Adhyaya 7

Verse 1

श्रीशुक उवाच मान्धातु: पुत्रप्रवरो योऽम्बरीष: प्रकीर्तित: । पितामहेन प्रवृतो यौवनाश्वस्तु तत्सुत: । हारीतस्तस्य पुत्रोऽभून्मान्धातृप्रवरा इमे ॥ १ ॥

శ్రీశుకదేవ గోస్వామి పలికెను—మాంధాతుని కుమారులలో అత్యంత ప్రముఖుడుగా ప్రసిద్ధుడైనవాడు అంబరీషుడు. అతనిని పితామహుడు యువనాశ్వుడు కుమారునిగా స్వీకరించాడు. అంబరీషుని కుమారుడు యువనాశ్వుడు; యువనాశ్వుని కుమారుడు హారీతుడు. మాంధాత వంశంలో అంబరీష, యువనాశ్వ, హారీతులు విశేషంగా ప్రసిద్ధులు.

Verse 2

नर्मदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगै: । तया रसातलं नीतो भुजगेन्द्रप्रयुक्तया ॥ २ ॥

నర్మదా యొక్క సర్పసోదరులు నర్మదాను పురుకుత్సునికి ఇచ్చారు. వాసుకి ఆజ్ఞచేత నర్మదా పురుకుత్సుని రసాతలమనే అధోలోకానికి తీసుకెళ్లింది.

Verse 3

गन्धर्वानवधीत् तत्र वध्यान् वै विष्णुशक्तिधृक् । नागाल्लब्धवर: सर्पादभयं स्मरतामिदम् ॥ ३ ॥

రసాతలంలో భగవాన్ విష్ణు శక్తితో సమర్థుడైన పురుకుత్సుడు వధించవలసిన గంధర్వులను సంహరించాడు. నాగుల నుండి అతడు ఈ వరం పొందాడు—నర్మదా అతనిని అధోలోకానికి తీసుకెళ్లిన ఈ చరిత్రను ఎవరు స్మరిస్తారో, వారికి సర్పభయం ఉండదు.

Verse 4

त्रसद्दस्यु: पौरुकुत्सो योऽनरण्यस्य देहकृत् । हर्यश्वस्तत्सुतस्तस्मात्प्रारुणोऽथ त्रिबन्धन: ॥ ४ ॥

పురుకుత్సుని కుమారుడు త్రసద్దస్యుడు; అతడు అనరణ్యుని తండ్రి. అనరణ్యుని కుమారుడు హర్యశ్వుడు; హర్యశ్వుని కుమారుడు ప్రారుణుడు. ప్రారుణుని కుమారుడు త్రిబంధనుడు.

Verse 5

तस्य सत्यव्रत: पुत्रस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुत: । प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद् गुरो: कौशिकतेजसा ॥ ५ ॥ सशरीरो गत: स्वर्गमद्यापि दिवि द‍ृश्यते । पातितोऽवाक् शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात् ॥ ६ ॥

త్రిబంధనుని కుమారుడు సత్యవ్రతుడు ‘త్రిశంకు’ అని ప్రసిద్ధి. గురువు శాపంతో అతడు చాండాలత్వాన్ని పొందాడు; తరువాత కౌశికుడు (విశ్వామిత్రుడు) తేజస్సుతో శరీరంతోనే స్వర్గానికి వెళ్లాడు. దేవతలు అతడిని కిందకు పడగొట్టినా, విశ్వామిత్ర బలంతో పూర్తిగా పడలేదు; నేటికీ తలక్రిందులుగా ఆకాశంలో వేలాడుతూ కనిపిస్తాడు.

