Adhyaya 14

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथात: श्रुयतां राजन् वंश: सोमस्य पावन: । यस्मिन्नैलादयो भूपा: कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तय: ॥ १ ॥

శ్రీశుకుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఇప్పుడు చంద్రవంశమునకు సంబంధించిన అత్యంత పవిత్రమైన మహిమావర్ణనను వినుము; అందులో ఐల (పురూరవ) మొదలైన పుణ్యకీర్తి రాజులు కీర్తింపబడుదురు।

Verse 2

सहस्रशिरस: पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् । जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रि: पितृसमो गुणै: ॥ २ ॥

సహస్రశీర్ష పురుషుడైన విష్ణువు నాభి-సరోవరమునుండి కమలం పుట్టెను; ఆ కమలముపై ధాత బ్రహ్మ జన్మించెను. బ్రహ్మ కుమారుడైన అత్రి గుణములలో తండ్రితో సమానుడు।

Verse 3

तस्य द‍ृग्भ्योऽभवत् पुत्र: सोमोऽमृतमय: किल । विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पित: पति: ॥ ३ ॥

అత్రి ఆనందాశ్రువుల నుండి సోముడు అనే కుమారుడు జన్మించెను—అమృతమయుడై శీతల కిరణములతో కూడిన చంద్రుడు. బ్రహ్మ అతనిని బ్రాహ్మణులు, ఔషధులు మరియు నక్షత్రగణములకు అధిపతిగా నియమించెను।

Verse 4

सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् । पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद् बलात् ॥ ४ ॥

మూడు లోకములను జయించిన తరువాత సోముడు రాజసూయ యజ్ఞము నిర్వహించెను; దర్పముచేత బృహస్పతి భార్య తారను బలాత్కారంగా అపహరించెను।

Verse 5

यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् । नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रह: ॥ ५ ॥

దేవగురువైన బృహస్పతి ఎన్నిసార్లు వేడుకున్నా, మదముచేత సోముడు తారను తిరిగి ఇవ్వలేదు. అందువల్ల దేవతలు మరియు దానవుల మధ్య యుద్ధం చెలరేగింది।

Verse 6

शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत् सासुरोडुपम् । हरो गुरुसुतं स्‍नेहात् सर्वभूतगणावृत: ॥ ६ ॥

బృహస్పతి–శుక్రుల మధ్య ద్వేషం వల్ల శుక్రుడు చంద్రదేవుని పక్షం పట్టి, అసురులతో కూడి నిలిచెను. కానీ గురుపుత్రునిపై స్నేహంతో పరమేశ్వరుడు శివుడు సమస్త భూతగణాలతో కలిసి బృహస్పతి పక్షాన చేరెను.

Verse 7

सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् । सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामय: ॥ ७ ॥

సర్వ దేవగణాలతో కూడిన మహేంద్రుడు ఇంద్రుడు గురువు బృహస్పతి పక్షాన చేరెను. ఈ విధంగా తార కారణంగా ‘తారకామయ’ యుద్ధం జరిగింది; అందులో దేవాసురులిద్దరికీ ఘోర వినాశం కలిగెను.

Verse 8

निवेदितोऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् । तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत् पति: ॥ ८ ॥

అంగిరసుడు సమస్త విషయాన్ని సృష్టికర్త బ్రహ్మదేవునికి నివేదించగా, బ్రహ్మదేవుడు సోముడు (చంద్రదేవుడు) ను తీవ్రంగా గద్దించాడు. ఆపై బ్రహ్మదేవుడు తారను ఆమె భర్త బృహస్పతికి అప్పగించెను; అప్పుడు భర్త ఆమె గర్భవతినని గ్రహించాడు.

Verse 9

त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परै: । नाहं त्वां भस्मसात् कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकेऽसति ॥ ९ ॥

బృహస్పతి అన్నాడు—ఓ దుష్ప్రజ్ఞా! నా క్షేత్రమైన గర్భంలో పరుడిచే స్థాపితమైన ఈ గర్భాన్ని వెంటనే విడిచిపెట్టు; వెంటనే ప్రసవించు, ప్రసవించు. ప్రసవానంతరం నేను నిన్ను భస్మం చేయను; నీవు అసతీ అయినా సంతానాభిలాషతోనే ఉన్నావు, అందుకే శిక్షించను.

