Adhyaya 23

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥

శ్రీ బాదరాయణి అన్నాడు—భాగవతులలో శ్రేష్ఠుడైన శ్రీ ఉద్ధవుడు ఈ విధంగా వినయంతో ప్రార్థించగా, దాశార్హులలో ప్రధానుడైన ముకుందుడు తన సేవకుని మాటలను గౌరవించి, శ్రవణీయమైన లీలావీర్యముగల ప్రభువు అతనికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పడం ప్రారంభించాడు.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥

శ్రీభగవానుడు అన్నాడు—హే బృహస్పతి శిష్యుడా, ఈ లోకంలో దుర్జనుల దుర్వాక్యాలతో కలత చెందిన తన మనస్సును మళ్లీ తానే సమాధానపరచగల సాధువు దాదాపు లేడు.

Verse 3

न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥

హృదయాన్ని చీల్చి మర్మాన్ని తాకే బాణాలతో గాయపడిన మనిషి అంతగా బాధపడడు; అసత్పురుషుల కఠినమైన అవమానవాక్యాలనే బాణాలు హృదయంలో నిలిచి మరింతగా గుచ్చుతాయి.

Verse 4

कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥

ఓ उद्धవా, ఈ విషయములో మహాపుణ్యమైన ఇతిహాసము చెప్పబడుతుంది. దానిని నేను నీకు వర్ణిస్తాను; నీవు సుసమాహితుడై వినుము.

Verse 5

केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥

ఒక భిక్షువు దుష్టులచే అనేక విధాలుగా అవమానింపబడ్డాడు. అయినా ధైర్యంతో, ఇది తన స్వకర్మఫలమని స్మరించాడు.

Verse 6

अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥

అవంతీ దేశములో ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండెను; అతడు అపార ధనవంతుడు, సర్వైశ్వర్యసంపన్నుడు, వ్యాపారవృత్తిలో నిమగ్నుడు. కానీ అతడు కంజుసు, కామి, లోభి, అతి కోపి.

Verse 7

ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्‍मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥

అతని ఇంటిలో ధర్మమూ విధిసమ్మత భోగమూ లేవు. బంధువులనూ అతిథులనూ మాటలతో కూడ గౌరవించడు; తగిన వేళ తన శరీరానికీ అవసరమైన సుఖాన్ని అనుమతించడు.

Verse 8

दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥

అతని దుష్ట స్వభావం మరియు కంజుసుతనం వల్ల కుమారులు, బంధువులు, భార్య, కుమార్తెలు, సేవకులు అతనిపై శత్రుత్వభావం కలిగించారు. విరక్తులై వారు ప్రేమతో ప్రవర్తించలేదు.

Verse 9

तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥

ఈ విధంగా యక్షునిలా ధనాన్ని కాపాడుకున్న ఆ కృపణ బ్రాహ్మణునిపై—ఇహలోక పరలోక రెండింటిలోనూ పతితుడై, ధర్మకామరహితుడైన అతనిపై—పంచయజ్ఞాధిదేవతలు కోపించారు।

Verse 10

तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥

ఓ మహాదానీ ఉద్ధవా! ఆ దేవతలను నిర్లక్ష్యం చేసినందువల్ల అతని పుణ్యసంచయం క్షీణించింది; అతని ధనమంతా కూడా నశించింది. పునఃపునః చేసిన ఘోర శ్రమల ఫలమంతా వ్యర్థమైంది।

Verse 11

ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥

ప్రియ ఉద్ధవా! ఆ పేరుకే బ్రాహ్మణుని ధనంలో కొంత బంధువులు తీసుకున్నారు, కొంత దొంగలు, కొంత విధి చేత, కొంత కాల ప్రభావంతో, కొంత సాధారణ మనుషులు, మరికొంత రాజాధికారులు హరించారు।

Verse 12

स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥

చివరికి అతని ధనం అంతా నశించినప్పుడు, ధర్మంలోనూ కామభోగంలోనూ లేనివాడైన అతడు స్వజనులచే నిర్లక్ష్యించబడ్డాడు; అప్పుడు అతడు తట్టుకోలేని ఆందోళనలో పడిపోయాడు।