Verse 6

तस्य सत्यव्रत: पुत्रस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुत: । प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद् गुरो: कौशिकतेजसा ॥ ५ ॥ सशरीरो गत: स्वर्गमद्यापि दिवि द‍ृश्यते । पातितोऽवाक् शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात् ॥ ६ ॥

త్రిబంధనుని కుమారుడు సత్యవ్రతుడు ‘త్రిశంకు’ అని ప్రసిద్ధి. గురువు శాపంతో అతడు చాండాలత్వాన్ని పొందాడు; తరువాత కౌశికుడు (విశ్వామిత్రుడు) తేజస్సుతో శరీరంతోనే స్వర్గానికి వెళ్లాడు. దేవతలు అతడిని కిందకు పడగొట్టినా, విశ్వామిత్ర బలంతో పూర్తిగా పడలేదు; నేటికీ తలక్రిందులుగా ఆకాశంలో వేలాడుతూ కనిపిస్తాడు.

Verse 7

त्रैशङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयो: । यन्निमित्तमभूद् युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिकम् ॥ ७ ॥

త్రిశంకుని కుమారుడు హరిశ్చంద్రుడు. హరిశ్చంద్రుని కారణంగా విశ్వామిత్రుడు మరియు వసిష్ఠుడు మధ్య కలహం ఏర్పడి, వారు పక్షిరూపాలు ధరించి అనేక సంవత్సరాలు పరస్పరం యుద్ధం చేశారు.

Verse 8

सोऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशत: । वरुणं शरणं यात: पुत्रो मे जायतां प्रभो ॥ ८ ॥

హరిశ్చంద్రునికి సంతానం లేక అతడు అత్యంత విషాదంలో ఉండేవాడు. నారదుని ఉపదేశంతో వరుణుని శరణు పొంది ఇలా అన్నాడు—“ప్రభూ, నాకు కుమారుడు కలుగునట్లు అనుగ్రహించండి.”

Verse 9

यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति । तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहित: ॥ ९ ॥

ఓ మహారాజా! హరిశ్చంద్రుడు వరుణుని ఇలా ప్రార్థించాడు—“నాకు ఒక వీర కుమారుడు జన్మిస్తే, ఆ కుమారునితోనే మీ సంతృప్తికై యజ్ఞం చేస్తాను.” వరుణుడు “అలాగే” అని అనుగ్రహించాడు. వరుణ వరదానంతో హరిశ్చంద్రునికి రోహితుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు.

Verse 10

जात: सुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सोऽब्रवीत् । यदा पशुर्निर्दश: स्यादथ मेध्यो भवेदिति ॥ १० ॥

అప్పుడు కుమారుడు పుట్టిన తరువాత వరుణుడు హరిశ్చంద్రుని దగ్గరకు వచ్చి—“ఇప్పుడు నీకు కుమారుడు ఉన్నాడు; ఈ కుమారునితో నన్ను యజ్ఞం చేయి” అన్నాడు. హరిశ్చంద్రుడు—“పశువు పుట్టి పది రోజులు గడిచిన తరువాతనే అది యజ్ఞయోగ్యమవుతుంది” అన్నాడు.

Verse 11

निर्दशे च स आगत्य यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् । दन्ता: पशोर्यज्जायेरन्नथ मेध्यो भवेदिति ॥ ११ ॥

పది రోజులు పూర్తయ్యాక వరుణుడు మళ్లీ వచ్చి—“ఇప్పుడు యజ్ఞం చేయి” అన్నాడు. హరిశ్చంద్రుడు—“పశువుకు పళ్ళు వచ్చినప్పుడు అది యజ్ఞయోగ్యమవుతుంది” అన్నాడు.

Verse 12

दन्ता जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् । यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति ॥ १२ ॥

పళ్ళు వచ్చినప్పుడు వరుణుడు—“ఇప్పుడు యజ్ఞం చేయి” అన్నాడు. హరిశ్చంద్రుడు—“దాని పళ్ళన్నీ ఊడిపోయినప్పుడు అది యజ్ఞయోగ్యమవుతుంది” అన్నాడు.

Verse 13

पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् । यदा पशो: पुनर्दन्ता जायन्तेऽथ पशु: शुचि: ॥ १३ ॥

పళ్ళు ఊడిపోయినప్పుడు వరుణుడు—“ఇప్పుడు యజ్ఞం చేయి” అన్నాడు. హరిశ్చంద్రుడు—“పశువుకు పళ్ళు మళ్లీ వచ్చినప్పుడు అది శుచిగా, యజ్ఞయోగ్యంగా అవుతుంది” అన్నాడు.

