఓ నృపా! భగవంతుని ఆశ్రితులైన భక్తుల ఆశ్రయ మహిమ ఇదే—ప్రభువు దాసుని దాసుని శరణు పొందినవాడు సులభంగా దేహాభిమానాన్ని త్యజించి మహిమ పొందుతాడు.

Verse 26

राजोवाच यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहित: परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगम: । अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥

రాజు పలికెను—ఓ మహాభాగవత! మీరు పరోక్ష వచనంతో జీవుని సంసార మార్గాన్ని చక్కగా వర్ణించారు. జ్ఞానులు దీని ద్వారా దేహాభిమానిలోని ఇంద్రియాలు ఆ అరణ్యంలో దొంగలవలె, భార్యా-పుత్రాదులు నక్కలు మొదలైన క్రూర జంతువులవలె అని గ్రహిస్తారు. కానీ మందబుద్ధులకు ఈ రూపకంలోని తాత్పర్యం సులభంగా బోధపడదు. కనుక దయచేసి దీని ప్రత్యక్షార్థాన్ని స్పష్టంగా చెప్పండి.