Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 3
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
మనస్సు-ఇంద్రియ నియంత్రణ, సహనం, వివేచన, తపస్సు, సత్యం, దయ, స్మృతి, సంతృప్తి, త్యాగం, నిరాసక్తత, గురుపై శ్రద్ధ, అనుచిత కార్యంపై లజ్జ, దానం, సరళత, వినయం, అంతఃసంతృప్తి—ఇవి సత్త్వగుణ లక్షణాలు. కోరిక, గొప్ప ప్రయత్నం, ధైర్యధృష్టత, లాభంలోనూ అసంతృప్తి, అహంకారం, భౌతిక అభివృద్ధికి ప్రార్థన, తన్ను ఇతరులకన్నా శ్రేష్ఠుడని భావించడం, ఇంద్రియసుఖం, యుద్ధానికి తొందర, పొగడ్త వినాలనే ఆసక్తి, ఇతరులను ఎగతాళి చేయడం, తన పరాక్రమాన్ని ప్రచారం చేయడం, బలాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని తన చర్యలను సమర్థించుకోవడం—ఇవి రజోగుణ లక్షణాలు. అసహన క్రోధం, లోభం, శాస్త్రాధారంలేని మాట, హింస, పరాన్నజీవితం, కపటత్వం, దీర్ఘ అలసట, కలహం, శోకం, మోహం, విషాదం, అధిక నిద్ర, తప్పుడు ఆశలు, భయం, ఆలస్యం—ఇవి తమోగుణ ప్రధాన లక్షణాలు. ఇప్పుడు ఈ మూడు గుణాల మిశ్రమాన్ని వినుము।
FAQs
This verse lists rajo-guna traits such as lust, restless striving, pride/intoxication, craving, stubbornness, divisiveness, fame-attachment, frivolity, and strenuous overendeavoring.
Krishna teaches Uddhava how material nature binds the soul through the gunas; by recognizing rajas and its symptoms, one can cultivate detachment and move toward transcendence and bhakti.
Use it as a self-check: reduce impulsive desire, fame-seeking, and overwork; choose steady practices (sādhana), humility, and service to shift from agitation toward clarity and devotion.