Adhyaya 25
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవునికి సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే మూడు గుణాల జీవన లక్షణాలను వివరించి, సంగం (సహవాసం) మన స్వభావాన్ని ఎలా మలుస్తుందో చెబుతాడు. ప్రతి గుణానికి సంబంధించిన ప్రవర్తనా‑మానసిక సూచనలను చెప్పి, వాటి కలయిక వల్ల ‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావం మరియు సాధారణ లోకవ్యవహారం ఎలా పుడుతాయో చూపిస్తాడు. గుణాలను పూజా‑ప్రేరణలు, జాగ్రత్‑స్వప్న‑సుషుప్తి స్థితులు, దేవ‑అసుర ఫలితాలు, ఉన్నత‑నిమ్న జన్మలు, అలాగే పని, జ్ఞానం, నివాసం, విశ్వాసం, ఆహారం, సుఖం మొదలైన వాటితో అనుసంధానిస్తాడు. చివరికి మోక్ష మార్గం—సత్త్వంతో ఎదగడం, సత్త్వమయ సాధనతో రజస్‑తమస్ను జయించడం, ఆపై గుణాల పట్ల ఉదాసీనతతో సత్త్వాన్నికూడా దాటి కేవలం కృష్ణభక్తిలో అనన్య శరణు పొందడం—అని ఉపదేశిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
శ్రీభగవానుడు పలికెను: ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, శ్రద్ధగా వినుము—జీవుడు వేర్వేరు భౌతిక గుణాల సంగమం వల్ల ఎలా తగిన స్వభావాన్ని పొందుతాడో నేను నీకు వివరిస్తాను.
Verse 2
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
మనస్సు-ఇంద్రియ నియంత్రణ, సహనం, వివేచన, తపస్సు, సత్యం, దయ, స్మృతి, సంతృప్తి, త్యాగం, నిరాసక్తత, గురుపై శ్రద్ధ, అనుచిత కార్యంపై లజ్జ, దానం, సరళత, వినయం, అంతఃసంతృప్తి—ఇవి సత్త్వగుణ లక్షణాలు. కోరిక, గొప్ప ప్రయత్నం, ధైర్యధృష్టత, లాభంలోనూ అసంతృప్తి, అహంకారం, భౌతిక అభివృద్ధికి ప్రార్థన, తన్ను ఇతరులకన్నా శ్రేష్ఠుడని భావించడం, ఇంద్రియసుఖం, యుద్ధానికి తొందర, పొగడ్త వినాలనే ఆసక్తి, ఇతరులను ఎగతాళి చేయడం, తన పరాక్రమాన్ని ప్రచారం చేయడం, బలాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని తన చర్యలను సమర్థించుకోవడం—ఇవి రజోగుణ లక్షణాలు. అసహన క్రోధం, లోభం, శాస్త్రాధారంలేని మాట, హింస, పరాన్నజీవితం, కపటత్వం, దీర్ఘ అలసట, కలహం, శోకం, మోహం, విషాదం, అధిక నిద్ర, తప్పుడు ఆశలు, భయం, ఆలస్యం—ఇవి తమోగుణ ప్రధాన లక్షణాలు. ఇప్పుడు ఈ మూడు గుణాల మిశ్రమాన్ని వినుము।
Verse 3
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
మనస్సు-ఇంద్రియ నియంత్రణ, సహనం, వివేచన, తపస్సు, సత్యం, దయ, స్మృతి, సంతృప్తి, త్యాగం, నిరాసక్తత, గురుపై శ్రద్ధ, అనుచిత కార్యంపై లజ్జ, దానం, సరళత, వినయం, అంతఃసంతృప్తి—ఇవి సత్త్వగుణ లక్షణాలు. కోరిక, గొప్ప ప్రయత్నం, ధైర్యధృష్టత, లాభంలోనూ అసంతృప్తి, అహంకారం, భౌతిక అభివృద్ధికి ప్రార్థన, తన్ను ఇతరులకన్నా శ్రేష్ఠుడని భావించడం, ఇంద్రియసుఖం, యుద్ధానికి తొందర, పొగడ్త వినాలనే ఆసక్తి, ఇతరులను ఎగతాళి చేయడం, తన పరాక్రమాన్ని ప్రచారం చేయడం, బలాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని తన చర్యలను సమర్థించుకోవడం—ఇవి రజోగుణ లక్షణాలు. అసహన క్రోధం, లోభం, శాస్త్రాధారంలేని మాట, హింస, పరాన్నజీవితం, కపటత్వం, దీర్ఘ అలసట, కలహం, శోకం, మోహం, విషాదం, అధిక నిద్ర, తప్పుడు ఆశలు, భయం, ఆలస్యం—ఇవి తమోగుణ ప్రధాన లక్షణాలు. ఇప్పుడు ఈ మూడు గుణాల మిశ్రమాన్ని వినుము।