Verse 10

तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् । स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च ॥ १० ॥

శుకదేవ గోస్వామి చెప్పెను—బృహస్పతి ఆజ్ఞచేత లజ్జతో ఉన్న తార తక్షణమే కనకప్రభతో అతి సుందరమైన కుమారుని ప్రసవించింది. ఆ మనోహర బాలుని కోరుకోవడం ఆంగిరసుడైన బృహస్పతి మరియు సోముడు—ఇద్దరికీ కలిగింది.

Verse 11

ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयो: । पप्रच्छुऋर्षयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा ॥ ११ ॥

బృహస్పతి మరియు చంద్రదేవుని మధ్య మళ్లీ కలహం చెలరేగింది—“ఈ శిశువు నాదే, నీది కాదు” అని. అక్కడున్న ఋషులు, దేవతలు తారను ‘ఈ నవజాతుడు ఎవరి కుమారుడు?’ అని అడిగారు; కాని ఆమె లజ్జతో వెంటనే చెప్పలేకపోయింది।

Verse 12

कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया । किं न वचस्यसद् वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥ १२ ॥

శిశువు కోపంతో తల్లిని ఇలా అన్నాడు—“అబద్ధపు లజ్జ ఎందుకు? ఓ దురాచారిణీ, నీ తప్పును ఒప్పుకో; వెంటనే నాకు సత్యం చెప్పి నీ ప్రవర్తనను వెల్లడించు।”

Verse 13

ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्‍त्वयन् । सोमस्येत्याह शनकै: सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥ १३ ॥

అప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు తారను ఏకాంతానికి పిలిచి, సాంత్వనపరచి ‘ఈ శిశువు ఎవరి కుమారుడు?’ అని అడిగాడు. ఆమె నెమ్మదిగా—“ఇది సోముడు, చంద్రదేవుని కుమారుడు” అని చెప్పింది. వెంటనే చంద్రదేవుడు ఆ బాలుణ్ని తన సంరక్షణలోకి తీసుకున్నాడు।

Verse 14

तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप । बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण्मुदम् ॥ १४ ॥

ఓ మహారాజు పరీక్షిత్, ఆ బాలుని గంభీరమైన బుద్ధిని చూసి స్వయంభూ బ్రహ్మదేవుడు అతనికి ‘బుధ’ అనే నామం పెట్టాడు. ఆ కుమారుని వల్ల నక్షత్రాధిపతి చంద్రదేవుడు మహా ఆనందాన్ని పొందాడు।

Verse 15

तत: पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृत: । तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥ श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥

ఆ తరువాత బుధుని ద్వారా ఇళా గర్భంలో పురూరవా అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతని వర్ణన తొమ్మిదవ స్కంధ ఆరంభంలో చెప్పబడింది. నారదుడు ఇంద్రసభలో అతని రూపం, గుణాలు, ఔదార్యం, శీలం, సంపద, పరాక్రమం గురించి గానం చేయగా, కామదేవుని బాణంతో గాయపడిన ఉర్వశి ఆకర్షితురాలై అతని సమీపానికి వచ్చింది।

Verse 16

तत: पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृत: । तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥ श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥

ఆపై ఇళా గర్భంలో బుధుని ద్వారా పురూరవుడు అనే కుమారుడు జన్మించాడు; అతని వర్ణన తొమ్మిదవ స్కంధ ప్రారంభంలో చెప్పబడింది. ఇంద్రసభలో నారదుడు అతని రూపం, గుణాలు, ఔదార్యం, శీలం, ధనం, పరాక్రమం గానంచేసినదాన్ని విని, మన్మథబాణంతో గాయపడిన ఉర్వశి ఆకర్షితురాలై అతని సమీపానికి వచ్చింది.

Verse 17

मित्रावरुणयो: शापादापन्ना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचन: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुह: ॥ १८ ॥

మిత్ర-వరుణుల శాపం వల్ల ఉర్వశి మనుష్యలోకపు అలవాట్లు పొందింది. మన్మథుని వంటి రూపమున్న పురుషశ్రేష్ఠుడు పురూరవుణ్ని చూసి, ధైర్యాన్ని నిలుపుకొని అతని సమీపానికి వచ్చింది. రాజు పురూరవుడు ఆమెను చూచి ఆనందోత్కంఠతో కళ్లెర్రబడి వికసించి, రోమాంచితుడై, మృదువైన మధుర వాక్యాలతో దేవిని ఇలా పలికాడు.

