Adhyaya 4
Nābhāga’s Inheritance, Śiva’s Verdict, and the Rise of Ambarīṣa—Prelude to Durvāsā’s Offense
ఈ అధ్యాయంలో నాభాగుని భంగపడ్డ వారసత్వం నుండి వంశకథ ముందుకు సాగి మహారాజ అంబరీషుని అవతరణకు చేరుతుంది. గురువుల ఆశ్రమం నుండి తిరిగివచ్చిన నాభాగుడు, అన్నదమ్ములు ఆస్తిని పంచుకొని వ్యంగ్యంగా తండ్రినే తన ‘భాగం’గా కేటాయించినట్లు చూస్తాడు. తండ్రి అతన్ని ఆంగిరస ఋషుల యజ్ఞానికి పంపి, వారికి కాలకాలానికి కలిగే గందరగోళాన్ని ముందే తెలిసి వైశ్వదేవ సంబంధిత వేదమంత్రాలను జపించమని ఉపదేశిస్తాడు. తండ్రి-గురు వాక్యాలకు విధేయతతో, మంత్రాల సరైన ప్రయోగంతో నాభాగుడు యజ్ఞధనాన్ని పొందుతాడు. అప్పుడు ఒక కృష్ణవర్ణుడు ఆ ధనంపై హక్కు చెబుతాడు; వివాదంలో తండ్రి తీర్పు ఇస్తూ, దక్షయజ్ఞ అవశేష భాగం శివునికి కేటాయించబడినందున అది శివుని హక్కు అని చెబుతాడు. నాభాగుడు వినయంగా సమర్పించగా, శివుడు సత్యాన్ని స్థాపించి అదే ధనాన్ని అతనికి ప్రసాదించి పరమోపదేశం ఇస్తాడు—దైవ ‘భాగం’ను గుర్తించి వినయంగా ఉండటం పోషణకు మూలం. అనంతరం అంబరీషుని జననం, రాజవైభవంపై విరక్తి, ఇంద్రియాలన్నిటినీ భక్తిలో నిమగ్నం చేయడం, ఏకాదశీ వ్రతశీలత వర్ణించబడుతుంది. చివరికి ద్వాదశీ పారణ సమయానికి అనాహూత అతిథిగా దుర్వాస ముని వచ్చి, కాలనియమం-అతిథిసత్కారం-వైష్ణవాపరాధ గంభీరతల మధ్య రాబోయే సంఘర్షణకు పీఠిక వేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातर: कविम् । यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम् ॥ १ ॥
శ్రీశుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—నభగుని కుమారుడు నాభాగుడు తన గురువుని ఆశ్రమంలో దీర్ఘకాలం నివసించాడు. అందువల్ల అతని సోదరులు అతడు గృహస్థుడవడు, తిరిగి రాడు అని భావించి, అతనికి వాటా ఇవ్వకుండా తండ్రి ఆస్తిని తమలో తాము పంచుకున్నారు. నాభాగుడు బ్రహ్మచారిగా గురుకులం నుండి తిరిగివచ్చినప్పుడు, అతనికి వాటాగా తండ్రినే ఇచ్చారు।
Verse 2
भ्रातरोऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव । त्वां ममार्यास्तताभाङ्क्षुर्मा पुत्रक तदादृथा: ॥ २ ॥
నాభాగుడు అడిగెను—“సోదరులారా, తండ్రి ఆస్తిలో నాకు ఏ వాటా ఇచ్చారు?” పెద్ద సోదరులు అన్నారు—“నీ వాటా తండ్రే.” అప్పుడు నాభాగుడు తండ్రి వద్దకు వెళ్లి, “తండ్రీ, పెద్దవారు మిమ్మల్నే నా వాటాగా ఇచ్చారు” అన్నాడు. తండ్రి చెప్పెను—“బిడ్డా, వారి మోసపూరిత మాటలపై ఆధారపడకు; నేను నీ ఆస్తి కాను.”
Verse 3
इमे अङ्गिरस: सत्रमासतेऽद्य सुमेधस: । षष्ठं षष्ठमुपेत्याह: कवे मुह्यन्ति कर्मणि ॥ ३ ॥
తండ్రి చెప్పెను—అంగిరస వంశస్థులు ఈ రోజు మహాసత్ర యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తున్నారు. వారు ఎంతో మేధావులు అయినప్పటికీ, ఓ కవీ, ప్రతి ఆరవ రోజున యజ్ఞకర్మలో మోహితులై నిత్యకర్మలలో తప్పులు చేస్తారు।
Verse 4
तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मन: । ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मन: ॥ ४ ॥ दास्यन्ति तेऽथ तान्गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययु: स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥
నాభాగుని తండ్రి అన్నాడు—“ఆ మహాత్ముల దగ్గరకు వెళ్లి వైశ్వదేవానికి సంబంధించిన రెండు వైదిక సూక్తాలను పఠించు. వారు యజ్ఞం ముగించి స్వర్గానికి వెళ్తూ యజ్ఞశేష ధనాన్ని నీకు ఇస్తారు; కాబట్టి వెంటనే వెళ్లు.”
Verse 5
तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मन: । ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मन: ॥ ४ ॥ दास्यन्ति तेऽथ तान्गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययु: स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥
తండ్రి ఉపదేశించినట్లే నాభాగుడు చేశాడు. అతడు ఋషుల వద్దకు వెళ్లి సూక్తాలను పఠించాడు. అప్పుడు ఆంగిరస వంశానికి చెందిన ఋషులు యజ్ఞశేషమైన సమస్త ధనాన్ని అతనికి ఇచ్చి స్వర్గలోకానికి వెళ్లిపోయారు.
Verse 6
तं कश्चित् स्वीकरिष्यन्तं पुरुष: कृष्णदर्शन: । उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु ॥ ६ ॥
నాభాగుడు ధనాన్ని స్వీకరిస్తుండగా, ఉత్తర దిశ నుండి నల్లని వర్ణంతో కనిపించే ఒక పురుషుడు వచ్చి—“ఈ యజ్ఞస్థలంలోని సంపద అంతా నాదే” అని అన్నాడు.