Verse 4
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
మనస్సు‑ఇంద్రియ నియంత్రణ, సహనం, వివేచన, స్వధర్మంలో స్థిరత్వం, సత్యం, దయ, స్మృతి, సంతృప్తి, త్యాగం, విషయభోగ విరక్తి, గురువుపై శ్రద్ధ, అనుచిత కర్మపై లజ్జ, దానం, సరళత, వినయం, అంతరాత్మ తృప్తి—ఇవి సత్త్వగుణ లక్షణాలు. కోరిక, మహా ప్రయత్నం, ధైర్యధృష్టత, లాభంలోనూ అసంతృప్తి, అహంకార మదం, భౌతిక వృద్ధికి ప్రార్థన, తన్ను ఇతరులకంటే శ్రేష్ఠమని భావించడం, ఇంద్రియసుఖం, యుద్ధానికి తొందర, పొగడ్త వినాలనే ఆసక్తి, ఇతరులను ఎగతాళి, తన పరాక్రమ ప్రకటన, బలంతో తన కర్మను సమర్థించుకోవడం—ఇవి రజోగుణ లక్షణాలు. అసహన క్రోధం, లోభం, శాస్త్రాధారం లేని మాట, హింసాత్మక ద్వేషం, పరాన్నజీవనం, దంభం, దీర్ఘ అలసట, కలహం, శోకం, మోహం, దుఃఖం, విషాదం, అధిక నిద్ర, తప్పుడు ఆశలు, భయం, ఆలస్యం—ఇవి తమోగుణ లక్షణాలు. ఇప్పుడు ఈ మూడు గుణాల సంయోగాన్ని విను।
Verse 5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
మనస్సు‑ఇంద్రియ నియంత్రణ, సహనం, వివేచన, స్వధర్మంలో స్థిరత్వం, సత్యం, దయ, స్మృతి, సంతృప్తి, త్యాగం, విషయభోగ విరక్తి, గురువుపై శ్రద్ధ, అనుచిత కర్మపై లజ్జ, దానం, సరళత, వినయం, అంతరాత్మ తృప్తి—ఇవి సత్త్వగుణ లక్షణాలు. కోరిక, మహా ప్రయత్నం, ధైర్యధృష్టత, లాభంలోనూ అసంతృప్తి, అహంకార మదం, భౌతిక వృద్ధికి ప్రార్థన, తన్ను ఇతరులకంటే శ్రేష్ఠమని భావించడం, ఇంద్రియసుఖం, యుద్ధానికి తొందర, పొగడ్త వినాలనే ఆసక్తి, ఇతరులను ఎగతాళి, తన పరాక్రమ ప్రకటన, బలంతో తన కర్మను సమర్థించుకోవడం—ఇవి రజోగుణ లక్షణాలు. అసహన క్రోధం, లోభం, శాస్త్రాధారం లేని మాట, హింసాత్మక ద్వేషం, పరాన్నజీవనం, దంభం, దీర్ఘ అలసట, కలహం, శోకం, మోహం, దుఃఖం, విషాదం, అధిక నిద్ర, తప్పుడు ఆశలు, భయం, ఆలస్యం—ఇవి తమోగుణ లక్షణాలు. ఇప్పుడు ఈ మూడు గుణాల సంయోగాన్ని విను।
Verse 6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
ప్రియమైన उद्धవా! ‘నేను’ ‘నాది’ అనే భావబుద్ధిలో మూడు గుణాల సంయోగం ఉంటుంది. మనస్సు, విషయాలు, ఇంద్రియాలు, శరీర ప్రాణవాయువుల ద్వారా జరిగే లోకవ్యవహారం కూడా ఈ గుణసన్నిపాతంపైనే ఆధారపడింది।
Verse 7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
మనిషి ధర్మం, అర్థం, కామం—ఇవన్నీ లక్ష్యంగా దృఢంగా నిమగ్నుడైనప్పుడు, అతని ప్రయత్నాల వల్ల లభించే శ్రద్ధ, ధనం, విషయరతి—ఇవన్నీ మూడు గుణాల పరస్పర క్రియను వెల్లడిస్తాయి।
Verse 8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
మనిషి ప్రవృత్తి లక్షణమైన గృహాశ్రమంలో విషయభోగ కోరికతో ఆసక్తుడై, దాని ఫలితంగా స్వధర్మాన్ని ఆచరించడంలో స్థిరపడినప్పుడు, ప్రకృతి గుణాల సంయోగం స్పష్టమవుతుంది।
Verse 9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
శమదమాది గుణాలు ఉన్నవాడు సత్త్వప్రధానుడని గ్రహించాలి. కామాది లక్షణాలతో రజోగుణి, క్రోధాది లక్షణాలతో తమోగుణి అని తెలుసుకోవాలి.