Verse 14

पुनर्जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् । सान्नाहिको यदा राजन् राजन्योऽथ पशु: शुचि: ॥ १४ ॥

పళ్ళు మళ్లీ వచ్చినప్పుడు వరుణుడు—“ఇప్పుడు యజ్ఞం చేయి” అన్నాడు. హరిశ్చంద్రుడు—“ఓ రాజా, ఈ పశువు క్షత్రియుడై కవచం ధరించి శత్రువుతో యుద్ధంలో తనను తాను కాపాడుకోగలిగినప్పుడు మాత్రమే ఇది శుచిగా అవుతుంది” అన్నాడు.

Verse 15

इति पुत्रानुरागेण स्‍नेहयन्त्रितचेतसा । कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमैक्षत ॥ १५ ॥

పుత్రానురాగంతో, స్నేహబంధితచిత్తుడైన హరిశ్చంద్రుడు వరుణదేవుని కాలాన్ని ఆలస్యం చేయమని కోరాడు; అందువల్ల వరుణుడు కాలం వచ్చే వరకు ఎదురుచూస్తూనే ఉన్నాడు।

Verse 16

रोहितस्तदभिज्ञाय पितु: कर्म चिकीर्षितम् । प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत ॥ १६ ॥

తండ్రి తనను యజ్ఞంలో పశువుగా అర్పించాలనుకుంటున్నాడని రోహితుడు గ్రహించాడు. అందుకే ప్రాణరక్షణ కోసం ధనుస్సు-బాణాలు ధరించి అరణ్యానికి వెళ్లిపోయాడు।

Verse 17

पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् । रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्र: प्रत्यषेधत ॥ १७ ॥

వరుణప్రభావంతో తండ్రి జలోదరంతో బాధపడుతూ పొట్ట పెద్దదైందని విని రోహితుడు రాజధానికి తిరిగి వెళ్లాలనుకున్నాడు; కానీ ఇంద్రుడు అతనిని నిరోధించాడు।

Verse 18

भूमे: पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणै: । रोहितायादिशच्छक्र: सोऽप्यरण्येऽवसत् समाम् ॥ १८ ॥

శక్రుడైన ఇంద్రుడు రోహితునికి—తీర్థక్షేత్రాలను సేవిస్తూ భూమిని సంచరించడం మహాపుణ్యమని—ఆదేశించాడు. ఆ ఉపదేశాన్ని అనుసరించి రోహితుడు ఒక సంవత్సరం అరణ్యంలో నివసించాడు।

Verse 19

एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा । अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाह वृत्रहा ॥ १९ ॥

ఇలా రెండవ, మూడవ, నాలుగవ, ఐదవ సంవత్సరాల ముగింపులో కూడా రోహితుడు రాజధానికి తిరిగి రావాలనుకున్న ప్రతిసారి, వృత్రహా అయిన ఇంద్రుడు వృద్ధ బ్రాహ్మణుడి రూపంలో అతని దగ్గరకు వచ్చి గత సంవత్సరం చెప్పిన మాటలనే పునరుక్తి చేస్తూ తిరిగి రావద్దని నిరోధించాడు।

Verse 20

षष्ठं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहित: पुरीम् । उपव्रजन्नजीगर्तादक्रीणान्मध्यमं सुतम् । शुन:शेफं पशुं पित्रे प्रदाय समवन्दत ॥ २० ॥

ఆపై ఆరవ సంవత్సరంలో అడవిలో తిరిగి తిరిగి రోహితుడు తండ్రి రాజధానికి వచ్చాడు. అజీగర్తుని రెండవ కుమారుడు శునఃశేఫను కొనుగోలు చేసి యజ్ఞపశువుగా తండ్రి హరిశ్చంద్రునికి అర్పించి నమస్కరించాడు।