Verse 13

तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

సర్వ ధనం కోల్పోయిన ఆ తపస్వి తీవ్ర దుఃఖంతో విలపించాడు; కన్నీళ్లతో అతని గొంతు బిగుసుకుంది, తన భాగ్యాన్ని దీర్ఘకాలం ధ్యానించాడు. అప్పుడు అతనిలో మహత్తర వైరాగ్యం ఉద్భవించింది।

Verse 14

स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईद‍ृश: ॥ १४ ॥

బ్రాహ్మణుడు పలికెను— అయ్యో, ఎంతటి దురదృష్టం! నేను వ్యర్థంగా నన్నే బాధించుకున్నాను; ఇంత శ్రమించిన ధనం ధర్మానికీ కాదు, భోగానికీ కాదు।

Verse 15

प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥

కంజుసుల ధనం సాధారణంగా ఎప్పుడూ సుఖం ఇవ్వదు; ఈ జీవితంలో అది ఆత్మపీడనమే, మరణానంతరం నరకానికి దారి తీస్తుంది।

Verse 16

यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥

ప్రఖ్యాతుల పవిత్ర కీర్తి, సద్గుణుల ప్రశంసనీయ గుణాలు— స్వల్పమైన లోభమూ వాటిని నాశనం చేస్తుంది; తెల్ల కుష్ఠపు మచ్చ అందాన్ని చెడగొట్టినట్లే।

Verse 17

अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्‍‍‍‍‍त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥

ధనం సంపాదించడం, పొందడం, పెంచడం, కాపాడడం, ఖర్చు చేయడం, కోల్పోవడం, అనుభవించడం— వీటన్నిటిలో మనుష్యులకు శ్రమ, భయం, ఆందోళన, మోహం కలుగుతాయి।

Verse 18

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

దొంగతనం, హింస, అబద్ధం, దంభం, కామం, కోపం, మోహం, గర్వం, విభేదం, వైరం, అవిశ్వాసం, అసూయ/పోటీ, అలాగే స్త్రీలు, జూదం, మద్యపానం వల్ల కలిగే వ్యసనాలు— ఇవి ధనలోభం మూలమైన పదిహేను అనర్థాలు. కాబట్టి నిజమైన శ్రేయస్సు కోరువాడు ‘అర్థం’ అని పిలువబడే ఈ అనర్థకర ధనాన్ని దూరంగా విడిచిపెట్టాలి।

Verse 19

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

దొంగతనం, హింస, అబద్ధం, దంభం, కామం, క్రోధం, మోహం, గర్వం, కలహం, వైరం, అవిశ్వాసం, అసూయ మరియు స్త్రీ‑ఆసక్తి, జూదం, మద్యపానం వల్ల కలిగే వ్యసనాలు—ఇవి ధనలోభం మూలమైన పదిహేను అనర్థాలు. కాబట్టి నిజమైన శ్రేయస్సు కోరువాడు అనర్థకరమైన ‘అర్థం’ నుండి దూరంగా ఉండాలి.

Verse 20

भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्‍निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥

ఒకే నాణెం కోసం ప్రేమతో కలిసిన సోదరులు, భార్య, తల్లిదండ్రులు, మిత్రులు కూడా వెంటనే విడిపోయి శత్రువులవుతారు.

Verse 21

अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥

చిన్న మొత్తమైన ధనం కోసం కూడా వీరు తీవ్రంగా ఉద్రిక్తులై, కోపం మండిపోతుంది. ప్రత్యర్థులై వారు త్వరగా సౌహార్దాన్ని వదిలి, క్షణంలోనే త్రోసిపుచ్చుతారు—హత్యకూ దిగుతారు.

Verse 22

लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्‍यताम् । तदनाद‍ृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥

దేవతలకూ ప్రార్థనీయమైన మానవజన్మను పొంది, అందులోనూ శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణస్థితిని పొందినవారు ఈ అవకాశాన్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తే—వారు తమ స్వహితాన్నే హతమార్చుకొని నిశ్చయంగా అశుభగతికి చేరుతారు.

Verse 23

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥

స్వర్గం మరియు మోక్షం—రెండింటికీ ద్వారమైన ఈ మానవలోకాన్ని పొందిన మానవుడు, అనర్థాల నివాసమైన భౌతిక ధనంలో ఎందుకు ఆసక్తి పడాలి?

