Adhyaya 4

Verse 1

श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

శ్రీరాజు (నిమి) పలికెను: భగవంతుడు తన అంతఃశక్తితో, తన స్వేచ్ఛ ప్రకారం ఈ లోకంలో అవతరిస్తాడు. కాబట్టి దయచేసి చెప్పండి—హరి తన వివిధ అవతారాలలో గతంలో, ప్రస్తుతం, భవిష్యత్తులో ఇక్కడ ఏ ఏ లీలాకర్మలు చేశాడు, చేస్తున్నాడు, చేయనున్నాడు.

Verse 2

श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता- ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥

శ్రీ ద్రుమిలుడు పలికెను: అనంతుడైన ప్రభువు యొక్క అనంత గుణాలను పూర్తిగా లెక్కించాలనో వర్ణించాలనో ప్రయత్నించే వాడి బుద్ధి బాలుడి బుద్ధిలాంటిది. మహా మేధావి కూడా ఎంతో కాలం శ్రమించి భూమిపై ధూళికణాలను లెక్కించగలిగినా, సమస్త శక్తుల ఆశ్రయమైన భగవంతుని ఆకర్షణీయ గుణాలను లెక్కించలేడు.

Verse 3

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै: पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥

ఆదిదేవుడైన నారాయణుడు తన నుండే ఉద్భవించిన పంచభూతాలతో విరాట్‌-పురం (విశ్వదేహం) నిర్మించి, తన స్వాంశంతో అందులో ప్రవేశించినప్పుడు, ఆయన ‘పురుష’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు।

Verse 4

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भ‍व आदिकर्ता ॥ ४ ॥

ఆయన దేహంలో త్రిలోకాల సమస్త వ్యవస్థ సుసంఘటితంగా నిలిచివుంది. ఆయన దివ్య ఇంద్రియాల నుండే సమస్త దేహధారుల జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలు ఉద్భవిస్తాయి. ఆయన చైతన్యంనుండి బద్ధజ్ఞానం, ఆయన శ్వాసనుండి బలం, ఓజస్సు, ఇంద్రియశక్తి మరియు కర్మప్రవృత్తి పుడతాయి. సత్త్వ-రజ-తమ గుణాల ద్వారా సృష్టి, స్థితి, లయలకు ఆదికర్త ఆయనే।

Verse 5

आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्य इत्युद्भ‍वस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

ఆదిలో సృష్టి కోసం ఆ ఆద్య పురుషుడు రజోగుణం ద్వారా బ్రహ్మ (శతధృతి) రూపంగా అవతరించాడు. స్థితి కోసం ఆయన విష్ణువుగా—యజ్ఞాధిపతిగా, ద్విజధర్మసేతువును కాపాడువాడిగా—ప్రకటించాడు. ప్రళయకాలంలో తమోగుణం ద్వారా అదే పరమేశ్వరుడు రుద్రరూపాన్ని ధరిస్తాడు. ఈ విధంగా సృష్టులు ఎల్లప్పుడూ ఉద్భవం, స్థితి, లయ శక్తులకు లోబడి ఉంటాయి।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‍‌घ्रि: ॥ ६ ॥

ధర్ముడు మరియు దక్షకన్య మూర్తి గర్భంలో పరమ శాంతుడైన, ఋషుల్లో శ్రేష్ఠుడైన నర-నారాయణ ఋషి అవతరించాడు. కర్మబంధం నిలిచిపోయేలా చేసే భగవద్భక్తిని ఆయన ఉపదేశించాడు; తానే దానిని సంపూర్ణంగా ఆచరించాడు. ఆయన నేటికీ జీవించి ఉన్నాడు; మహర్షులు ఆయన పద్మపాదాలను సేవిస్తారు।

Verse 7

इन्द्रो विशङ्‍क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै: स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥

ఇంద్రుడు ‘నర-నారాయణ ఋషి ఘోర తపస్సుతో మహాశక్తిమంతుడై నా స్వర్గధామాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంటాడేమో’ అని భయపడ్డాడు. అందుకే అవతారుడి దివ్య మహిమను తెలియక, కామదేవుడిని తన గణాలతో కలిసి బదరికాశ్రమానికి పంపాడు. అక్కడ వసంతకాల మృదువైన సుగంధ గాలులు, అప్సరల సమూహం రమణీయమైన కామాత్మక వాతావరణాన్ని సృష్టించగా, కామదేవుడు అందమైన స్త్రీల అజేయ దృష్టి-బాణాలతో ప్రభువును గాయపరచాలని యత్నించాడు।