Verse 21

तत: पुरुषमेधेन हरिश्चन्द्रो महायशा: । मुक्तोदरोऽयजद् देवान् वरुणादीन् महत्कथ: ॥ २१ ॥

ఆపై మహాయశస్సుగల హరిశ్చంద్రుడు పురుషమేధ యజ్ఞంతో వరుణాది దేవతలను ఆరాధించాడు. వరుణునిచేత కలిగిన జలోదర వ్యాధి తొలగి దేవతలు సంతుష్టులయ్యారు।

Verse 22

विश्वामित्रोऽभवत् तस्मिन् होता चाध्वर्युरात्मवान् । जमदग्निरभूद् ब्रह्मा वसिष्ठोऽयास्य: सामग: ॥ २२ ॥

ఆ మహా పురుషమేధ యజ్ఞంలో విశ్వామిత్రుడు హోతగా, ఆత్మసాక్షాత్కారుడైన జమదగ్ని అధ్వర్యువుగా, వశిష్ఠుడు బ్రహ్మగా (ముఖ్య బ్రాహ్మణుడిగా), అయాస్యుడు సామవేద స్తోత్రాలను పాడే సామగుడిగా ఉన్నారు।

Verse 23

तस्मै तुष्टो ददाविन्द्र: शातकौम्भमयं रथम् । शुन:शेफस्य माहात्म्यमुपरिष्टात् प्रचक्ष्यते ॥ २३ ॥

హరిశ్చంద్రునిపై సంతుష్టుడైన ఇంద్రుడు అతనికి శాతకౌంభ (సువర్ణమయ) రథాన్ని బహుమానంగా ఇచ్చాడు. శునఃశేఫుని మహిమలు తరువాత విశ్వామిత్రుని కుమారుని వర్ణనతో కలిసి చెప్పబడతాయి।

Verse 24

सत्यं सारं धृतिं द‍ृष्ट्वा सभार्यस्य च भूपते: । विश्वामित्रो भृशं प्रीतो ददावविहतां गतिम् ॥ २४ ॥

భూపతి హరిశ్చంద్రుడు భార్యతో కలిసి సత్యనిష్ఠ, సారగ్రహణం, ధైర్యం కలవాడని చూసి విశ్వామిత్రుడు ఎంతో ఆనందించాడు. మానవజన్మ లక్ష్యసిద్ధికి వారికి అవిఘాత గతి—అక్షయ జ్ఞానం—ప్రదానం చేశాడు।

Verse 25

मन: पृथिव्यां तामद्भ‍िस्तेजसापोऽनिलेन तत् । खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादौ तं महात्मनि । तस्मिञ्ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन् ॥ २५ ॥ हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा । अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धन: ॥ २६ ॥

మహారాజ హరిశ్చంద్రుడు మొదట భోగాసక్తమైన మనస్సును పృథివీ తత్త్వంలో లీనం చేసి శుద్ధి చేసుకున్నాడు. తరువాత పృథివిని జలంలో, జలాన్ని తేజస్సులో, తేజస్సును వాయువులో, వాయువును ఆకాశంలో లీనం చేశాడు. ఆపై ఆకాశాన్ని మహత్తత్త్వంలో, మహత్తత్త్వాన్ని ఆత్మజ్ఞానకళలో లీనం చేసి, ఆ జ్ఞానంతో అజ్ఞానాన్ని దహించాడు.

Verse 26

मन: पृथिव्यां तामद्भ‍िस्तेजसापोऽनिलेन तत् । खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादौ तं महात्मनि । तस्मिञ्ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन् ॥ २५ ॥ हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा । अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धन: ॥ २६ ॥

ఆ జ్ఞానకళలో స్థితుడై, తన స్వభావం నుండి ఉద్భవించిన నిర్వాణసుఖానుభూతిలో నిలిచి, ఆయన అనిర్దేశ్యమైన, అప్రమేయమైన పరబ్రహ్మంలో స్థిరుడయ్యాడు. ఈ విధంగా ఆయన బంధనలు పూర్తిగా విచ్ఛిన్నమై, సంపూర్ణ విముక్తి పొందాడు.