Verse 24

देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥

దేవతలు, ఋషులు, పితృదేవతలు, భూతప్రాణులు, బంధువులు, భాగస్వాములు మరియు తనకూ తగిన భాగం పంచకుండా యక్షుడిలా ధనాన్ని కాపాడేవాడు అధోగతికి పడతాడు।

Verse 25

व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥

వివేకులు ధనం, యౌవనం, బలాన్ని సిద్ధికి వినియోగిస్తారు; కానీ నేను మోహంతో మరింత ధనం కోసం వ్యర్థ ప్రయత్నాల్లో ఇవన్నీ వృథా చేసాను. ఇప్పుడు వృద్ధుడనై, నేను ఏమి సాధించగలను?

Verse 26

कस्मात् सङ्‍‍क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥

బుద్ధిమంతుడు ధనం కోసం పదేపదే వ్యర్థ ప్రయత్నాలతో ఎందుకు బాధపడాలి? నిజంగా ఎవరో ఒకరి మాయాశక్తి వల్ల ఈ లోకం బాగా మోహితమైంది।

Verse 27

किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥

మరణం గ్రసిస్తున్నవానికి ధనం లేదా ధనం ఇచ్చేవారు, భోగాలు లేదా భోగాలు ఇచ్చేవారు—ఇవన్నీ ఏ ప్రయోజనం? అలాగే మళ్లీ జన్మను కలిగించే కర్మలతో ఏమి లాభం?

Verse 28

नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥

సర్వదేవమయుడైన భగవాన్ హరి నాపై నిశ్చయంగా ప్రసన్నుడే; అందుకే ఆయన నన్ను ఈ బాధాకర స్థితికి తీసుకువచ్చి వైరాగ్యాన్ని అనుభవింపజేశాడు—అది సంసారసాగరాన్ని దాటించే పడవ।

Verse 29

सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥

నా జీవితంలో మిగిలి ఉన్న కాలంలో, నేను తపస్సు చేసి నా శరీరాన్ని శుష్కింపజేస్తాను మరియు ఆత్మ సాక్షాత్కారమే లక్ష్యంగా జీవిస్తాను.

Verse 30

तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्‍वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥

ముల్లోకాలకు అధిపతులైన దేవతలు నన్ను అనుగ్రహించుగాక. మహారాజు ఖట్వాంగుడు ఒక్క ముహూర్తంలోనే మోక్షాన్ని పొందాడు.

Verse 31

श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥

శ్రీకృష్ణ భగవానుడు పలికెను: మనసులో ఇలా నిశ్చయించుకుని, ఆ అవంతి బ్రాహ్మణుడు హృదయ గ్రంథులను విడిచిపెట్టి, శాంతమూర్తి అయిన సన్యాసిగా మారాడు.

Verse 32

स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥

అతను తన ఇంద్రియాలను మరియు ప్రాణవాయువును అదుపులో ఉంచుకుని భూమిపై సంచరించాడు. భిక్ష కోసం ఎవరికీ తెలియకుండా నగరాలు మరియు గ్రామాలలో తిరిగాడు.

Verse 33

तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । द‍ृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥

ఓ ఉద్ధవా, ఆ వృద్ధ సన్యాసిని చూసి, దుర్మార్గులు అతన్ని అనేక విధాలుగా అవమానించారు.

Verse 34

केचित्‍त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥

కొంతమంది అతని త్రివేణు దండాన్ని లాక్కుంటారు, మరికొందరు భిక్షాపాత్రంగా వాడే కమండలువును తీసుకుంటారు. కొందరు మృగచర్మ పీఠాన్ని, కొందరు జపమాలను, ఇంకొందరు చినిగిన కంథా వస్త్రాలను దొంగిలిస్తారు. వాటిని చూపించి తిరిగి ఇస్తామన్నట్లు నటించి మళ్లీ దాచేస్తారు.

Verse 35

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥

నదీ తీరంలో భిక్షతో సంపాదించిన అన్నం తినబోతున్నప్పుడు, ఆ మహాపాపులు ఆ అన్నంపై మూత్రం పోసి, అతని తలపై ఉమ్మివేయడానికి కూడా తెగిస్తారు.