Verse 7
ममेदमृषिभिर्दत्तमिति तर्हि स्म मानव: । स्यान्नौ ते पितरि प्रश्न: पृष्टवान् पितरं यथा ॥ ७ ॥
నాభాగుడు అన్నాడు—“ఇది ఋషులు నాకు ఇచ్చిన ధనం.” అప్పుడు ఆ నల్లని పురుషుడు—“అయితే నీ తండ్రిని అడుగు; ఆయనే తీర్పు చెబుతాడు” అని అన్నాడు. తదనంతరం నాభాగుడు తండ్రిని ప్రశ్నించాడు.
Verse 8
यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषय: क्वचित् । चक्रुर्हि भागं रुद्राय स देव: सर्वमर्हति ॥ ८ ॥
తండ్రి అన్నాడు—యజ్ఞస్థలంలో మిగిలినదంతా ఋషులు రుద్రదేవుడు (శివుడు) యొక్క భాగంగా నిర్ణయించారు. ఆ దేవుడు అన్నిటికీ అర్హుడు; కాబట్టి యజ్ఞస్థలంలోని సమస్తం రుద్రునిదే.
Verse 9
नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम् । इत्याह मे पिता ब्रह्मञ्छिरसा त्वां प्रसादये ॥ ९ ॥
అప్పుడు నాభాగుడు భగవాన్ శివునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు—హే పూజ్య ప్రభూ, ఈ యజ్ఞమండపంలో ఉన్న సమస్త ద్రవ్యమూ మీకే చెందింది. ఇదే నా తండ్రి బ్రాహ్మణుడు చెప్పిన మాట; కాబట్టి శిరస్సు వంచి మీ కృపను వేడుకుంటున్నాను.
Verse 10
यत् ते पितावदद् धर्मं त्वं च सत्यं प्रभाषसे । ददामि ते मन्त्रदृशो ज्ञानं ब्रह्म सनातनम् ॥ १० ॥
శ్రీ రుద్రుడు అన్నాడు—నీ తండ్రి ధర్మమని చెప్పినది సత్యమే, నీవు కూడా అదే సత్యాన్ని పలుకుతున్నావు. అందువల్ల నేను, వేదమంత్రాలను తెలిసినవాడను, నీకు సనాతన బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాను.
Verse 11
गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रपरिशेषितम् । इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् धर्मवत्सल: ॥ ११ ॥
భగవాన్ శివుడు అన్నాడు—“నా యజ్ఞంలో మిగిలిన సమస్త ధనాన్ని నేను నీకు ఇస్తున్నాను; నీవు స్వీకరించు.” అని చెప్పి ధర్మప్రియుడైన భగవాన్ రుద్రుడు అక్కడి నుంచి అంతర్ధానమయ్యాడు.
Verse 12
य एतत् संस्मरेत् प्रात: सायं च सुसमाहित: । कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिं चैव तथात्मन: ॥ १२ ॥
ఎవడు ఉదయం సాయంత్రం ఏకాగ్రచిత్తంతో ఈ కథను వినినా, కీర్తించినా లేదా స్మరించినా, అతడు నిశ్చయంగా పండితుడవుతాడు, వేదమంత్రజ్ఞుడవుతాడు, అలాగే ఆత్మసాక్షాత్కారంలో నిపుణుడవుతాడు.
Verse 13
नाभागादम्बरीषोऽभून्महाभागवत: कृती । नास्पृशद् ब्रह्मशापोऽपि यं न प्रतिहत: क्वचित् ॥ १३ ॥
నాభాగుని నుండి మహారాజు అంబరీషుడు జన్మించాడు. ఆయన మహాభాగవతుడు, మహత్తర గుణకీర్తులతో ప్రసిద్ధుడైన భక్తుడు. అచ్యుత బ్రాహ్మణుని శాపమూ ఆయనను తాకలేకపోయింది; అది ఎక్కడా ఆయనపై ప్రభావం చూపలేదు.
Verse 14
श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि राजर्षेस्तस्य धीमत: । न प्राभूद् यत्र निर्मुक्तो ब्रह्मदण्डो दुरत्यय: ॥ १४ ॥
శ్రీరాజు పలికెను— భగవన్! ధీమంతుడైన రాజర్షి మహారాజ అంబరీషుని చరిత్రను వినదలచితిని. దురత్యయమైన బ్రాహ్మణ శాపరూప బ్రహ్మదండము కూడా ఆయనపై ఎందుకు ప్రభవించలేకపోయెను?
Verse 15
श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभाग: सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను— మహాభాగ్యుడు మహారాజ అంబరీషుడు ఏడు ద్వీపములతో కూడిన భూమి రాజ్యమును, అక్షయమైన అపార ఐశ్వర్యమును పొందెను. కాని ఇవన్నీ భౌతికమై స్వప్నసమానమని, చివరకు నశించునని తెలిసి వాటిని లెక్కచేయలేదు; భక్తి లేనివాడు ఇలాంటి వైభవంతో మరింత తమోగుణంలో మునుగుతాడని కూడా ఆయన గ్రహించెను.
Verse 16
श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभाग: सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥
శ్రీశుకుడు పలికెను— మహాభాగ్యుడు మహారాజ అంబరీషుడు ఏడు ద్వీపములతో కూడిన భూమి రాజ్యమును, అక్షయమైన అపార ఐశ్వర్యమును పొందెను. కాని ఇవన్నీ భౌతికమై స్వప్నసమానమని, చివరకు నశించునని తెలిసి వాటిని లెక్కచేయలేదు; భక్తి లేనివాడు ఇలాంటి వైభవంతో మరింత తమోగుణంలో మునుగుతాడని కూడా ఆయన గ్రహించెను.
Verse 17
वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु । प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्ट्रवत् स्मृतम् ॥ १७ ॥
మహారాజ అంబరీషుడు వాసుదేవ భగవానునికీ, ఆయన భక్తులైన సాధువులకీ మహాభక్తుడు. ఆ భక్తి వలన ఆయనకు సమస్త విశ్వము రాయి ముక్కవలె తుచ్ఛంగా అనిపించెను.