Verse 18

मित्रावरुणयो: शापादापन्ना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचन: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुह: ॥ १८ ॥

మిత్ర-వరుణుల శాపం వల్ల ఉర్వశి మనుష్యలోకపు అలవాట్లు పొందింది. మన్మథుని వంటి రూపమున్న పురుషశ్రేష్ఠుడు పురూరవుణ్ని చూసి, ధైర్యాన్ని నిలుపుకొని అతని సమీపానికి వచ్చింది. రాజు పురూరవుడు ఆమెను చూచి ఆనందోత్కంఠతో కళ్లెర్రబడి వికసించి, రోమాంచితుడై, మృదువైన మధుర వాక్యాలతో దేవిని ఇలా పలికాడు.

Verse 19

श्रीराजोवाच स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् । संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वती: समा: ॥ १९ ॥

శ్రీరాజు పలికెను—ఓ వరారోహే, నీకు స్వాగతం; ఇక్కడ కూర్చో. నీకేమి చేయగలను? నాతో కలిసి రమించు; ఎన్నో సంవత్సరాలు మన రతి నిలిచియుండుగాక.

Verse 20

उर्वश्युवाच कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो द‍ृष्टिश्च सुन्दर । यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया ॥ २० ॥

ఉర్వశి పలికింది—ఓ సుందరా, ఏ స్త్రీ మనస్సు, చూపు నీపై ఆసక్తి చెందదు? నీ వక్షస్థలాన్ని ఆశ్రయించినవేళ, రమించాలనే కోరికతో ఆమె తప్పక కదిలిపోతుంది.

Verse 21

एतावुरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद । संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्य: स्त्रीणां वर: स्मृत: ॥ २१ ॥

ఓ రాజా పురూరవా, నాతో కలిసి పడిపోయిన ఈ రెండు గొర్రె పిల్లలను రక్షించు, మానదా. నేను స్వర్గలోకానికి చెందినదానిని, నీవు భూమికి చెందినవాడవైనా, నేను నిశ్చయంగా నీతో దాంపత్యసుఖాన్ని అనుభవిస్తాను. నిన్ను భర్తగా స్వీకరించడంలో నాకు అభ్యంతరం లేదు, ఎందుకంటే నీవు అన్ని విధాలా శ్రేష్ఠుడు.

Verse 22

घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् । विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामना: ॥ २२ ॥

ఉర్వశీ చెప్పింది—ఓ వీరా, నెయ్యితో చేసిన పదార్థాలే నా ఆహారం; సంభోగ సమయం తప్ప నిన్ను నగ్నంగా చూడాలని నేను కోరను. మహామనస్కుడైన రాజు పురూరవుడు ‘అలాగే’ అని ఆ నిబంధనలను అంగీకరించాడు.

Verse 23

अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् । को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम् ॥ २३ ॥

పురూరవుడు అన్నాడు—అహా, నీ రూపం ఎంత అద్భుతం! నీ భావభంగిమలు కూడా అద్భుతమే; నీవు మానవలోకాన్ని మోహింపజేసే వనితవు. కాబట్టి స్వర్గం నుండి స్వయంగా వచ్చిన నీలాంటి దేవిని సేవించడానికి భూమిపై ఎవడు అంగీకరించడు?

Verse 24

तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हत: । रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥ २४ ॥

శుకదేవ గోస్వామి చెప్పాడు—ఉర్వశీ అతనితో యథోచితంగా రమణం చేయిస్తూ ఉండగా, మనుష్యుల్లో శ్రేష్ఠుడైన పురూరవుడు దేవతలు విహరించే చైత్రరథం, నందనకాననం వంటి దివ్య విహారస్థలాలలో తన ఇష్టానుసారం ఆమెతో ఆనందించాడు.