Verse 36

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥

మౌనవ్రతం ధరించిన అతనితో మాట్లాడించేందుకు వారు ప్రయత్నించేవారు; అతను మాట్లాడకపోతే కర్రలతో కొట్టేవారు. మరికొందరు మాటలతో దూషిస్తూ “ఇతడు దొంగ” అని చెప్పేవారు. ఇంకొందరు తాడుతో కట్టి “కట్టండి, కట్టండి!” అని అరచేవారు.

Verse 37

क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥

వారు అతన్ని అవమానిస్తూ—“ఇతడు ధర్మధ్వజం ఎత్తుకున్న మోసగాడు. ధనం క్షీణించి, బంధువులు వదిలేసినందుకే ధర్మాన్ని వృత్తిగా చేసుకున్నాడు” అని నిందించేవారు.

Verse 38

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

కొంతమంది నవ్వుతూ—“అహో, ఇతడు ఎంత మహాసారుడు! హిమాలయంలా ధైర్యవంతుడు. మౌనంతో తన లక్ష్యాన్ని సాధిస్తున్నాడు, కొంగలాగా దృఢనిశ్చయుడు!” అని ఎగతాళి చేసేవారు. మరికొందరు అతనిపై దుర్వాసన గాలిని విడిచేవారు. కొన్నిసార్లు ఇంకొందరు ఆ ద్విజ బ్రాహ్మణుణ్ని గొలుసులతో కట్టి, ఆటబొమ్మ జంతువులా బంధించి ఉంచేవారు.

Verse 39

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

కొంతమంది అతనిని ఎగతాళి చేస్తూ—“చూడండి, ఈ మహాశక్తిమంతుడు హిమాలయంలా అచల ధైర్యవంతుడు; బకంలా దృఢనిశ్చయంతో మౌనసాధనచేసి లక్ష్యాన్ని సాధిస్తున్నాడు” అని అన్నారు. మరికొందరు అతనిపై దుర్వాసన గాలిని వదిలారు; ఇంకొందరు ఆ ద్విజ బ్రాహ్మణుణ్ని గొలుసులతో కట్టి, పెంపుడు జంతువులా బంధించి ఉంచారు.

Verse 40

एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥

అలా ఆ బ్రాహ్మణుడు గ్రహించాడు: ఇతర జీవుల వల్ల, దైవశక్తుల వల్ల, తన శరీరం వల్ల కలిగే సమస్త దుఃఖం విధి చేత తనకు నియమించబడినదే; కాబట్టి ఏది ఏది వచ్చిందో అది తప్పక అనుభవించవలసిందే.

Verse 41

परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भ‍ि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥

ఆ నీచులు అతనిని అవమానించి పడగొట్టాలని ప్రయత్నించినా, అతడు తన ధర్మంలో స్థిరంగా నిలిచాడు. సత్త్వగుణ ధైర్యంలో తన సంకల్పాన్ని స్థాపించి, అతడు ఈ క్రింది గీతాన్ని ఆలపించడం ప్రారంభించాడు.

Verse 42

द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—ఈ ప్రజలు నా సుఖదుఃఖాలకు కారణం కాదు; దేవతలు కాదు, నా శరీరం కాదు, గ్రహాలు కాదు, కర్మ కాదు, కాలం కూడా కాదు. నిజానికి మనస్సే పరమ కారణం; అదే సంసారచక్రాన్ని తిప్పుతూ ఉంటుంది.

Verse 43

मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥

శక్తిమంతమైన మనస్సే గుణాల క్రియలను ప్రేరేపిస్తుంది; వాటి నుంచి వివిధ కర్మలు పుడతాయి—సత్త్వంలోని శ్వేత, తమసులోని కృష్ణ, రజసులోని లోహిత. ప్రతి గుణకర్మ నుంచి దానికి తగిన జీవనస్థితులు ఏర్పడతాయి.