Verse 18
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
మహారాజ అంబరీషుడు తన మనస్సును ఎల్లప్పుడూ శ్రీకృష్ణ పాదపద్మములలో నిలిపెను; వాక్కుతో వైకుంఠనాథుని గుణములను కీర్తించెను; చేతులతో హరి మందిర శుభ్రతాది సేవలు చేసెను; చెవులతో అచ్యుతుని పవిత్ర కథలను వినెను. కన్నులతో ముకుందుని విగ్రహమును, మందిరములను, ధామములను దర్శించెను; స్పర్శేంద్రియముతో ప్రభు భక్తుల దేహస్పర్శ ద్వారా సత్సంగమును పొందెను; ఘ్రాణముతో ప్రభువుకు అర్పిత తులసి సౌరభమును ఆస్వాదించెను; నాలుకతో భగవంతుని ప్రసాదమును రుచి చూచెను. పాదములతో హరి తీర్థక్షేత్రములకు నడిచెను; శిరస్సుతో హృషీకేశునికి నమస్కరించెను; తన కోరికలన్నిటినీ దాస్యసేవలోనే పెట్టెను— ఇంద్రియసుఖకాంక్షతో కాదు. ఈ విధంగా అన్ని ఇంద్రియాలను భక్తిసేవలో నియోగించి భగవంతునిపై రతిని పెంచుకొని భౌతిక కోరికల నుండి పూర్తిగా విముక్తుడయ్యెను.
Verse 19
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
మహారాజు అంబరీషుడు తన మనస్సును ఎల్లప్పుడూ శ్రీకృష్ణుని పదపద్మాల ధ్యానంలో, వాక్కును వైకుంఠనాథుని గుణకీర్తనలో, చేతులను హరి మందిర శుభ్రతాదిసేవలో, చెవులను అచ్యుతుని పవిత్ర కథాశ్రవణంలో నియోగించాడు। ఆయన కన్నులను ముకుందుని విగ్రహం, మందిరం, ధామ దర్శనంలో, స్పర్శేంద్రియాన్ని భక్తుల దేహస్పర్శలో, ఘ్రాణాన్ని ప్రభువుకు అర్పించిన తులసి సువాసనలో, నాలుకను భగవంతుని ప్రసాదాస్వాదనలో నిలిపాడు। పాదాలను హరి క్షేత్ర పరిక్రమలో, శిరస్సును హృషీకేశుని పాదాలకు నమస్కారంలో, అన్ని కోరికలను దాస్యసేవలో—ఇంద్రియభోగకామన లేకుండా—అర్పించాడు; ఇలానే ఉత్తమశ్లోకాశ్రిత భక్తిరతి వృద్ధి చెందుతుంది।
Verse 20
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
మహారాజు అంబరీషుడు మనస్సును శ్రీకృష్ణుని పదపద్మాలలో, వాక్కును వైకుంఠనాథుని గుణవర్ణనలో, చేతులను హరి మందిర మార్జనాది సేవలో, చెవులను అచ్యుతుని సత్కథా శ్రవణంలో నియోగించాడు. కన్నులను ముకుందుని విగ్రహం మరియు ధామ దర్శనంలో, స్పర్శను ప్రభుభక్తుల దేహస్పర్శలో, ఘ్రాణాన్ని ప్రభుచరణాలకు అర్పించిన శ్రీతులసి సువాసనలో, నాలుకను భగవంతునికి అర్పిత ప్రసాదాస్వాదనలో పెట్టాడు. పాదాలను హరి క్షేత్ర విహారంలో, శిరస్సును హృషీకేశుని పాదాలకు నమస్కారంలో, అన్ని కోరికలను దాస్యసేవలో—భోగకామన లేకుండా—అర్పించాడు; ఇలానే ఉత్తమశ్లోకాశ్రిత భక్తిరతి పెరుగుతుంది।
Verse 21
एवं सदा कर्मकलापमात्मन: परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहित: शशास ह ॥ २१ ॥
ఇలా మహారాజు అంబరీషుడు తన రాజధర్మకర్మల ఫలితాలను సర్వయజ్ఞాధిపతి, ఇంద్రియాలకు అతీతుడైన అధోక్షజ భగవంతునికి సంపూర్ణాత్మభావంతో అర్పించేవాడు. ప్రభునిష్ఠ బ్రాహ్మణుల ఉపదేశాన్ని అనుసరించి ఆయన భూమిని నిర్బాధంగా పాలించాడు.
Verse 22
ईजेऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणै: । ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभि- र्धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम् ॥ २२ ॥
సరస్వతి నది ప్రవహించే ఎడారి ప్రాంతాలలో మహారాజు అంబరీషుడు మహా వైభవంతో, తగిన సామగ్రితో, బ్రాహ్మణులకు యథోచిత దక్షిణలు సమర్పిస్తూ అశ్వమేధ యజ్ఞం వంటి మహాయజ్ఞాలను నిర్వహించి, యజ్ఞాల అధిపతి పరమేశ్వరుని సంతృప్తిపరిచాడు. ఆ యజ్ఞాలలో వసిష్ఠ, అసిత, గౌతమాది మహర్షులు ఋత్వికులుగా పర్యవేక్షించారు.
Verse 23
यस्य क्रतुषु गीर्वाणै: सदस्या ऋत्विजो जना: । तुल्यरूपाश्चानिमिषा व्यदृश्यन्त सुवासस: ॥ २३ ॥
మహారాజు అంబరీషుని యజ్ఞాలలో సభాసభ్యులు మరియు ఋత్వికులు అద్భుతమైన వస్త్రాలతో అలంకరించబడి, రూపంలో దేవతలతో సమానంగా కనిపించారు. వారు యజ్ఞం విధివిధానంగా సక్రమంగా జరిగేలా ఉత్సాహంతో పర్యవేక్షించారు.