Verse 8

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव: प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥

ఆదిదేవుడైన భగవాన్ ఇంద్రుడు చేసిన అపరాధాన్ని తెలిసికొనినా గర్వించలేదు. ఆయన నవ్వుతూ వణుకుతున్న మదనుడు, మారుతుడు మరియు దేవపత్నులకు ఇలా అన్నాడు— “భయపడకండి; ఈ బహుమతులను స్వీకరించి నా ఆశ్రమాన్ని మీ సన్నిధితో పవిత్రం చేయండి।”

Verse 9

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा: सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥

ఓ రాజా నిమి, నర-నారాయణ ఋషి ఇలా చెప్పి దేవతల భయాన్ని తొలగించగా, వారు సిగ్గుతో తల వంచి కరుణ కోరుతూ అన్నారు— “విభో, మీరు పరమాత్మ, అవికారులు; మా అపరాధం ఉన్నా మీ నిర్హేతుక కృప ఆశ్చర్యం కాదు, ఎందుకంటే అనేక స్వారామ ధీర ఋషులు కూడా మీ పదపద్మాలకు నమస్కరిస్తారు।”

Verse 10

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया: स्वौको विलङ्‍घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥

మీను సేవించి దేవతల తాత్కాలిక లోకాలను దాటి మీ పరమపదాన్ని చేరదలచినవారికి దేవతలు అనేక అడ్డంకులు పెడతారు. యజ్ఞాలలో దేవతలకు వారి భాగాన్ని సమర్పించేవారికి అలాంటి విఘ్నాలు ఉండవు. కానీ మీరు భక్తుని ప్రత్యక్ష రక్షకుడు; అందువల్ల భక్తుడు ఆ అడ్డంకుల తలపై అడుగుపెట్టి ముందుకు సాగగలడు।

Verse 11

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा- नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो- र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

కొంతమంది మా ప్రభావం—ఆకలి, దాహం, వేడి-చలి, కాలగుణాలు, ఇంద్రియాల గాలి, నాలుక మరియు లైంగికేంద్రియాల వాంఛల వంటి అంతులేని అలలతో ఉన్న అపార సముద్రాన్ని—దాటేందుకు ఘోర తపస్సు చేస్తారు. అయినా ఆ సముద్రాన్ని దాటి కూడా వారు వ్యర్థ క్రోధానికి లోబడి ఆవు కాళ్ల ముద్రంత చిన్న నీటిలో మునిగి పోతారు; ఇలా కఠిన తపస్సు ఫలాన్ని వృథా చేస్తారు।

Verse 12

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥

దేవతలు ఈ విధంగా పరమేశ్వరుని స్తుతిస్తుండగా, సర్వశక్తిమంతుడైన ప్రభువు అకస్మాత్తుగా వారి కళ్లముందు అనేక స్త్రీలను ప్రదర్శించాడు—అద్భుత సౌందర్యంతో, శ్రేష్ఠ వస్త్రాభరణాలతో అలంకరించబడి, భక్తితో ప్రభు సేవలో నిమగ్నమై ఉన్నవారిని।

Verse 13

ते देवानुचरा द‍ृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥

దేవతల అనుచరులు శ్రీదేవిలా రూపవతులైన ఆ స్త్రీలను చూసి, వారి దేహసుగంధాన్ని గ్రహించి మోహితులయ్యారు. వారి రూపౌదార్యముందు తమ ఐశ్వర్యం మసకబారింది.

Verse 14

तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्‍ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥

దేవదేవేశుడు నమస్కరించి నిలిచిన స్వర్గప్రతినిధులను స్వల్పంగా చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు— “ఇవరిలో మీకు తగినదనిపించిన ఒకరిని ఎంచుకోండి; ఆమె స్వర్గలోకానికి ఆభరణమవుతుంది.”

Verse 15

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥

‘ఓం’ అని ఆజ్ఞను స్వీకరించి, దేవదూతలు ఆయనకు నమస్కరించారు. అప్సరల్లో శ్రేష్ఠురాలైన ఊర్వశిని ఎంచుకొని, గౌరవంతో ముందుంచి స్వర్గానికి వెళ్లారు.

Verse 16

इन्द्रायानम्य सदसि श‍ृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥

వారు ఇంద్రుని సభకు చేరి, త్రిదివవాసులు వినుచుండగా నారాయణుని పరమబలాన్ని వివరించారు. నర-నారాయణ ఋషి విషయమూ తన అపరాధమూ తెలిసి శక్రుడు భయంతో కూడిన ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు.