Verse 44

अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥

భౌతిక దేహంలో పోరాడుతున్న మనస్సుతో కలిసి ఉన్నప్పటికీ పరమాత్మ ప్రయత్నించడు; ఆయన దివ్య జ్ఞానప్రకాశంతో సంపూర్ణుడు. నా సఖుడిగా ఆయన తన అతీంద్రియ స్థితి నుండి కేవలం సాక్షిగా చూస్తాడు. నేను అణుజీవాత్మ ఈ మనస్సును—జగత్తు ప్రతిబింబాన్ని చూపే దర్పణంలా—ఆలింగనం చేసి కోరికల విషయాలను ఆస్వాదిస్తూ గుణసంగంతో బంధితుడనయ్యాను।

Verse 45

दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्‍व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥

దానం, స్వధర్మాచరణ, నియమ-యమాలు, శాస్త్రశ్రవణం, పుణ్యకర్మలు, శుద్ధి వ్రతాలు—ఇవన్నీ చివరికి మనోనిగ్రహానికే దారితీస్తాయి. నిజంగా పరమేశ్వరునిపై మనస్సు సమాధి చెందడంే పరమయోగం।

Verse 46

समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥

ఎవరి మనస్సు సంపూర్ణంగా సమాహితమై ప్రశాంతంగా ఉందో, అతనికి దానాది కర్మకాండలు ఏమి అవసరం? ఎవరి మనస్సు అసంయతంగా అజ్ఞానంలో నశిస్తున్నదో, అతనికి దానాదులు చేసినా ఏమి ప్రయోజనం—ఇవన్నీ ఏం చేస్తాయి?

Verse 47

मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥

అనాది కాలం నుండి ఇతర ‘దేవులు’ అంటే ఇంద్రియాలు మనస్సు వశంలోనే ఉన్నాయి; కానీ మనస్సు మాత్రం మరెవరి వశానికి రాదు. అది అత్యంత బలవంతమైనది, దేవసమాన శక్తితో భయంకరమైనది. కాబట్టి ఎవడు మనస్సును వశపరచగలడో, అతడే సమస్త ఇంద్రియాలకు అధిపతి అవుతాడు।

Verse 48

तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥

ఈ దుర్జయ శత్రువు—మనస్సు—అసహ్యమైన వేగాన్ని, హృదయాన్ని బాధించే దాడిని జయించలేక అనేకులు మోహితులై ఇతరులతో వ్యర్థ కలహాలు చేస్తారు. అలా వారు భ్రమలో పడి ఇతరులను మిత్రులు, శత్రువులు లేదా నిర్లిప్తులు అని నిర్ణయించుకుంటారు।

Verse 49

देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥

ఈ దేహం కేవలం భౌతిక మనస్సు నుండి ఉద్భవించినదని తెలియక, దానిని ‘నేను’ ‘నాది’ అని భావించే మనుష్యుల బుద్ధి అంధమవుతుంది. ‘ఇదే నేను, అది వేరొకడు’ అనే భ్రమతో వారు అంతులేని అంధకారంలో తిరుగుతారు.

Verse 50

जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्व‍‍चित् सन्दशति स्वदद्भ‍ि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥

ప్రజలే నా సుఖదుఃఖాలకు కారణమని అనుకుంటే, అప్పుడు ఆత్మకు ఇందులో స్థానం ఎక్కడ? సుఖదుఃఖాలు ఆత్మకు కాక, భౌతిక దేహాల పరస్పర స్పర్శలకే చెందుతాయి. తన పళ్లతోనే నాలుక కొరికితే, ఆ బాధలో ఎవరి మీద కోపపడాలి?

Verse 51

दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्व‍‍चित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥

ఇంద్రియాలను పాలించే దేవతలే దుఃఖానికి కారణమని అనుకున్నా, అది ఆత్మకు ఎలా వర్తిస్తుంది? చేయడం-చెందడం అనేది మార్పులకు లోనయ్యే ఇంద్రియాలు మరియు వాటి అధిష్ఠాత దేవతల పరస్పర చర్య మాత్రమే. శరీరంలోని ఒక అవయవం మరొకదాన్ని కొడితే, ఆ శరీరంలోని వ్యక్తి ఎవరి మీద కోపపడాలి?

Verse 52

आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥

ఆత్మనే సుఖదుఃఖాలకు కారణమని అనుకుంటే, ఇతరులను నిందించడానికి ఏముంది? అప్పుడు సుఖదుఃఖాలు ఆత్మ స్వభావమే అవుతాయి. ఈ సిద్ధాంతంలో ఆత్మ తప్ప మరొకటి లేదు; ఆత్మకు భిన్నంగా ఏదైనా కనిపిస్తే అది మాయ. కాబట్టి సుఖదుఃఖాలే లేనప్పుడు, తనపై గానీ ఇతరులపై గానీ కోపం ఎందుకు?