Verse 24
स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रिय: । शृण्वद्भिरुपगायद्भिरुत्तमश्लोकचेष्टितम् ॥ २४ ॥
మహారాజ అంబరీషుని రాజ్య ప్రజలు భగవంతుడు ఉత్తమశ్లోకుని మహిమయుత లీలలను వినుతూ పాడుతూ ఉండేవారు; అందువల్ల దేవతలకు కూడా ప్రియమైన స్వర్గాన్ని వారు కోరలేదు।
Verse 25
संवर्धयन्ति यत् कामा: स्वाराज्यपरिभाविता: । दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यत: ॥ २५ ॥
ముకుందుని సేవలో లభించే పరమానందంతో నిండినవారు, హృదయంలో కృష్ణుని దర్శించే భక్తునికి సిద్ధులకు కూడా దుర్లభమైన సిద్ధులు కూడ ఆకర్షణీయంగా ఉండవు; అవి ఆ ఆనందాన్ని పెంచవు కాబట్టి।
Verse 26
स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिव: । स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् सर्वान् कामान्शनैर्जहौ ॥ २६ ॥
ఈ విధంగా భూమి రాజైన మహారాజ అంబరీషుడు తపస్సుతో కూడిన భక్తియోగాన్ని ఆచరించాడు. తన స్వధర్మ కార్యాలతో హరిని సంతృప్తిపరుస్తూ, క్రమంగా అన్ని భౌతిక కోరికలను విడిచిపెట్టాడు।
Verse 27
गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिवस्तुषु । अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादि- ष्वनन्तकोशेष्वकरोदसन्मतिम् ॥ २७ ॥
మహారాజ అంబరీషుడు గృహవ్యవహారాలు, భార్య, కుమారులు, బంధువులు, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు, అందమైన రథాలు-బండ్లు-గుర్రాలు, అక్షయ రత్నాలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు మరియు అంతులేని ధనభాండారం—ఇవన్నీ నశ్వర భౌతికమని భావించి ఆసక్తిని విడిచిపెట్టాడు।
Verse 28
तस्मा अदाद्धरिश्चक्रं प्रत्यनीकभयावहम् । एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भक्ताभिरक्षणम् ॥ २८ ॥
మహారాజ అంబరీషుని ఏకాంత నిర్మల భక్తితో పరమానందించిన భగవంతుడు, శత్రువులకు భయంకరమైన తన హరిచక్రాన్ని రాజుకు ప్రసాదించాడు; అది భక్తుని ఎల్లప్పుడూ రక్షిస్తుంది।
Verse 29
आरिराधयिषु: कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया । युक्त: सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम् ॥ २९ ॥
శ్రీకృష్ణుని ఆరాధించుటకై మహారాజు అంబరీషుడు సమగుణశాలినీ రాణితో కలిసి ఒక సంవత్సరం ఏకాదశీ‑ద్వాదశీ వ్రతాన్ని ఆచరించాడు।
Verse 30
व्रतान्ते कार्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषित: । स्नात: कदाचित् कालिन्द्यां हरिं मधुवनेऽर्चयत् ॥ ३० ॥
వ్రతాంతంలో కార్తిక మాసంలో ఆయన మూడు రాత్రులు ఉపవాసముండి, కాలిందీ (యమునా)లో స్నానం చేసి మధువనంలో హరిని ఆరాధించాడు।
Verse 31
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् । ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तित: ॥ ३२ ॥
మహాభిషేక విధి ప్రకారం సమస్త ఉపకరణాలతో మహారాజు అంబరీషుడు శ్రీకృష్ణ విగ్రహానికి అభిషేకం చేసి, ఉత్తమ వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, సువాసన పుష్పమాలలు మొదలైన పూజా సామగ్రితో అలంకరించాడు। అంతరంగ ఏకాగ్రతతో కేశవుని పూజించి, భౌతిక కోరికలేని మహాభాగ్య బ్రాహ్మణులను కూడా భక్తితో సత్కరించాడు।
Verse 32
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् । ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तित: ॥ ३२ ॥
మహాభిషేక విధి ప్రకారం సమస్త ఉపకరణాలతో మహారాజు అంబరీషుడు శ్రీకృష్ణ విగ్రహానికి అభిషేకం చేసి, ఉత్తమ వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, సువాసన పుష్పమాలలు మొదలైన పూజా సామగ్రితో అలంకరించాడు। అంతరంగ ఏకాగ్రతతో కేశవుని పూజించి, భౌతిక కోరికలేని మహాభాగ్య బ్రాహ్మణులను కూడా భక్తితో సత్కరించాడు।
Verse 33
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
ఆ తరువాత మహారాజు అంబరీషుడు తన ఇంటికి వచ్చిన అతిథులను—ప్రత్యేకించి సాధు బ్రాహ్మణులను—సంతృప్తిపరిచాడు। బంగారు పూతపూసిన కొమ్ములు, వెండి పూతపూసిన కాళ్లు, మంచి వస్త్రాలతో అలంకరించబడిన, పాలతో నిండిన పొదుగులు కలిగిన, శాంత స్వభావమున్న, యౌవనసంపన్నమైన అందమైన, దూడలతో కూడిన గోవులను అరవై కోట్ల సంఖ్యలో దానంగా ఇచ్చాడు। అనంతరం ముందుగా ద్విజులకు అత్యుత్తమమైన రుచికరమైన భోజనం పెట్టి, వారు తృప్తిచెంది అనుమతి ఇచ్చిన తరువాత ఏకాదశీ పారణం చేయుటకు సిద్ధమయ్యాడు; అచ్చం ఆ సమయంలోనే అనాహూత అతిథిగా సాక్షాత్తు భగవాన్ దుర్వాస ముని అక్కడ ప్రత్యక్షమయ్యాడు।
Verse 34
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