Verse 25

रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया । तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून् ॥ २५ ॥

ఉర్వశీ దేహం కమల కేశరంలా సువాసనతో నిండింది. ఆమె ముఖదేహ సౌరభంతో ఉల్లాసితుడైన పురూరవుడు అనేక దినాలు మహా ఆనందంతో ఆమె సాంగత్యాన్ని ఆస్వాదించాడు.

Verse 26

अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् । उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते ॥ २६ ॥

సభలో ఉర్వశిని చూడక దేవరాజు ఇంద్రుడు గంధర్వులను ఆజ్ఞాపించాడు— “ఉర్వశి లేక నా సభ శోభించదు; ఆమెను త్వరగా స్వర్గానికి తీసుకురండి।”

Verse 27

ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते । उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया ॥ २७ ॥

గంధర్వులు భూమికి వచ్చి, అర్ధరాత్రి ఘోరాంధకారం కమ్ముకున్న వేళ, పురూరవుని ఇంటిలో ప్రత్యక్షమై ఉర్వశి రాజుకు అప్పగించిన రెండు గొర్రెపిల్లలను దొంగిలించారు।

Verse 28

निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयो: । हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥ २८ ॥

ఉర్వశి ఆ రెండు గొర్రెపిల్లలను తన కుమారుల్లా భావించింది. వాటిని తీసుకెళ్తూ అవి ఏడుస్తుండగా ఆమె విని భర్తను గద్దించింది— “ఇలాంటి అర్హతలేని భర్త రక్షణలో నేను నశిస్తున్నాను; వీరుడనుకునే వాడు, కానీ భయపడే నపుంసకుడు!”

Verse 29

यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभि: । य: शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥ २९ ॥

“అతనిపై నమ్మకంతోనే నేను నాశనమయ్యాను; దొంగలు నా రెండు కుమారసమాన గొర్రెపిల్లలను లాక్కొన్నారు. ఇతడు రాత్రి భయంతో వణుకుతూ స్త్రీలాగా పడుకుంటాడు, పగలు మాత్రం పురుషుడిలా కనిపిస్తాడు.”

Verse 30

इति वाक्सायकैर्बिद्ध: प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जर: । निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद् रुषा ॥ ३० ॥

ఉర్వశి మాటల బాణాలతో గాయపడిన పురూరవుడు, అంకుశపు మొనతో గాయపడిన ఏనుగులా, కోపంతో ఉప్పొంగాడు. రాత్రి కత్తి చేతబట్టి, బట్టలు సరిగా ధరించకుండానే దాదాపు నగ్నంగా గంధర్వుల వెంట పరుగెత్తాడు।

Verse 31

ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युत: । आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम् ॥ ३१ ॥

ఆ రెండు గొర్రెపిల్లలను విడిచిపెట్టి గంధర్వులు మెరుపులా ప్రకాశించి పురూరవుని గృహాన్ని వెలిగించారు. ఉర్వశి గొర్రెపిల్లలతో తిరిగివచ్చే భర్తను నగ్నంగా చూసి అతన్ని విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోయింది.

Verse 32

ऐलोऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव । तच्चित्तो विह्वल: शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन्महीम् ॥ ३२ ॥

శయనంపై భార్యను చూడక ఐలుడు (పురూరవుడు) తీవ్రంగా దుఃఖించాడు. ఆమెపై మోహంతో అతని మనస్సు కలతచెంది, విలపిస్తూ ఉన్మత్తుడిలా భూమంతా తిరగసాగాడు.

Verse 33

स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखी: । पञ्च प्रहृष्टवदन: प्राह सूक्तं पुरूरवा: ॥ ३३ ॥

ప్రపంచమంతా సంచరిస్తూ పురూరవుడు కురుక్షేత్రంలో సరస్వతీ తీరాన ఐదు సఖులతో కూడిన ఉర్వశిని చూశాడు. ముఖంలో ఆనందంతో ఆమెతో మధుర వచనాలు పలికాడు.

Verse 34

अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै ॥ ३४ ॥

అయ్యో ప్రియ భార్యా, ఆగు ఆగు! ఓ క్రూరిణీ, నన్ను విడిచిపెట్టడం నీకు తగదు. ఇప్పటివరకు నిన్ను సంతోషపెట్టలేకపోయానని నాకు తెలుసు; కానీ ఆ కారణంతో నన్ను వదలడం నీకు శోభించదు. నాతో ఉండకూడదని నిశ్చయించినా, కొంతసేపు అయినా మనం మాటలాడుదాం.