Verse 53

ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥

గ్రహాలే సుఖదుఃఖాలకు తక్షణ కారణమని పరిశీలించినా, నిత్యమైన అజ ఆత్మకు వాటితో సంబంధం ఏమిటి? గ్రహ ప్రభావం జన్మించిన వస్తువులకే వర్తిస్తుంది. పైగా జ్యోతిష్యులు కూడా గ్రహాలు పరస్పరం ఒకదానికొకటి పీడ కలిగిస్తాయని చెబుతారు. కాబట్టి గ్రహాలకూ దేహానికీ భిన్నమైన జీవుడు ఎవరి మీద కోపం చూపాలి?

Verse 54

कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥

సుఖదుఃఖాలకు కారణం కర్మమే అనుకున్నా, అది ఆత్మకు చెందదు. చైతన్య కర్త మరియు జడ దేహం కలయికలో కర్మ భావన ఉద్భవిస్తుంది. దేహం అచేతనం, ఆత్మ పరమం; కర్మకు మూలం దేహంలోనూ ఆత్మలోనూ లేదు—అయితే కోపం ఎవరిపై?

Verse 55

कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥

సుఖదుఃఖాలకు కారణం కాలమే అనుకున్నా, అది ఆత్మకు వర్తించదు. కాలం భగవంతుని శక్తి యొక్క ప్రకటన; జీవులు కూడా ఆ శక్తి విస్తారాలే. అగ్ని తన జ్వాలలను కాల్చదు, మంచు తన చలిని హానిచేయదు. ఆత్మ ద్వంద్వాతీతం; కాబట్టి కోపం ఎవరిపై?

Verse 56

न केनचित् क्व‍ापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥

పరమాత్మస్వరూపమైన ఆత్మకు ఎక్కడా, ఎప్పుడూ, ఎవరి చేతనైనా ద్వంద్వ ప్రభావం అంటదు. అహంకారమే సంసారరూపం ధరించి సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తుంది. ఇది తెలిసి జాగృతుడైనవాడు భౌతిక సృష్టి పట్ల ఏ భయమూ పొందడు.

Verse 57

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्‍‍घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥

పూర్వ మహర్షులు, ఆచార్యులు ఆచరించిన ఈ పరమాత్మనిష్ఠను ఆశ్రయించి, నేను కేవలం ముకుంద శ్రీకృష్ణుని పద్మపాద సేవ ద్వారానే అజ్ఞాన అనే దురంత సముద్రాన్ని దాటుతాను.

Verse 58

श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भ‍िरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥

శ్రీభగవానుడు పలికెను—ధనం నశించినప్పుడు విరక్తి పొందిన ఆ ముని అలసట, విషాదాన్ని విడిచాడు. సన్యాసం స్వీకరించి గృహత్యాగం చేసి భూమిపై సంచరించసాగాడు. దుష్ట మూర్ఖులు అవమానించినా స్వధర్మం నుండి కదలక ఈ గీతను పాడెను.

Verse 59

सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥

జీవునికి సుఖదుఃఖాలను కలిగించేది మరొకటి కాదు; తన స్వీయ ఆత్మవిభ్రమమే కారణం. మిత్రుడు, ఉదాసీనుడు, శత్రువు అనే భావనలతో నిర్మించిన సంసారం అజ్ఞాన తిమిరం వల్లనే ఏర్పడింది.

Verse 60

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥

కాబట్టి, ఓ తాత, బుద్ధిని నాలో స్థిరపరచి, సంపూర్ణంగా మనస్సును నియంత్రించు. ఇదే యోగశాస్త్ర సారసంగ్రహం.

Verse 61

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥

ఏకాగ్రచిత్తంతో ఈ భిక్షువు పాడిన బ్రహ్మనిష్ఠ గీతాన్ని ధారించేవాడు, ఇతరులకు వినిపించేవాడు లేదా వినేవాడు—సుఖదుఃఖ ద్వంద్వాలచే ఇక ఎన్నడూ జయించబడడు.