ఆ తరువాత మహారాజు అంబరీషుడు తన ఇంటికి వచ్చిన అతిథులందరినీ, ముఖ్యంగా సాధు బ్రాహ్మణులను, సంతృప్తిపరిచాడు. బంగారంతో కప్పబడిన కొమ్ములు, వెండితో కప్పబడిన కాళ్లగోళ్లు కలిగి, శుభ్రమైన వస్త్రాలతో అలంకరించబడి, పాలు నిండిన పొదుగులతో, శాంతస్వభావం గల, యౌవనసంపన్నమైన అందమైన, దూడలతో కూడిన గోవులను అరవై కోట్లు దానంగా ఇచ్చాడు. అనంతరం ముందుగా బ్రాహ్మణులకు అత్యుత్తమ రుచికరమైన అన్నంతో భోజనం పెట్టి, వారి అనుమతితో ఏకాదశీ వ్రత పారణం చేయబోతుండగా, అదే సమయంలో అనాహూత అతిథిగా సాక్షాత్ దుర్వాస ముని ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
Verse 35
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
ఆ తరువాత మహారాజు అంబరీషుడు తన ఇంటికి వచ్చిన అతిథులందరినీ, ముఖ్యంగా సాధు బ్రాహ్మణులను, సంతృప్తిపరిచాడు. బంగారంతో కప్పబడిన కొమ్ములు, వెండితో కప్పబడిన కాళ్లగోళ్లు కలిగి, శుభ్రమైన వస్త్రాలతో అలంకరించబడి, పాలు నిండిన పొదుగులతో, శాంతస్వభావం గల, యౌవనసంపన్నమైన అందమైన, దూడలతో కూడిన గోవులను అరవై కోట్లు దానంగా ఇచ్చాడు. అనంతరం ముందుగా బ్రాహ్మణులకు అత్యుత్తమ రుచికరమైన అన్నంతో భోజనం పెట్టి, వారి అనుమతితో ఏకాదశీ వ్రత పారణం చేయబోతుండగా, అదే సమయంలో అనాహూత అతిథిగా సాక్షాత్ దుర్వాస ముని ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
Verse 36
तमानर्चातिथिं भूप: प्रत्युत्थानासनार्हणै: । ययाचेऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागत: ॥ ३६ ॥
రాజు ఆ అనాహూత అతిథి దుర్వాస మునిని లేచి స్వాగతించి, ఆసనం సమర్పించి, పూజా సామగ్రితో విధివిధానంగా ఆరాధించాడు. తరువాత ఆయన పాదమూలంలో కూర్చొని భోజనం చేయమని వినయంగా ప్రార్థించాడు.
Verse 37
प्रतिनन्द्य स तां याञ्चां कर्तुमावश्यकं गत: । निममज्ज बृहद् ध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे ॥ ३७ ॥
దుర్వాస ముని మహారాజు అంబరీషుని అభ్యర్థనను ఆనందంగా అంగీకరించాడు; కానీ అవసరమైన వైదిక కర్మలను చేయుటకు యమునా నదికి వెళ్లాడు. అక్కడ శుభమైన కాలిందీ జలంలో మునిగి, నిరాకార బ్రహ్మాన్ని ధ్యానించాడు.
Verse 38
मुहूर्तार्धावशिष्टायां द्वादश्यां पारणं प्रति । चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजैस्तद्धर्मसङ्कटे ॥ ३८ ॥
ఇదివరకు ద్వాదశీ రోజున పారణం చేయుటకు కేవలం అర్ధ ముహూర్తమే మిగిలింది. అందువల్ల ధర్మజ్ఞుడైన మహారాజు అంబరీషుడు ఆ ధర్మసంకటంలో పండిత బ్రాహ్మణులతో సంప్రదించాడు.
Verse 39
ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे । यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥
రాజు అన్నాడు— బ్రాహ్మణులను అతిక్రమించడం మహాదోషం; ద్వాదశీలో పారణం చేయకపోతే వ్రతదోషం. కాబట్టి, ఓ విప్రులారా, ఇది శుభమై అధర్మం కాకపోతే నేను కేవలం నీరు త్రాగి వ్రతపారణం చేస్తాను. బ్రాహ్మణమతం ప్రకారం నీరు త్రాగడం భోజనముగానూ, అభోజనముగానూ భావిస్తారు.
Verse 40
ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे । यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥
నేను కేవలం నీటితోనే వ్రతపారణం చేస్తాను; ఎందుకంటే విప్రులు నీరు త్రాగడాన్ని భోజనముగానూ, అభోజనముగానూ అంటారు.
Verse 41
इत्यप: प्राश्य राजर्षिश्चिन्तयन् मनसाच्युतम् । प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव स: ॥ ४१ ॥
ఇలా నీరు త్రాగిన రాజర్షి అంబరీషుడు హృదయంలో అచ్యుతుని ధ్యానిస్తూ, ఓ కురుశ్రేష్ఠా, ద్విజుడు (దుర్వాస) తిరిగి రావడానికే ఎదురుచూశాడు.
Verse 42
दुर्वास यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगत: । राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया ॥ ४२ ॥
మధ్యాహ్న కర్మకాండలు పూర్తిచేసి దుర్వాస ముని యమునా తీరంనుంచి తిరిగి వచ్చాడు. రాజు గౌరవంగా స్వాగతించాడు; కానీ దుర్వాసుడు తన యోగశక్తితో అంబరీషుడు అనుమతి లేకుండా నీరు త్రాగినట్లు గ్రహించాడు.
Verse 43
मन्युना प्रचलद्गात्रो भ्रुकुटीकुटिलानन: । बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत ॥ ४३ ॥
ఇంకా ఆకలితో ఉన్న దుర్వాస ముని కోపంతో శరీరం వణుకుతూ, భ్రూకుటి ముడుచుకొని ముఖం వంకరగా చేసుకొని, అంజలి పెట్టి నిలిచిన అంబరీషునితో ఆగ్రహంగా ఇలా పలికాడు.
Verse 44
अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य पश्यत । धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येशमानिन: ॥ ४४ ॥
అయ్యో, ఈ క్రూరుడి, శ్రీ-సంపదతో మత్తుడైన వాడి ప్రవర్తనను చూడండి. ఇతడు విష్ణుభక్తుడు కాదు; ఐశ్వర్యం, పదవిగర్వంతో తన్నే ఈశ్వరుడని భావించి ధర్మాన్ని అతిక్రమించాడు.