Verse 10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
పురుషుడైనా స్త్రీయైనా, ఫలాసక్తి లేకుండా తన నియత కర్మలను నాకర్పించి భక్తితో నన్ను భజించినప్పుడు, అతడు/ఆమె సత్త్వప్రకృతిలో ఉన్నవాడని తెలుసుకోవాలి.
Verse 11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
భౌతిక ఫలాల ఆశతో తన నియత కర్మల ద్వారా నన్ను భజిస్తే అతడు రజఃప్రకృతిలో ఉన్నవాడని తెలుసుకోవాలి. ఇతరులపై హింస చేయాలనే కోరికతో భజిస్తే అతడు తామసుడు.
Verse 12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
సత్త్వం, రజసం, తమసం అనే గుణాలు జీవునికి చెందినవి; నాకవి కావు. ఇవి మనస్సులో పుట్టి, జీవుణ్ని దేహాది సృష్టితత్త్వాలలో ఆసక్తి కలిగించి బంధిస్తాయి.
Verse 13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
ప్రకాశవంతమైన, నిర్మలమైన, శుభకరమైన సత్త్వగుణం రజస్సు మరియు తమస్సును జయించి ప్రబలినప్పుడు, మనిషి సులభంగా సుఖం, ధర్మం, జ్ఞానం మొదలైన సద్గుణాలతో యుక్తుడవుతాడు.
Verse 14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
ఆసక్తి, భేదభావం, చంచల క్రియలను కలిగించే రజోగుణం తమస్సు మరియు సత్త్వాన్ని జయించినప్పుడు, మనిషి యశస్సు మరియు సంపద కోసం కఠినంగా శ్రమిస్తూ కర్మలో నిమగ్నమవుతాడు. రజస్సులో అతడు ఆందోళన, పోరాటాన్ని అనుభవిస్తాడు.
Verse 15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
మూఢమైన, జడమైన తమోగుణం రజస్సు మరియు సత్త్వాన్ని జయించినప్పుడు, అది చైతన్యాన్ని కప్పివేసి మనిషిని మూర్ఖుడిగా, మందబుద్ధిగా చేస్తుంది. శోకమోహాలలో పడిపోయి అతడు అతిగా నిద్రపోతాడు, తప్పుడు ఆశలను పెంచుకుంటాడు, ఇతరులపై హింసను చూపుతాడు.
Verse 16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
చిత్తం ప్రసన్నంగా, నిర్మలంగా మారి ఇంద్రియాలు విషయాల నుండి విరమించి శాంతిని పొందినప్పుడు, దేహంలోనే ఉండి కూడా నిర్భయత, మనస్సుతో అసంగతత్వం కలుగుతుంది. ఇది సత్త్వగుణ ప్రాబల్యమని తెలుసుకో; ఇందులో నన్ను సాక్షాత్కరించే అవకాశం ఉంటుంది.
Verse 17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
అతిగా క్రియాశీలత వల్ల బుద్ధి వికృతమవడం, గ్రహణేంద్రియాలు విషయాల నుండి విడిపోలేకపోవడం, కర్మేంద్రియాల అస్వస్థత, మనస్సు అశాంతి-భ్రాంతి—ఈ లక్షణాల ద్వారా రజోగుణాన్ని గుర్తించు.