Verse 35

सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥ ३५ ॥

ఓ దేవీ, నీవు నన్ను తిరస్కరించినందున ఈ సుందర దేహం ఇక్కడే పడిపోతుంది. నీ ప్రసాదానికి అర్హం కానిదాన్ని నక్కలు, గద్దలు తినివేస్తాయి.

Verse 36

उर्वश्युवाच मा मृथा: पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे । क्‍वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥ ३६ ॥

ఊర్వశి పలికెను: ఓ రాజా, నీవు పురుషుడవు, మరణించవద్దు. ఈ తోడేళ్ళు (ఇంద్రియాలు) నిన్ను తిననివ్వకు. స్త్రీల హృదయం తోడేళ్ళ వంటిది, వారితో స్నేహం ఎన్నటికీ కుదరదు.

Verse 37

स्त्रियो ह्यकरुणा: क्रूरा दुर्मर्षा: प्रियसाहसा: । घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ ३७ ॥

స్త్రీలు దయలేనివారు, క్రూరులు మరియు అసహనపరులు. తమ స్వల్ప ఆనందం కోసం వారు నమ్మకమైన భర్తను లేదా సోదరుడిని కూడా చంపడానికి వెనుకాడరు.

Verse 38

विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदा: । नवं नवमभीप्सन्त्य: पुंश्चल्य: स्वैरवृत्तय: ॥ ३८ ॥

అజ్ఞానులైన పురుషులలో తప్పుడు నమ్మకాన్ని కలిగించి, వారు కొత్త కొత్త పురుషులను కోరుకుంటారు మరియు తమ శ్రేయోభిలాషులను విడిచిపెడతారు.

Verse 39

संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेश्वर: । रंस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भो: ॥ ३९ ॥

ఓ రాజా, ప్రతి సంవత్సరం చివరలో నీవు నాతో ఒక్క రాత్రి మాత్రమే గడపగలవు. ఈ విధంగా నీకు మరికొందరు సంతానం కలుగుతారు.

Verse 40

अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् । पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥ ४० ॥

ఊర్వశి గర్భవతి అని తెలుసుకున్న పురూరవుడు తన నగరానికి తిరిగి వెళ్ళాడు. సంవత్సరం చివరలో, కురుక్షేత్రంలో, వీరపుత్రుని తల్లి అయిన ఊర్వశిని అతడు మళ్ళీ కలుసుకున్నాడు.

Verse 41

उपलभ्य मुदा युक्त: समुवास तया निशाम् । अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥ ४१ ॥

సంవత్సరాంతంలో ఉర్వశిని మళ్లీ పొందిన పురూరవ రాజు పరమానందంతో ఆమెతో ఒక రాత్రి సంగమసుఖం అనుభవించాడు. కానీ విడిపోవాల్సి వస్తుందనే భావనతో అతడు దుఃఖించి విరహాతురుడయ్యాడు; అప్పుడు ఉర్వశి ఇలా పలికింది.

Verse 42

गन्धर्वानुपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति । तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप । उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने ॥ ४२ ॥

ఉర్వశి చెప్పింది—“ఓ రాజా, గంధర్వుల శరణు కోరుము; వారు నన్ను మళ్లీ నీకు అందిస్తారు.” రాజు స్తోత్రాలతో గంధర్వులను సంతుష్టిపరిచాడు. వారు ప్రసన్నులై ఉర్వశిలా కనిపించే అగ్నిస్థాలి కన్యను ఇచ్చారు. ఆమెనే ఉర్వశి అనుకొని రాజు అడవిలో ఆమెతో నడిచాడు; కానీ తరువాత ఆమె ఉర్వశి కాదని, అగ్నిస్థాలియని గ్రహించాడు.