Verse 45
यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्त्र्य च । अदत्त्वा भुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दर्शये फलम् ॥ ४५ ॥
మహారాజ అంబరీషా, నన్ను అతిథిగా ఆహ్వానించి ఆతిథ్యంతో పిలిచావు; కానీ నాకు పెట్టకముందే నీవే ముందుగా భుజించావు. ఈ దురాచారానికి ఫలితాన్ని నేను ఇప్పుడే చూపిస్తాను.
Verse 46
एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जटां रोषप्रदीपित: । तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम् ॥ ४६ ॥
ఇలా పలుకుతూ దుర్వాస ముని కోపంతో ముఖం ఎర్రబడింది. తలపై జటల గుచ్ఛాన్ని పీకివేసి, అంబరీష మహారాజును శిక్షించేందుకు ప్రళయాగ్ని వంటి భయంకర కృత్యను సృష్టించాడు.
Verse 47
तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम् । वेपयन्तीं समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान्नृप: ॥ ४७ ॥
త్రిశూలం/ఖడ్గం చేతబట్టి, అడుగులతో భూమిని కంపింపజేస్తూ ఆ జ్వలించే కృత్య అంబరీష మహారాజు వైపు దూసుకొచ్చింది. కానీ దాన్ని చూసి కూడా రాజు ఏమాత్రం కలవరపడలేదు; తన స్థానం నుంచి కదలలేదు.
Verse 48
प्राग्दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना । ददाह कृत्यां तां चक्रं क्रुद्धाहिमिव पावक: ॥ ४८ ॥
పరమ మహాపురుషుడైన భగవంతుని ముందస్తు ఆజ్ఞ ప్రకారం, భక్తుని రక్షణార్థం సుదర్శన చక్రం ఆ కృత్యను వెంటనే భస్మం చేసింది—అరణ్యాగ్ని కోపించిన పామును క్షణంలో కాల్చినట్లుగా.
Verse 49
तदभिद्रवदुद्वीक्ष्य स्वप्रयासं च निष्फलम् । दुर्वास दुद्रुवे भीतो दिक्षु प्राणपरीप्सया ॥ ४९ ॥
తన ప్రయత్నం విఫలమై, సుదర్శన చక్రం తనవైపు దూసుకొస్తున్నదని చూచి దుర్వాస ముని భయపడిపోయి ప్రాణరక్షణార్థం అన్ని దిశలకూ పరుగెత్తాడు।
Verse 50
तमन्वधावद् भगवद्रथाङ्गं दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिम् । तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो गुहां विविक्षु: प्रससार मेरो: ॥ ५० ॥
అడవిదావాగ్ని జ్వాలలు పామును వెంబడించినట్లే, భగవంతుని రథాంగమైన సుదర్శన చక్రం దుర్వాస మునిని వెంబడించింది. అది తన వెన్నుకు తాకబోతున్నట్లు చూసి, సుమేరు పర్వత గుహలో ప్రవేశించాలనే కోరికతో అతడు అత్యంత వేగంగా పరుగెత్తాడు।
Verse 51
दिशो नभ: क्ष्मां विवरान्समुद्रान् लोकान् सपालांस्त्रिदिवं गत: स: । यतो यतो धावति तत्र तत्र सुदर्शनं दुष्प्रसहं ददर्श ॥ ५१ ॥
తనను తాను రక్షించుకోవడానికి దుర్వాస ముని అన్ని దిశలలో, ఆకాశంలో, భూమిపై, గుహల్లో, సముద్రంలో, త్రిలోకాధిపతుల లోకాలలో, స్వర్గలోకంలోకూడా పారిపోయాడు; కానీ ఎక్కడెక్కడికి పరుగెత్తినా అక్కడక్కడే భరించలేని సుదర్శన చక్రాగ్ని తనను వెంబడిస్తున్నదని చూశాడు।
Verse 52
अलब्धनाथ: स सदा कुतश्चित् सन्त्रस्तचित्तोऽरणमेषमाण: । देवं विरिञ्चं समगाद्विधात- स्त्राह्यात्मयोनेऽजिततेजसो माम् ॥ ५२ ॥
భయభ్రాంత హృదయంతో దుర్వాస ముని ఆశ్రయం కోసం ఇటూ అటూ తిరిగాడు; కానీ ఎక్కడా ఆశ్రయం దొరకక చివరకు దేవ విరించి—బ్రహ్మదేవుని—వద్దకు వెళ్లి, “ఓ ఆత్మయోని బ్రహ్మా! అజితుడైన భగవంతుడు పంపిన దహించే సుదర్శన చక్రం నుండి నన్ను రక్షించండి” అని ప్రార్థించాడు।
Verse 53
श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे । भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षो: कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना: प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या: । सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहाम: ॥ ५४ ॥
శ్రీబ్రహ్ముడు పలికెను—ద్వి-పరార్ధాంతంలో, ప్రభువు లీలలు ముగిసినప్పుడు, కాలాత్ముడైన విష్ణువు కేవలం కనుబొమ్మల కదలికతోనే నా నివాసస్థానంతో సహా ఈ సమస్త విశ్వాన్ని లయపరుస్తాడు. నేను, భవుడు (శివుడు), దక్షుడు, భృగువు మొదలైనవారు, అలాగే ప్రజాపతులు, భూతేశుడు, సురేశుడు—మేమందరం ఆ పరమపురుష విష్ణువు నియమానికి శరణాగతులం; శిరస్సు వంచి, లోకహితార్థం ఆయన ఆజ్ఞలను మోస్తాము।
Verse 54
श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे । भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षो: कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना: प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या: । सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहाम: ॥ ५४ ॥
శ్రీబ్రహ్ముడు పలికెను—ద్వి-పరార్ధాంతంలో, ప్రభువు లీలలు ముగిసిన వేళ, కాలాత్ముడైన శ్రీవిష్ణువు కేవలం భ్రూభంగిమాత్రంతో నా లోకముతో కూడిన సమస్త విశ్వాన్ని లయముచేయును. నేను, శివుడు, దక్షుడు, భృగువు మొదలైన మహర్షులు, ప్రజాపతులు, భూతేశులు, నరాధిపతులు, దేవాధిపతులు—మేమందరం శిరస్సు వంచి ఆ పరమ విష్ణువు ఆజ్ఞలను లోకహితార్థం నిర్వర్తించుచున్నాము।
Verse 55