Verse 17

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥

అచ్యుతుడైన పరమేశ్వరుడు విష్ణువు హంసరూపం, దత్తాత్రేయుడు, నాలుగు కుమారులు, మా తండ్రి భగవాన్ ఋషభదేవుడు మొదలైన కలావతారాలుగా జగత్తు శ్రేయస్సుకోసం అవతరించి ఆత్మయోగ విద్యను బోధిస్తాడు. హయగ్రీవరూపంలో మధును సంహరించి పాతాళం నుండి వేదాలను తిరిగి తెచ్చాడు.

Verse 18

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥

మత్స్యావతారంలో భగవంతుడు సత్యవ్రత మనువును, భూమిని మరియు విలువైన ఔషధులను ప్రళయ జలాల నుండి రక్షించాడు. వరాహరూపంలో దితిపుత్రుడు హిరణ్యాక్షుణ్ని సంహరించి జలాల నుండి భూమిని పైకి తీసుకొచ్చాడు. కూర్మావతారంలో మందరగిరిని తన పృష్ఠంపై ధరించి సముద్రమథనంలో అమృతాన్ని ఉద్భవింపజేశాడు. అలాగే గ్రాహగ్రస్తుడై బాధపడుతున్న శరణాగత గజేంద్రరాజును ఆయన విముక్తి చేశాడు.

Verse 19

संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

వాలఖిల్యులనే సూక్ష్మ తపస్వి ఋషులు గోవు ఖురచిహ్నంలోని నీటిలో పడిపోయి, ఇంద్రుడు వారిని ఎగతాళి చేస్తున్నప్పుడు భగవంతుడు వారిని రక్షించాడు. తరువాత వృత్రాసురవధ పాపఫలంగా అంధకారంలో మునిగిన ఇంద్రుని కూడా ఆయన కాపాడాడు. అసురుల గృహంలో బంధింపబడి ఆశ్రయహీనులైన దేవపత్నులను కూడా భగవంతుడు విముక్తి చేశాడు. నృసింహావతారంలో సత్భక్తులకు అభయమిచ్చేందుకు అసురేంద్రుడు హిరణ్యకశిపుణ్ని సంహరించాడు.

Verse 20

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मां याच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥

దేవాసుర యుద్ధాలలో భగవంతుడు దేవతల హితార్థం దైత్యాధిపతులను సంహరిస్తూ, ప్రతి మన్వంతరంలో తన వివిధ కళలతో అవతరించి లోకాలను పరిరక్షిస్తాడు. తరువాత వామనరూపంలో బలి మహారాజును మూడు అడుగుల భూమి దానం అడిగి, యాచన అనే మాయతో సమస్త భూమిని స్వాధీనం చేసుకొని, ఆపై ఆ సమస్త జగత్తును అదితి కుమారులకు తిరిగి సమర్పించాడు.

Verse 21

नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥

భృగువంశంలో పరశురాముడు అగ్నివలె అవతరించి హైహయ వంశాన్ని భస్మం చేశాడు; ఈ విధంగా ఆయన ఇరవై ఒకసారి భూమిని క్షత్రియరహితంగా చేశాడు. అదే ప్రభువు సీతాపతి రామచంద్రుడై సముద్రంపై సేతువు కట్టి, లంకతో కూడిన దశముఖ రావణుణ్ని సంహరించాడు. లోకమలాన్ని తొలగించే కీర్తిగల శ్రీరాముడు సదా విజయం పొందుగాక.

Verse 22

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥

భూమి భారాన్ని తగ్గించేందుకు అజన్ముడైన భగవంతుడు యదువంశంలో జన్మించి, దేవతలకూ దుష్కరమైన కార్యాలను చేయనున్నాడు. బుద్ధరూపంలో ఆయన వాదప్రతివాదాలతో అర్హతలేని యజ్ఞకర్తలను మోహింపజేస్తాడు. కలియుగాంతంలో కల్కిరూపంగా, రాజులుగా నటించే శూద్రస్వభావులైన దుష్టులను సంహరిస్తాడు.

Verse 23

एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥

హే మహాబాహు రాజా, జగత్పతి భగవంతుని ఇలాంటి అనేక అవతారాలు, లీలలు అపారము; ఆయన అనంత కీర్తి సీమలేనిది.