Verse 43

स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि । त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥ ४३ ॥

అప్పుడు రాజు అగ్నిస్థాలిని అడవిలో వదిలి ఇంటికి వెళ్లి రాత్రంతా ఉర్వశిని ధ్యానించాడు. ఆ ధ్యానప్రవాహంలో త్రేతాయుగం ప్రారంభమైంది; అందువల్ల యజ్ఞాది కర్మవిధులతో కూడిన త్రయీ వేదసూత్రాలు అతని హృదయంలో ప్రకాశించాయి.

Verse 44

स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य स: । तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥ उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभु: ॥ ४५ ॥

కర్మఫల యజ్ఞవిధి హృదయంలో ప్రకాశించగానే రాజు అగ్నిస్థాలిని వదిలిన అదే స్థలానికి వెళ్లాడు. అక్కడ శమీ వృక్ష గర్భం నుంచి అశ్వత్థ వృక్షం మొలిచినదాన్ని చూశాడు. ఉర్వశి లోకాన్ని పొందాలనే కోరికతో ఆ చెక్కతో రెండు అరణులను తయారు చేశాడు. మంత్రజపంతో, క్రింది అరణిని ఉర్వశిగా, పై అరణిని తనగా, మధ్యనున్న చెక్కను తన కుమారుడిగా ధ్యానిస్తూ అగ్నిని ప్రదీప్తం చేశాడు.

Verse 45

स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य स: । तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥ उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभु: ॥ ४५ ॥

కర్మఫల యజ్ఞవిధి హృదయంలో వెలుగొందగానే రాజు అగ్నిస్థాలిని వదిలిన స్థలానికి వెళ్లి, శమీ గర్భం నుంచి పుట్టిన అశ్వత్థాన్ని చూశాడు. ఉర్వశి లోకాన్ని పొందాలనే కోరికతో ఆ చెక్కతో రెండు అరణులను చేసి, మంత్రజపంతో క్రింది అరణిని ఉర్వశిగా, పై అరణిని తనగా, మధ్య చెక్కను కుమారుడిగా ధ్యానిస్తూ అగ్నిని ప్రదీప్తం చేశాడు.

Verse 46

तस्य निर्मन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसु: । त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥ ४६ ॥

అరణుల మథనమునుండి జాతవేదా విభావసు అగ్ని జన్మించాడు. అ-ఉ-మ యుక్త ప్రణవ-త్రయీ విద్యచేత ఆ అగ్ని భోగసిద్ధిని ప్రసాదించి, గర్భాధానం, దీక్ష, యజ్ఞకర్మలలో శుద్ధిని కలిగిస్తుంది; అందుచేత రాజు పురూరవుడు అతనిని పుత్రుడిగా భావించాడు।

Verse 47

तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् । उर्वशीलोकमन् विच्छन्सर्वदेवमयं हरिम् ॥ ४७ ॥

ఆ అగ్నిచేత పురూరవుడు ఉర్వశీ లోకానికి వెళ్లాలని కోరుతూ యజ్ఞం చేసి, యజ్ఞఫలభోక్త అయిన ఇంద్రియాతీతుడు అధోక్షజ భగవాన్ శ్రీహరిని—సర్వదేవమయుడిని—సంతుష్టిపరిచాడు।

Verse 48

एक एव पुरा वेद: प्रणव: सर्ववाङ्‌मय: । देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च ॥ ४८ ॥

సత్యయుగంలో పూర్వకాలంలో సమస్త వేదమంత్రాలు ఒకే మంత్రంలో—ప్రణవంలో—అంతర్భూతమై ఉండేవి; అది సమస్త వాగ్మయానికి మూలం. పూజ్యదేవుడు ఒక్క నారాయణుడే; ఇతర దేవతారాధనకు విధానం లేదు. అగ్ని కూడా ఒక్కటే, మానవసమాజంలో ఒక్క ఆశ్రమమే ‘హంస’ అని ప్రసిద్ధి.

Verse 49

पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप । अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान् ॥ ४९ ॥

ఓ నృపా! త్రేతాయుగ ఆరంభంలో త్రయీ (కర్మకాండ) పురూరవుని నుండే ప్రవృత్తమైంది. రాజు యజ్ఞాగ్నిని పుత్రుడిగా భావించి యజ్ఞపరంపరను స్థాపించి, ప్రజలతో కలిసి కోరినట్లే గంధర్వలోకానికి వెళ్లాడు।