प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापित: । दुर्वास: शरणं यात: शर्वं कैलासवासिनम् ॥ ५५ ॥
విరించి (బ్రహ్ముడు) తిరస్కరించగా, విష్ణు సుదర్శనచక్రాగ్నితో తీవ్రంగా బాధపడిన దుర్వాస ముని కైలాసవాసి శర్వుడు (శివుడు) శరణు పొందుటకు వెళ్లెను।
Verse 56
श्रीशङ्कर उवाच वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशा: । भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशा: सहस्रशो यत्र वयं भ्रमाम: ॥ ५६ ॥
శ్రీశంకరుడు పలికెను—ఓ తాత! అనేకానేక బ్రహ్మాండాలు మరియు వాటి జీవులు కాలక్రమంలో ఉద్భవించి లయమగుచున్న ఆ పరమ ప్రభువుతో పోటీ పడగల శక్తి మాకు లేదు. మేము ఈ ఒక్క విశ్వంలోనే మా గొప్పతన భ్రమతో తిరుగుచున్నాము।
Verse 57
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
శివుడు పలికెను—నేను, సనత్కుమారుడు, నారదుడు, పూజ్య బ్రహ్ముడు, కపిలుడు, అపాంతరతముడు (వ్యాసుడు), దేవలుడు, ధర్మరాజు, ఆసురి, మరిచి మొదలైన సిద్ధ మహాత్ములు భూత-వర్తమాన-భవిష్యత్తును తెలిసినవారమే; అయినా ప్రభువు మాయచే ఆవృతులమై ఆ మాయ విస్తారాన్ని గ్రహించలేము. విశ్వేశ్వరుని ఈ శస్త్రమైన (సుదర్శన) మాకూ దుర్విషహమే; కాబట్టి నీవు ఆ పరమ పురుషుడు విష్ణువును శరణు పొందు—హరి నీకు మంగళం కలుగజేయును।
Verse 58
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
శివుడు పలికెను—నేను, సనత్కుమారుడు, నారదుడు, పూజ్య బ్రహ్ముడు, కపిలుడు, అపాంతరతముడు (వ్యాసుడు), దేవలుడు, ధర్మరాజు, ఆసురి, మరిచి మొదలైన సిద్ధ మహాత్ములు భూత-వర్తమాన-భవిష్యత్తును తెలిసినవారమే; అయినా ప్రభువు మాయచే ఆవృతులమై ఆ మాయ విస్తారాన్ని గ్రహించలేము. విశ్వేశ్వరుని ఈ శస్త్రమైన (సుదర్శన) మాకూ దుర్విషహమే; కాబట్టి నీవు ఆ పరమ పురుషుడు విష్ణువును శరణు పొందు—హరి నీకు మంగళం కలుగజేయును।
Verse 59
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
నేను (శివుడు), సనత్కుమారుడు, నారదుడు, భగవాన్ బ్రహ్మ, కపిలుడు, అపాంతరతముడు (వ్యాసుడు), దేవలుడు, ధర్మరాజు, ఆసురి, మరీచి మొదలైన సిద్ధులు భూత‑వర్తమాన‑భవిష్యత్తును తెలిసినవారమే; అయినా భగవంతుని మాయచే కప్పబడి ఆ మాయ విస్తారాన్ని గ్రహించలేము. ఈ సుదర్శనచక్రం మాకూ అసహ్యం; కాబట్టి నీవు ఆ హరి‑విష్ణువునే శరణు పొందు—ఆయనే నీకు శుభాన్ని ప్రసాదిస్తాడు।
Verse 60
ततो निराशो दुर्वास: पदं भगवतो ययौ । वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवास: श्रिया सह ॥ ६० ॥
అప్పుడు శివుని శరణు తీసుకున్నా నిరాశ చెందిన దుర్వాస ముని భగవంతుని వైకుంఠధామానికి వెళ్లాడు; అక్కడ శ్రీనివాస నారాయణుడు లక్ష్మీదేవితో కలిసి నివసిస్తాడు।
Verse 61
सन्दह्यमानोऽजितशस्त्रवह्निना तत्पादमूले पतित: सवेपथु: । आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं माव हि विश्वभावन ॥ ६१ ॥
సుదర్శనచక్రం అగ్నివంటి వేడితో దహించబడుతూ దుర్వాస ముని వణుకుతూ నారాయణుని పాదపద్మాల వద్ద పడిపోయి ఇలా అన్నాడు—ఓ అచ్యుతా, ఓ అనంత ప్రభూ, విశ్వాన్ని పోషించేవాడా! భక్తులకు పరమ లక్ష్యం నీవే. నేను అపరాధి; దయచేసి నన్ను రక్షించు।
Verse 62
अजानता ते परमानुभावं कृतं मयाघं भवत: प्रियाणाम् । विधेहि तस्यापचितिं विधात- र्मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारकोऽपि ॥ ६२ ॥
ఓ ప్రభూ, ఓ పరమ నియంతా! నీ అపార మహిమను తెలియక నేను నీకు అత్యంత ప్రియమైన భక్తునిపై అపరాధం చేశాను. దయచేసి ఆ అపరాధానికి ప్రాయశ్చిత్తాన్ని ఏర్పాటు చేసి దాని ఫలితాల నుంచి నన్ను రక్షించు. నీవు సర్వశక్తిమంతుడవు; ఎందుకంటే నరకయోగ్యుడైనా నీ పవిత్ర నామం హృదయంలో ఉదయిస్తే విముక్తి పొందుతాడు।
Verse 63
श्रीभगवानुवाच अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज । साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रिय: ॥ ६३ ॥
భగవంతుడు బ్రాహ్మణునితో అన్నాడు—ఓ ద్విజా! నేను నా భక్తుల అధీనుడను; నిజంగా నేను స్వతంత్రుడనని అనిపించదు. సాధుభక్తులు నా హృదయాన్ని ఆక్రమించారు; అందుకే నాకు నా భక్తులు ప్రియులు, నా భక్తుల భక్తులు కూడా నాకు అత్యంత ప్రియులు।
Verse 64
नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तै: साधुभिर्विना । श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा ॥ ६४ ॥
హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! ఎవరి పరమగతి నేనేనో అటువంటి సాధుభక్తులు లేకుండా నా పరమానందమును, అత్యున్నత ఐశ్వర్యమును కూడా నేను అనుభవించదలచను।
Verse 65
ये दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं याता: कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥ ६५ ॥
నా శుద్ధభక్తులు భార్య, ఇల్లు, పిల్లలు, బంధువులు, ధనం, ప్రాణములు కూడా విడిచి కేవలం నా శరణు చేరుతారు; అటువంటి వారిని నేను ఎప్పుడైనా ఎలా విడిచిపెట్టగలను?