Verse 18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
చిత్తం కుంగిపోయి చివరకు లయమై, దృష్టిని ఏకాగ్రం చేయలేని స్థితి వచ్చినప్పుడు, మనస్సు నాశనమై అజ్ఞానం మరియు దిగులు ప్రదర్శిస్తుంది. ఇది తమోగుణ ప్రాబల్యమని గ్రహించు.
Verse 19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
సత్వగుణము వృద్ధి చెందినప్పుడు దేవతల బలము పెరుగును. రజోగుణము పెరిగినప్పుడు అసురుల బలము, మరియు ఓ ఉద్ధవా! తమోగుణము వృద్ధి చెందినప్పుడు రాక్షసుల బలము పెరుగును.
Verse 20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
సత్వగుణము వలన మెలకువ, రజోగుణము వలన స్వప్నావస్థ, తమోగుణము వలన గాఢ నిద్ర కలుగునని తెలియవలెను. తురీయము అనబడు నాల్గవ స్థితి ఈ మూడింటిలోనూ వ్యాపించి యుండును.
Verse 21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
సత్వగుణము కలిగిన విద్వాంసులు ఊర్ధ్వ లోకములకు వెళ్ళుదురు. తమోగుణము వలన జీవుడు అధోగతి పాలై క్రింది లోకములకు పడును. రజోగుణము వలన మానవ లోకములలో సంచరించుచుండును.
Verse 22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
సత్వగుణములో మరణించినవారు స్వర్గలోకములకు వెళ్ళుదురు. రజోగుణములో మరణించినవారు మానవలోకమున నిలిచియుందురు. తమోగుణములో మరణించినవారు నరకమునకు వెళ్ళుదురు. కానీ త్రిగుణాతీతులు నన్నే చేరెదరు.
Verse 23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
ఫలాపేక్ష లేకుండా నాకు అర్పితముగా చేయబడిన కర్మ సాత్వికము. ఫలమును ఆశించి చేయు కర్మ రాజసము. హింస మరియు అసూయతో కూడిన కర్మ తామసము అని చెప్పబడును.
Verse 24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
కైవల్యస్వరూప జ్ఞానం సాత్త్వికము; ద్వైత-వికల్పాధార జ్ఞానం రాజసము; జడ ప్రాకృత జ్ఞానం తామసము. అయితే నాపై నిష్ఠగల జ్ఞానం నిర్గుణము, గుణాతీతమని చెప్పబడుతుంది.
Verse 25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
అడవిలో నివాసం సాత్త్వికము; గ్రామం/పట్టణంలో నివాసం రాజసము; జూదశాలలో నివాసం తామసము. కానీ నేను నివసించే స్థలం నిర్గుణము, గుణాతీతము.
Verse 26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
ఆసక్తిలేని కర్త సాత్త్వికుడు; రాగంతో అంధుడైన కర్త రాజసుడు; స్మృతి భ్రష్టుడై ధర్మాధర్మ వివేకం కోల్పోయిన కర్త తామసుడు. కానీ నా ఆశ్రయం పొందిన కర్త నిర్గుణుడు, గుణాతీతుడు.
Verse 27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
ఆధ్యాత్మిక జీవనంపై దృష్టిగల శ్రద్ధ సాత్త్వికము; ఫలాపేక్ష కర్మంపై శ్రద్ధ రాజసము; అధర్మకార్యాలలో ఉన్న శ్రద్ధ తామసము. కానీ నా సేవాభక్తిలో శ్రద్ధ నిర్గుణము, శుద్ధ గుణాతీతము.
Verse 28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
పథ్యమైనది, పవిత్రమైనది, సులభంగా లభించేది అయిన ఆహారం సాత్త్వికమని చెప్పబడుతుంది; ఇంద్రియాలకు అత్యంత ప్రియంగా తక్షణ సుఖమిచ్చేది రాజసము; అపవిత్రమై బాధ కలిగించేది తామసము.
Verse 29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
ఆత్మనుండి పుట్టిన సుఖం సాత్త్వికం; ఇంద్రియవిషయాలనుండి పుట్టిన సుఖం రాజసం; మోహం, దైన్యంనుండి పుట్టిన సుఖం తామసం. కానీ నాలో ఆశ్రయమైన సుఖం నిర్గుణమైన పరమాతీతం.