Verse 66
मयि निर्बद्धहृदया: साधव: समदर्शना: । वशीकुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रिय: सत्पतिं यथा ॥ ६६ ॥
హృదయమంతా నాలోనే బద్ధమైన, సమదృష్టి గల సాధుభక్తులు భక్తితో నన్ను వశపరచుకుంటారు; సతీస్త్రీలు సేవచేత సజ్జన భర్తను వశపరచినట్లే।
Verse 67
मत्सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णा: कुतोऽन्यत् कालविप्लुतम् ॥ ६७ ॥
నా సేవచేత సాలోక్యాది నాలుగు ముక్తులు స్వయంగా లభించినా, ప్రేమభరిత సేవలో తృప్తులైన నా భక్తులు వాటినీ కోరరు; మరి కాలానికి లోబడే ఇతర నశ్వర సుఖాల గురించి ఏమనాలి?
Verse 68
साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् । मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥ ६८ ॥
సాధుభక్తులు నా హృదయంలోనే నివసిస్తారు, నేనూ సాధువుల హృదయంలోనే నివసిస్తాను. వారు నన్ను తప్ప మరొకదాన్ని ఎరుగరు; నేనూ వారిని తప్ప మరెవ్వరినీ కించిత్తు కూడా ఎరుగను।
Verse 69
उपायं कथयिष्यामि तव विप्र शृणुष्व तत् । अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं याहि मा चिरम् । साधुषु प्रहितं तेज: प्रहर्तु: कुरुतेऽशिवम् ॥ ६९ ॥
హే విప్రా, నీ రక్షణార్థం ఉపాయం చెబుతున్నాను, శ్రద్ధగా విను. మహారాజు అంబరీషుని అపరాధం చేసి నీవు నీ ఆత్మకే ద్రోహం చేసుకున్నావు; కాబట్టి ఆలస్యం చేయక వెంటనే ఆయన వద్దకు వెళ్లు. సాధువులపై ప్రయోగించిన తేజస్సు ప్రయోగించినవానికే అశుభం కలిగిస్తుంది; హాని వస్తువుకాదు, కర్తకే కలుగుతుంది.
Verse 70
तपो विद्या च विप्राणां नि:श्रेयसकरे उभे । ते एव दुर्विनीतस्य कल्पेते कर्तुरन्यथा ॥ ७० ॥
బ్రాహ్మణులకు తపస్సు మరియు విద్య—ఈ రెండూ నిశ్రేయసాన్ని కలిగించేవే. కానీ వినయంలేని వాడికి అవే తపస్సు, విద్య విరుద్ధ ఫలితమిచ్చి అత్యంత ప్రమాదకరమవుతాయి.
Verse 71
ब्रह्मंस्तद् गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् । क्षमापय महाभागं तत: शान्तिर्भविष्यति ॥ ७१ ॥
హే శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణా, నీకు మంగళం కలుగుగాక—ఇప్పుడు నాభాగుని కుమారుడైన మహారాజు అంబరీషుని వద్దకు వెంటనే వెళ్లు. ఆ మహాభాగుని క్షమాపణ కోరు; అప్పుడు నీకు శాంతి కలుగుతుంది.
Frequently Asked Questions
The text frames it as deliberate deceit rooted in the assumption that Nābhāga would not return from prolonged residence at his spiritual master’s place. Their act illustrates how material inheritance disputes arise from adharma and misjudgment, while the Bhāgavata redirects the plot toward a higher inheritance—mantra, dharma, and divine favor—showing that true prosperity comes through obedience to righteous counsel and recognition of the Lord’s order.
He is identified through Nābhāga’s father’s śāstric reasoning as Lord Śiva’s representative (indeed Śiva’s presence/claim), because remnants and shares connected to the Dakṣa-yajña were allotted to Śiva. The episode teaches that yajña proceeds by ordained distributions (bhāga), and that prosperity becomes secure only when one honors the rightful divine share rather than asserting possessiveness.
Śiva appears as dharma-rakṣaka and mantra-jña (knower of Vedic mantras), affirming truthfulness and rewarding humility. The Bhāgavata commonly presents Śiva as the greatest Vaiṣṇava and as an empowered guardian within the Lord’s cosmic administration. Here, Śiva’s gift and instruction reinforce that devotion is protected across the divine hierarchy when one acts without envy and with surrender.
Ambarīṣa’s model assigns each sense to a concrete devotional act—mind in remembrance, speech in kīrtana, hands in temple service, ears in śravaṇa, eyes in darśana and tīrtha, smell with tulasī, tongue with prasāda, legs in pilgrimage, head in obeisance, and desires in service. This is emphasized to show a practical blueprint of bhakti as total life-integration (not mere belief), producing vairāgya and steadiness even amid royal opulence.
He faced a dharma-saṅkaṭa (ethical dilemma): honoring a guest-brāhmaṇa versus not missing the Dvādaśī window to properly conclude the Ekādaśī vow. Consulting learned brāhmaṇas, he followed the nuanced rule that sipping water can count as both ‘eating’ and ‘not eating,’ preserving the vow without intentional disrespect. The later conflict arises not from Ambarīṣa’s pride but from Durvāsā’s misreading and anger—setting the stage for the doctrine that the Lord’s protection stands with the devotee and that vaiṣṇava-aparādha rebounds upon the offender.