Verse 30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
ద్రవ్యం, దేశం, కర్మఫలం, కాలం, జ్ఞానం, కర్మ, కర్త, శ్రద్ధ, చైతన్యస్థితి, జీవజాతి/ఆకృతి, మరణానంతర గతి—ఇవన్నీ నిజంగా ప్రకృతియొక్క మూడు గుణాలపై ఆధారపడినవే.
Verse 31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
ఓ పురుషశ్రేష్ఠా! భోగించే జీవుడు (పురుషుడు) మరియు అవ్యక్త ప్రకృతి పరస్పర సంబంధంతో ఏర్పడే సమస్త భౌతిక భావాలు గుణమయమే. చూసినది, విన్నది, లేదా బుద్ధితో ఊహించినదీ—అన్నీ గుణాలే.
Verse 32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
ఓ సౌమ్యుడవైన ఉద్ధవా! జీవుని ఈ సంసార దశలన్నీ గుణాలనుండి పుట్టిన కర్మబంధాల వల్లనే. మనస్సునుండి వ్యక్తమయ్యే ఈ గుణాలను జయించిన జీవుడు భక్తియోగం ద్వారా నాలో నిష్ఠతో నిలిచి నా ప్రేమభావాన్ని పొందుతాడు.
Verse 33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
కాబట్టి జ్ఞాన-విజ్ఞానాన్ని వికసింపజేసే ఈ మానవదేహాన్ని పొందినవారు, వివేకులు గుణసంగాన్ని పూర్తిగా తొలగించి, ఏకాంతంగా నన్నే ప్రేమభక్తితో సేవించాలి.
Verse 34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
నిస్సంగుడై, అప్రమత్తుడై, జితేంద్రియుడైన జ్ఞాని ముని నన్ను భజించాలి. సత్త్వగుణ సేవచేత రజస్సు, తమస్సును జయించాలి.
Verse 35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
భక్తియోగంలో స్థిరుడై, శాంతబుద్ధితో, గుణాల పట్ల నిరపేక్షతచేత సత్త్వాన్నికూడా జయించాలి. అప్పుడు గుణముక్త జీవుడు బంధనకారణాన్ని విడిచి నన్ను చేరుతాడు.
Verse 36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
మనస్సు యొక్క సూక్ష్మ సంస్కారాల నుండీ, భౌతిక చైతన్యజన్య గుణాల నుండీ విముక్తుడైన జీవుడు నా పరబ్రహ్మ స్వరూపానుభవంతో సంపూర్ణ తృప్తి పొందుతాడు. అతడు బాహ్యభోగాన్ని వెదకడు, అంతరంగంలోనూ దానిని తలచడు.
Frequently Asked Questions
The chapter defines sattva through inner governance and clarity (sense control, tolerance, truthfulness, mercy, satisfaction, humility, faith in guru), rajas through acquisitive drive and egoic competition (material desire, intense endeavor, pride, craving for praise, agitation), and tamas through obscuration and degradation (anger, stinginess, hypocrisy, fatigue, delusion, depression, laziness, fear). These are not merely moral labels but diagnostic markers of consciousness shaped by association.
Because ahaṅkāra (false ego) and possessiveness arise when consciousness identifies with the mind-body complex, which itself operates through guṇic interaction (mind, senses, prāṇa, objects). The “I/mine” structure is therefore a product of prakṛti’s modes acting within conditioned awareness, not the intrinsic nature of the ātmā.
Kṛṣṇa correlates wakefulness with sattva, dreaming with rajas, and deep dreamless sleep with tamas, then states that a fourth state pervades these three and is transcendental. This indicates the witness-consciousness of the self (and ultimately realization of Bhagavān) that is not reducible to guṇic fluctuations.
The chapter outlines a sequence: subdue the senses and worship Kṛṣṇa; overcome rajas and tamas by engaging with sattvic supports (clarity, restraint, purity); then transcend sattva by indifference to the modes—remaining fixed in devotional service without identification with any guṇic state. Taking shelter of Kṛṣṇa is identified as the transcendental position beyond the modes.
Those who depart in sattva attain higher planetary destinations (svarga and upward trajectories), those in rajas remain within human-centered transmigration, and those in tamas fall to hellish conditions. Yet the chapter’s conclusion is that one free from all modes attains Kṛṣṇa (the āśraya), which supersedes guṇa-based destinations.